Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.1.102

क्अ इइइ।७८।२-१९ रो इव्।४३८-४४१ प्रथम्योः इति उच्यते । कयोः इह प्रथम्योः ग्रहणम् । किम् विभक्त्योः आहोस्वित् प्रत्यययोः । विभक्त्योः इति आह । कथम् ज्ञायते । अचि इति वर्तते न च अजादौ प्रथमौ प्रत्ययौ स्तः । ननु च एवम् विज्ञायते । अजादी यौ प्रथमौ अजादीनाम् वा यौ प्रथमौ इति । यत् तर्हि तस्मात् शसः नः पुंसि इति अनुक्रान्तम् पूर्वसवर्णम् प्रतिनिर्दिशति तत् ज्ञापयति आचार्यः विभक्त्योः ग्रहणम् इति । अथ वा सुपि इति वर्तते । अथम् किमर्थम् पूर्वसवर्णदीर्घः अमि पूर्वत्वम् च उच्यते न प्रथम्योः पूर्वसवर्णः इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । प्रथम्योः पूर्वसवर्णः इति उच्यमाने अमि अपि दीर्घः प्राप्नोति । वृक्षम् , प्लक्षम् । न एषः दोषः । यत् पूर्वस्मिन् योगे दीर्घग्रहणम् तत् उत्तरत्र निवृत्तम् । एवम् अपि इदम् इह पूर्वसवर्णग्रहणम् क्रियते । तेन अमि अपि पूर्वसवर्णः प्रसज्येत । वृक्षम् , प्लक्षम् । द्विमात्रः प्राप्नोति । न एषः दोषः । सवर्णग्रहणम् न करिष्यते । यदि सवर्णग्रहणम् न क्रियते कुतः व्यवस्था । आन्तर्यतः । यदि एवम् अग्नी वायू त्रिमात्रः प्राप्नोति वृक्षम् , प्लक्षम् द्विमात्रः । तस्मात् सवर्णग्रहणम् कर्तव्यम् । तस्मिन् च क्रियमाणे दीर्घग्रहणम् अनुवर्तते । तस्मिन् अनुवर्तमाने अमि पूर्वः इति अपि वक्तव्यम् । अथ किमर्थम् पृथक् उच्यते न इह एक एव उच्येत । प्रथमयोः पूर्वसवर्णः अमि च इति । यदि प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घः अमि च इति उच्यते तन अमि अपि दीर्घः प्रसज्येत । वृक्षम् , प्लक्षम् । न एषः दोषः । दीर्घग्रहणम् निवर्तयिष्यते । एवम् अपि पूर्वसवर्णः प्रसज्येत । सवर्णग्रहणम् न करिष्यते । यदि सवर्णग्रहणम् न क्रियते पूर्वस्मिन् योगे विप्रतिषिद्धम् । यदि पूर्वः न दीर्घः अथ दीर्घः न पूर्वः । पूर्वः दीर्घः च इति विप्रतिषिद्धम् । तस्मात् उभयम् आरब्धव्यम् पृथक् च कर्तव्यम् ।

KA III.78.2-19 Ro IV.438-441 prathamyoḥ iti ucyate . kayoḥ iha prathamyoḥ grahaṇam . kim vibhaktyoḥ āhosvit pratyayayoḥ . vibhaktyoḥ iti āha . katham jñāyate . aci iti vartate na ca ajādau prathamau pratyayau staḥ . nanu ca evam vijñāyate . ajādī yau prathamau ajādīnām vā yau prathamau iti . yat tarhi tasmāt śasaḥ naḥ puṃsi iti anukrāntam pūrvasavarṇam pratinirdiśati tat jñāpayati ācāryaḥ vibhaktyoḥ grahaṇam iti . atha vā supi iti vartate . atham kimartham pūrvasavarṇadīrghaḥ ami pūrvatvam ca ucyate na prathamyoḥ pūrvasavarṇaḥ iti eva siddham . na sidhyati . prathamyoḥ pūrvasavarṇaḥ iti ucyamāne ami api dīrghaḥ prāpnoti . vṛkṣam , plakṣam . na eṣaḥ doṣaḥ . yat pūrvasmin yoge dīrghagrahaṇam tat uttaratra nivṛttam . evam api idam iha pūrvasavarṇagrahaṇam kriyate . tena ami api pūrvasavarṇaḥ prasajyeta . vṛkṣam , plakṣam . dvimātraḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . savarṇagrahaṇam na kariṣyate . yadi savarṇagrahaṇam na kriyate kutaḥ vyavasthā . āntaryataḥ . yadi evam agnī vāyū trimātraḥ prāpnoti vṛkṣam , plakṣam dvimātraḥ . tasmāt savarṇagrahaṇam kartavyam . tasmin ca kriyamāṇe dīrghagrahaṇam anuvartate . tasmin