Library·Patanjali: Vyakaranamahabhasya·5·5.3·5.3.57

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 5.3.57

P 5.3.57

क्अ इइ।४१६।१७-४१७।७ रो इव्।२१२-२१५ द्विवचने इति उच्यते । तत्र इदम् न सिध्यति । दन्तोष्ठस्य दन्ताः स्निग्धतराः । पाणिपादस्य पादौ सुकुमारतरौ । अस्माकम् च देवदत्तस्य च देवदत्तः अभिरूपतरः इति । यदि पुनः द्व्यर्थोपपदे इति उच्येत । तत्र अयम् अपि अर्थः । विभज्योपपदग्रहणम् न कर्तव्यम् । इह अपि शङ्काश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रकाः अभिरूपतराः इति द्व्यर्थोपपदे इति एव सिद्धम् । न एवञ्जातीयका द्व्यर्थता शक्या विज्ञातुम् । इह अपि प्रस्ज्येत । शङ्काश्यकानाम् पाटलिपुत्रकाणाम् च पाटलिपुत्रकाः अभिरूपतमाः इति । अवश्यम् खलु अपि विभज्योपपदग्रहणम् कर्तव्यम् यः हि बहूनाम् विभागः तदर्थम् । शङ्काश्यकेभ्यः च पाटलिपुत्रकेभ्यः च माथुराः अभिरूपतराः इति । तत् तर्हि द्व्यर्थोपपदे इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न इदम् पारिभाषिकस्य द्विवचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि अन्वर्थग्रहणम् । उच्यते वचनम् । द्वयोः अर्थयोः वचनम् द्विवचनम् इति । एवम् अपि तरबीयसुनोः एकद्रव्यस्य उत्कर्षापकर्षयोः उपसङ्ख्यानम् । तरबीयसुनोः एकद्रव्यस्य उत्कर्षापकर्षयोः उपसङ्ख्यानम् वक्तव्यम् । परुत् भवान् पटुः आसीत् । पटुतरः च ऐषमः इति । सिद्धम् तु गुणप्रधानत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । गुणप्रधानत्वात् । गुणप्रधानः अयम् निर्देशः क्रियते । गुणान्तरयोगात् च अन्यत्वम् भवति । तत् यथा तम् एव गुणान्तरयुक्तम् वक्तारः भवन्ति अन्यः भवान् संवृत्तः इति ।

KA II.416.17-417.7 Ro IV.212-215 dvivacane iti ucyate . tatra idam na sidhyati . dantoṣṭhasya dantāḥ snigdhatarāḥ . pāṇipādasya pādau sukumāratarau . asmākam ca devadattasya ca devadattaḥ abhirūpataraḥ iti . yadi punaḥ dvyarthopapade iti ucyeta . tatra ayam api arthaḥ . vibhajyopapadagrahaṇam na kartavyam . iha api śaṅkāśyakebhyaḥ pāṭaliputrakāḥ abhirūpatarāḥ iti dvyarthopapade iti eva siddham . na evañjātīyakā dvyarthatā śakyā vijñātum . iha api prasjyeta . śaṅkāśyakānām pāṭaliputrakāṇām ca pāṭaliputrakāḥ abhirūpatamāḥ iti . avaśyam khalu api vibhajyopapadagrahaṇam kartavyam yaḥ hi bahūnām vibhāgaḥ tadartham . śaṅkāśyakebhyaḥ ca pāṭaliputrakebhyaḥ ca māthurāḥ abhirūpatarāḥ iti . tat tarhi dvyarthopapade iti vaktavyam . na vaktavyam . na idam pāribhāṣikasya dvivacanasya grahaṇam . kim tarhi anvarthagrahaṇam . ucyate vacanam . dvayoḥ arthayoḥ vacanam dvivacanam iti . evam api tarabīyasunoḥ ekadravyasya utkarṣāpakarṣayoḥ upasaṅkhyānam . tarabīyasunoḥ ekadravyasya utkarṣāpakarṣayoḥ upasaṅkhyānam vaktavyam . parut bhavān paṭuḥ āsīt . paṭutaraḥ ca aiṣamaḥ iti . siddham tu guṇapradhānatvāt . siddham etat . katham . guṇapradhānatvāt . guṇapradhānaḥ ayam nirdeśaḥ kriyate . guṇāntarayogāt ca anyatvam bhavati . tat yathā tam eva guṇāntarayuktam vaktāraḥ bhavanti anyaḥ bhavān saṃvṛttaḥ iti .

Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Permanent address: hreem.cc/library/P/5.3.57

Cite as: Patanjali: Vyakaranamahabhasya 5.3.57, in HREEM (hreem.cc/library/P/5.3.57), after GRETIL, Patanjali: Vyakaranamahabhasya (Mahabhasya) Based on the edition by Franz Kielhorn (Bombay….

Edition, numbering and licence

GRETIL 6_sastra/1_gram/pmbhasuu.htm — Patanjali: Vyakaranamahabhasya (Mahabhasya) Based on the edition by Franz Kielhorn (Bombay 1880-1885), revised by K.V. Abhyankar (Poona 1972-1996). With additional references of the edition Gurukuljhajjar, Rohatak (Rohtak) : Hariyana sahitya samsthan, 1961-196

GRETIL (SUB Göttingen), CC BY-NC-SA 4.0 — non-commercial use with attribution; the Companion is kept free while this corpus is held. Devanagari generated mechanically from GRETIL's IAST.

More about this text