क्अ इइ।४२०।१९-४२२।४ रो इव्।२२६-२२९ विभाषाग्रहणम् किमर्थम् । विभाषा बहुच् यथा स्यात् । बहुचा मुक्ते वाक्यम् अपि यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रकृता महाविभाषा । तया वाक्यम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । कल्पादयः अपि यथा स्युः इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । बहुच् उच्यते कल्पादयः अपि । तत् उभयम् वचनात् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । अक्रियमाणे हि विभाषाग्रहणे अनवकाशः बहुच् कल्पादीन् बाधेत । कल्पादयः अपि अनवकाशाः । ते वचनात् भविष्यन्ति । सावकाशाः कल्पादयः । कः अवकाशः । तिङन्तानि अवकाशः । अथ सुब्ग्रहणम् किमर्थम् । सुबन्तात् उत्पत्तिः यथा स्यात् । प्रातिपदिकात् मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न अस्ति अत्र विशेषः सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् प्रातिपदिकात् वा । यदि एवम् इह अपि न अर्थः सुब्ग्रहणेन । सुपः आत्मनः क्यच् इति । इह अपि न अस्ति अत्र विशेषः सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् प्रातिपदिकात् वा । अयम् अस्ति विशेषः । सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा सिद्धा भवति । प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । ननु च प्रातिपदिकात् अपि उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा सिद्धा । कथम् । आरभ्यते नः क्ये इति । तत् च अवश्यम् कर्तव्यम् सुबन्तात् उत्पत्तौ नियमार्थम् । तत् एव प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् विध्यर्थम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सुबन्तात् उत्पत्तिः यथा स्यात् । तिङन्तात् मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति वर्तते । अतः उत्तरम् पठति । बहुचि सुब्ग्रहणात् पूर्वत्र तिङः विधानम् । बहुचि सुब्ग्रहणम् क्रियते पूर्वत्र तिङः विधिः यथा विज्ञायेत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतम् तिङ्ग्रहणम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अतिशायने तमबिष्ठनौ । तिङः च इति । एवम् तर्हि बहुचि सुब्ग्रहणम् पूर्वत्र तिङः विधानात् । बहुचि सुब्ग्रहणम् क्रियते । किम् कारणम् । पूर्वत्र तिङः विधानात् । पूर्वत्र तिङः च इति अनुवर्तते । तत् इह अपि प्राप्नोति । ननु च तिङ्ग्रहणम् निवर्तेत । अवश्यम् उत्तरार्थम् अनुवर्त्यम् अव्ययसर्वनाम्नाम् अकच् प्राक् टेः इति पचतकि जल्पतकि इति एवमर्थम् । यदि सुब्ग्रहणम् क्रियते स्वरः न सिध्यति । बहुपटवः एवम् स्वरः प्रसज्येत बहुपटवः इति च इष्यते । पठिष्यति हि आचार्यः चितः सप्रकृतेः बह्वकजर्थम् इति । स्वरः कथम् । स्वरः प्रातिपदिकत्वात् । सुब्लुकि कृते प्रातिपदिकत्वात् स्वरः भविष्यति । अथ तुग्रहणम् किमर्थम् । तुग्रहणम् नित्यपूर्वार्थम् । तुग्रहणम् क्रियते नित्यम् पूर्वः यथा स्यात् । विभाषा मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न विभाषाग्रहणेन पूर्वम् अभिसम्बध्यते । किम् तर्हि । बहुच् अभिसम्बध्यते : विभाषा बहुच् भवति इति । यदा च भवति तदा पूर्वः भवति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । प्राक् उत्पत्तेः यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् उत्पन्ने अपि प्रत्यये यथा स्यात् । बहुगुडः द्राक्षा । बहुतैलम् प्रसन्ना । बहुपयः यवागूः इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्वाऋथिकः अयम् स्वार्थिकाः च प्रकृतितः लिङ्गवचनानि अनुवर्तन्ते । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् तुग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः स्वार्थिकाः अतिवर्तन्ते अपि लिङ्गवचनानि इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गुडकल्पा द्राक्षा , तैलकल्पा प्रसन्ना , पयस्कल्पा यवागूः इति एतत् सिद्धम् भवति ।