anuvartamāne ami pūrvaḥ iti api vaktavyam . atha kimartham pṛthak ucyate na iha eka eva ucyeta . prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ ami ca iti . yadi prathamayoḥ pūrvasavarṇadīrghaḥ ami ca iti ucyate tana ami api dīrghaḥ prasajyeta . vṛkṣam , plakṣam . na eṣaḥ doṣaḥ . dīrghagrahaṇam nivartayiṣyate . evam api pūrvasavarṇaḥ prasajyeta . savarṇagrahaṇam na kariṣyate . yadi savarṇagrahaṇam na kriyate pūrvasmin yoge vipratiṣiddham . yadi pūrvaḥ na dīrghaḥ atha dīrghaḥ na pūrvaḥ . pūrvaḥ dīrghaḥ ca iti vipratiṣiddham . tasmāt ubhayam ārabdhavyam pṛthak ca kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।७८।२०-८०।२१ रो इव्।४४१-४४६ प्रथमयोः इति योगविभागः सवर्णदीर्घार्थः । प्रथमयोः इति योगविभागः कर्तव्यः । प्रथमयोः एकः सवर्णदीर्घः भवति । ततः पूर्वसवर्णः । पूर्वसवर्णदीर्घः भवति एकः प्रथमयोः इति । किमर्थः योगविभागः । सवर्णदीर्घत्वम् यथा स्यात् । एकयोगे हि जश्शहोः पररूपप्रसङ्गः । एकयोगे हि सति जश्शहोः पररूपम् प्रसज्येत । वृक्षाः , प्लक्षाः , वृक्षान् , प्लक्षान् । ननु च पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् पररूपम् बाधिष्यते । न उत्सहते बाधितुम् । किम् कारणम् । आद्गुणयणादेशयोः अपवादाः वृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वसवर्णादेशाः तेषाम् पररूपम् स्वरसन्धिषु । आद्गुणयणादेशौ उत्सर्गौ । तयोः अपवादाः वृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वसवर्णादेशाः तेषाम् सर्वेषाम् पररूपम् अपवादः । तत् सर्वबाधकम् । सर्वबाधकत्वात् प्राप्नोति । अथ क्रियमाणे अपि योगविभागे यावता पररूपम् अपवादः कस्मात् एव न बाधते । योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः । योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः विज्ञायते । योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः । योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः भवति । वृक्षम् , प्लक्षम् । यथा एव हि योगविभागः पररूपम् बाधते एवम् अमि पूर्वत्वम् अपि बाधेत । नकाराभावः च तस्मात् इति अनन्तरनिर्देशात् । नत्वस्य च अभावः । वृक्षान् , प्लक्षान् । किम् कारणम् । च तस्मात् इति अनन्तरनिर्देशात् । तस्मात् इति अनेन अनन्तरः योगः प्रतिनिर्दिश्यते । किम् पुनः कारणम् तस्मात् इति अनेन अनन्तरः योगः प्रतिनिर्दिश्यते । इह मा भूत् । एतान् गाः पश्य [र्: एतान् गाः चतुरः बलिवर्दान् पश्य] इति । अस्तु तर्हि एकयोगः एव । ननु च उक्तम् एकयोगे हि जश्शहोः पररूपप्रसङ्गः इति । न एषः दोषः । इज्ग्रहणम् तु ज्ञापकम् पररूपाभावस्य । यत् अयम् न आत् इचि इति इज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न जश्शसोः पररूपम् भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इज्ग्रहणस्य इदम् प्रयोजनम् । इह मा भूत् । वृक्षाः , प्लक्षाः , वृक्षान् , प्लक्षान् । यदि च जश्शसोः पररूपम् स्यात् इज्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः न जश्शसोः पररूपम् भवति इति । ततः इज्ग्रहणम् करोति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । उत्तरार्थम् एतत् स्यात् । दीर्घात् जसि च इचि च इति । यदि उत्तरार्थम् एतत् स्यात् अत्र एव अयम् इज्द्ग्रहणम् कुर्वीत । इह अपि तर्हि