क्अ इइ।३९१।२-२३ रो इव्।१४७-१५३ किमर्थम् इमौ अर्थौ उभौ निर्दिश्येते : अस्य अस्मिन् इति न यत् यस्य भवति तस्मिन् अपि तत् भवति यत् च यस्मिन् भवति तत् तस्य अपि भवति । न एतयोः आवश्यकः समावेशः । भवन्ति हि देवदत्तस्य गावः न च ताः तस्मिन् आधृताः भवन्ति । भवन्ति च पर्वते वृक्षाः न च ते तस्य भवन्ति । अथ अस्तिग्रहणम् किमर्थम् । सत्तायाम् अर्थे प्रत्ययः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न सत्ताम् पदार्थः व्यभिचरति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : सम्प्रतिसत्तायाम् यथा स्यात् , भूतभविष्यत्सत्तायाम् मा भूत् : गावः अस्य आसन् । गावः अस्य भवितारः इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । भवति न तु एतस्मिन् वाक्ये । यदि एतस्मिन् वाक्ये स्यात् यथा इह अस्तेः प्रयोगः न भवति गोमान् यवमान् इति एवम् इह अपि न स्यात् : गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । सति अपि अस्तेः प्रयोगे यथा इह बहुवचनम् श्रूयते गावः अस्य आसन् गावः अस्य भवितारः एवम् इह अपि स्यात् । गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । का तर्हि इयम् वाचोयुक्तिः । गोमान् आसीत् । गोमान् भविता इति । एषा एषा वाचोयुक्तिः । न एषा गवाम् सत्ता कथ्यते । किम् तर्हि । गोमत्सत्ता एषा कथ्यते । अस्ति अत्र वर्तमानकालः अस्तिः । कथम् तर्हि भूतभविष्यत्सत्ता गम्यते । धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । अस्तियुक्तात् यथा स्यात् । अनन्तरादियुक्तात् मा भूत् इति । गावः अस्य अनन्तराः । गावः अस्य समीपे इति । अथ क्रियमाणे अपि अस्त्रिग्रहणे इह कस्मात् न भवति । गावः अस्य सन्ति अनन्तराः । गावः अस्य सन्ति समीपे इति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असर्मर्थम् भवति इति । यथा एव तर्हि क्रियमाणे अस्त्रिग्रहणे असामर्थ्यात् अनन्तरादिषु न भवन्ति एवम् अक्रियमाणे अपि न भविष्यति । अस्ति अत्र विशेषः । क्रियमाणे अस्त्रिग्रहणे न अन्तरेण तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् अन्तरादयः अर्थाः गम्यन्ते । अक्रियमाणे पुनः अस्त्रिग्रहणे अन्तरेण अपि तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् अन्तरादयः अर्थाः गम्यन्ते ।
KA II.391.2-23 Ro IV.147-153 kimartham imau arthau ubhau nirdiśyete : asya asmin iti na yat yasya bhavati tasmin api tat bhavati yat ca yasmin bhavati tat tasya api bhavati . na etayoḥ āvaśyakaḥ samāveśaḥ . bhavanti hi devadattasya gāvaḥ na ca tāḥ tasmin ādhṛtāḥ bhavanti . bhavanti ca parvate vṛkṣāḥ na ca te tasya bhavanti . atha astigrahaṇam kimartham . sattāyām arthe pratyayaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . na sattām padārthaḥ vyabhicarati . idam tarhi prayojanam : sampratisattāyām yathā syāt , bhūtabhaviṣyatsattāyām mā bhūt : gāvaḥ asya āsan . gāvaḥ asya bhavitāraḥ iti . na tarhi idānīm idam bhavati : gomān āsīt . gomān bhavitā iti . bhavati na tu etasmin vākye . yadi etasmin vākye syāt yathā iha asteḥ prayogaḥ na bhavati gomān yavamān iti evam iha api na syāt : gomān āsīt . gomān bhavitā iti . sati api asteḥ prayoge yathā iha bahuvacanam śrūyate gāvaḥ asya āsan gāvaḥ asya bhavitāraḥ evam iha api syāt . gomān āsīt . gomān bhavitā iti . kā tarhi iyam vācoyuktiḥ . gomān āsīt . gomān bhavitā iti . eṣā eṣā vācoyuktiḥ . na eṣā gavām sattā kathyate . kim tarhi . gomatsattā eṣā kathyate . asti atra vartamānakālaḥ astiḥ . katham tarhi bhūtabhaviṣyatsattā gamyate . dhātusambandhe pratyayāḥ iti . idam tarhi prayojanam . astiyuktāt yathā syāt . anantarādiyuktāt mā bhūt iti . gāvaḥ asya anantarāḥ . gāvaḥ asya samīpe iti . atha kriyamāṇe api astrigrahaṇe iha kasmāt na bhavati . gāvaḥ asya santi anantarāḥ . gāvaḥ asya santi samīpe iti . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asarmartham bhavati iti . yathā eva tarhi kriyamāṇe astrigrahaṇe asāmarthyāt anantarādiṣu na bhavanti evam akriyamāṇe api na bhaviṣyati . asti atra viśeṣaḥ . kriyamāṇe astrigrahaṇe na antareṇa tṛtīyasya padasya prayogam antarādayaḥ arthāḥ gamyante . akriyamāṇe punaḥ astrigrahaṇe antareṇa api tṛtīyasya padasya prayogam antarādayaḥ arthāḥ gamyante .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.