KA II.420.19-422.4 Ro IV.226-229 vibhāṣāgrahaṇam kimartham . vibhāṣā bahuc yathā syāt . bahucā mukte vākyam api yathā syāt . na etat asti prayojanam . prakṛtā mahāvibhāṣā . tayā vākyam bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . kalpādayaḥ api yathā syuḥ iti . etat api na asti prayojanam . bahuc ucyate kalpādayaḥ api . tat ubhayam vacanāt bhaviṣyati . na evam śakyam . akriyamāṇe hi vibhāṣāgrahaṇe anavakāśaḥ bahuc kalpādīn bādheta . kalpādayaḥ api anavakāśāḥ . te vacanāt bhaviṣyanti . sāvakāśāḥ kalpādayaḥ . kaḥ avakāśaḥ . tiṅantāni avakāśaḥ . atha subgrahaṇam kimartham . subantāt utpattiḥ yathā syāt . prātipadikāt mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . na asti atra viśeṣaḥ subantāt utpattau satyām prātipadikāt vā . yadi evam iha api na arthaḥ subgrahaṇena . supaḥ ātmanaḥ kyac iti . iha api na asti atra viśeṣaḥ subantāt utpattau satyām prātipadikāt vā . ayam asti viśeṣaḥ . subantāt utpattau satyām padasañjñā siddhā bhavati . prātipadikāt utpattau satyām padasañjñā na prāpnoti . nanu ca prātipadikāt api utpattau satyām padasañjñā siddhā . katham . ārabhyate naḥ kye iti . tat ca avaśyam kartavyam subantāt utpattau niyamārtham . tat eva prātipadikāt utpattau satyām vidhyartham bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . subantāt utpattiḥ yathā syāt . tiṅantāt mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . ṅyāpprātipadikāt iti vartate . ataḥ uttaram paṭhati . bahuci subgrahaṇāt pūrvatra tiṅaḥ vidhānam . bahuci subgrahaṇam kriyate pūrvatra tiṅaḥ vidhiḥ yathā vijñāyeta . na etat asti prayojanam . prakṛtam tiṅgrahaṇam anuvartate . kva prakṛtam . atiśāyane tamabiṣṭhanau . tiṅaḥ ca iti . evam tarhi bahuci subgrahaṇam pūrvatra tiṅaḥ vidhānāt . bahuci subgrahaṇam kriyate . kim kāraṇam . pūrvatra tiṅaḥ vidhānāt . pūrvatra tiṅaḥ ca iti anuvartate . tat iha api prāpnoti . nanu ca tiṅgrahaṇam nivarteta . avaśyam uttarārtham anuvartyam avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ iti pacataki jalpataki iti evamartham . yadi subgrahaṇam kriyate svaraḥ na sidhyati . bahupaṭavaḥ evam svaraḥ prasajyeta bahupaṭavaḥ iti ca iṣyate . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ citaḥ saprakṛteḥ bahvakajartham iti . svaraḥ katham . svaraḥ prātipadikatvāt . subluki kṛte prātipadikatvāt svaraḥ bhaviṣyati . atha tugrahaṇam kimartham . tugrahaṇam nityapūrvārtham . tugrahaṇam kriyate nityam pūrvaḥ yathā syāt . vibhāṣā mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . na vibhāṣāgrahaṇena pūrvam abhisambadhyate . kim tarhi . bahuc abhisambadhyate : vibhāṣā bahuc bhavati iti . yadā ca bhavati tadā pūrvaḥ bhavati . idam tarhi prayojanam . prāk utpatteḥ yat liṅgam vacanam ca tat utpanne api pratyaye yathā syāt . bahuguḍaḥ drākṣā . bahutailam prasannā . bahupayaḥ yavāgūḥ iti . etat api na asti prayojanam . svāṛthikaḥ ayam svārthikāḥ ca prakṛtitaḥ liṅgavacanāni anuvartante . evam tarhi siddhe sati yat tugrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ svārthikāḥ ativartante api liṅgavacanāni iti . kim etasya jñāpane prayojanam . guḍakalpā drākṣā , tailakalpā prasannā , payaskalpā yavāgūḥ iti etat siddham bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.