क्रियमाणम् यदि उत्तरार्थम् न ज्ञापकम् भवति । एवम् तर्हि यदि उत्तरार्थम् एतत् स्यात् न एव अयम् इज्द्ग्रहणम् कुर्वीत न अपि जस्ग्रहणम् । एतावत् अयम् ब्रूयात् । दीर्घात् शसि पूर्वसवर्णः भवति इति । तत् नियमार्थम् भविष्यति । दीर्घात् शसि एव न अन्यत्र इति । सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे यत् इज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न जश्शसोः पररूपम् भवति इति । अथ वा पुनः अस्तु योगविभागः । ननु च उक्तम् योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः इति । न एषः दोषः । अमि अपि योगविभागः करिष्यते । अमि । अमि यत् उक्तम् तत् न भवति इति । ततः पूर्वः । पूर्वः च भवति अमि इति । यत् अपि उच्यते नकाराभावः च तस्मात् इति अनन्तरनिर्देशात् इति । कः पुनः अर्हति तस्मात् इति अनेन अनन्तरम् योगम् प्रतिनिर्देष्टुम् । एवम् किल प्रतिनिर्दिश्यते । तस्मात् पूर्वसवर्णदीर्घात् इति । तत् च न । एवम् प्रतिनिर्दिश्यते । तस्मात् अकः सवर्णात् इति । अथ वा तस्मात् प्रथम्योः दीर्घात् इति । अथ वा पुनः अस्तु अमि एकयोगः । ननु च उक्तम् योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः इति । न एषः दोषः । मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् योगविभागः पररूपम् बाधिष्यते अमि पूर्वत्वम् न बाधिष्यते । यदि एतत् अस्ति मध्ये अपवादाः पुरस्तात् अपवादाः इति न अर्थः एकेन अपि योगविभागेन । पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् पररूपम् सवर्णदीर्घत्वम् बाधिष्यते प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् न बाधिष्यते । अथ वा सप्तमे योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति अतः दीर्घः यञि सुपि च इति । ततः वक्ष्यामि बहुवचने । बहुवचने च अतः दीर्घः भवति । एकारः च भवति बहुवचने झलि इति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । वृषाणाम् , प्लक्षाणाम् । तत्र कः दोषः । दीर्घत्वे कृते ह्रस्वाश्रयः नुट् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । दीर्घत्वम् क्रियताम् नुट् इति किम्

KA III.78.20-80.21 Ro IV.441-446 prathamayoḥ iti yogavibhāgaḥ savarṇadīrghārthaḥ . prathamayoḥ iti yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . prathamayoḥ ekaḥ savarṇadīrghaḥ bhavati . tataḥ pūrvasavarṇaḥ . pūrvasavarṇadīrghaḥ bhavati ekaḥ prathamayoḥ iti . kimarthaḥ yogavibhāgaḥ . savarṇadīrghatvam yathā syāt . ekayoge hi jaśśahoḥ pararūpaprasaṅgaḥ . ekayoge hi sati jaśśahoḥ pararūpam prasajyeta . vṛkṣāḥ , plakṣāḥ , vṛkṣān , plakṣān . nanu ca pūrvasavarṇadīrghatvam pararūpam bādhiṣyate . na utsahate bādhitum . kim kāraṇam . ādguṇayaṇādeśayoḥ apavādāḥ vṛddhisavarṇadīrghapūrvasavarṇādeśāḥ teṣām pararūpam svarasandhiṣu . ādguṇayaṇādeśau utsargau . tayoḥ apavādāḥ vṛddhisavarṇadīrghapūrvasavarṇādeśāḥ teṣām sarveṣām pararūpam apavādaḥ . tat sarvabādhakam . sarvabādhakatvāt prāpnoti . atha kriyamāṇe api yogavibhāge yāvatā pararūpam apavādaḥ kasmāt eva na bādhate . yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ . yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ vijñāyate . yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ . yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ bhavati . vṛkṣam , plakṣam . yathā eva hi yogavibhāgaḥ pararūpam bādhate evam ami pūrvatvam api bādheta . nakārābhāvaḥ ca tasmāt iti anantaranirdeśāt . natvasya ca abhāvaḥ . vṛkṣān , plakṣān . kim kāraṇam . ca tasmāt iti anantaranirdeśāt . tasmāt iti anena anantaraḥ yogaḥ pratinirdiśyate . kim punaḥ kāraṇam tasmāt iti anena anantaraḥ yogaḥ pratinirdiśyate . iha mā bhūt . etān gāḥ paśya [R: etān gāḥ caturaḥ balivardān paśya] iti . astu tarhi ekayogaḥ eva . nanu ca uktam ekayoge hi jaśśahoḥ pararūpaprasaṅgaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ijgrahaṇam tu jñāpakam pararūpābhāvasya . yat ayam na āt ici iti ijgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . ijgrahaṇasya idam prayojanam . iha mā bhūt . vṛkṣāḥ , plakṣāḥ , vṛkṣān , plakṣān . yadi ca jaśśasoḥ pararūpam syāt ijgrahaṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti . tataḥ ijgrahaṇam karoti . na etat asti jñāpakam . uttarārtham etat syāt . dīrghāt jasi ca ici ca iti . yadi uttarārtham etat syāt atra eva ayam ijdgrahaṇam kurvīta . iha api tarhi kriyamāṇam yadi uttarārtham na jñāpakam bhavati . evam tarhi yadi uttarārtham etat syāt na eva ayam ijdgrahaṇam kurvīta na api jasgrahaṇam . etāvat ayam brūyāt . dīrghāt śasi pūrvasavarṇaḥ bhavati iti . tat niyamārtham bhaviṣyati . dīrghāt śasi eva na anyatra iti . saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe yat ijgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti . atha vā punaḥ astu yogavibhāgaḥ . nanu ca uktam yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ami api yogavibhāgaḥ kariṣyate . ami . ami yat uktam tat na bhavati iti . tataḥ pūrvaḥ . pūrvaḥ ca bhavati ami iti . yat api ucyate nakārābhāvaḥ ca tasmāt iti anantaranirdeśāt iti . kaḥ punaḥ arhati tasmāt iti anena anantaram yogam pratinirdeṣṭum . evam kila pratinirdiśyate . tasmāt pūrvasavarṇadīrghāt iti . tat ca na . evam pratinirdiśyate . tasmāt akaḥ savarṇāt iti . atha vā tasmāt prathamyoḥ dīrghāt iti . atha vā punaḥ astu ami ekayogaḥ . nanu ca uktam yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam ayam yogavibhāgaḥ pararūpam bādhiṣyate ami pūrvatvam na bādhiṣyate . yadi etat asti madhye apavādāḥ purastāt apavādāḥ iti na arthaḥ ekena api yogavibhāgena . purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam pararūpam savarṇadīrghatvam bādhiṣyate prathamayoḥ pūrvasavarṇadīrghatvam na bādhiṣyate . atha vā saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca iti . tataḥ vakṣyāmi bahuvacane . bahuvacane ca ataḥ dīrghaḥ bhavati . ekāraḥ ca bhavati bahuvacane jhali iti . iha api tarhi prāpnoti . vṛṣāṇām , plakṣāṇām . tatra kaḥ doṣaḥ . dīrghatve kṛte hrasvāśrayaḥ nuṭ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . dīrghatvam kriyatām nuṭ iti kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.