क्अ इइइ।११९।१६-१२०।२४ रो इव्।५३४-५३७ समासान्तोदात्तत्वे व्यञ्जनान्तेषु उपसङ्ख्यानम् । समासान्तोदात्तत्वे व्यञ्जनान्तेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : राजदृषत्, ब्राह्मणसमित् । हल्स्वरप्राप्तौ वा व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् । अथ वा हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । किमर्थम् इदम् उभयम् उच्यते न हल्स्वरप्राप्तौ अविद्यमानवत् इति एव उच्यते स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति वा । द्विर्बद्धम् सुबद्धम् भवति इति । यदि हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् इति उच्यते दधि , उदात्तात् अनुदात्तस्य स्वरितः इति स्वरितत्वम् न प्राप्नोति । उदात्तात् च स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनम् लिदाद्युदात्तान्तोदात्त्विधयः । लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् भवति इति इह एव स्यात् : भौरिकिविधम् , भौलिकिविधम् । चिकीर्षकः , जिहीर्षकः इति अत्र न स्यात् । ञ्निति आदिः नित्यम् इति इह एव स्यात् : अहिचुम्बुकायनिः , आग्निवेश्यः । गार्ग्यः , कृतिः इति अत्र न स्यात् । धातोः अन्तः उदात्तः भवति इति इह एव स्यात् ऊर्णोति । पचति इति अत्र न स्यात् । इदम् तावत् यत् उच्यते हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति कथम् हि हलः नाम स्वरप्राप्तिः स्यात् । तत् च अपि ब्रुवता उदात्तात् च स्वरविधौ इति वक्तव्यम् । तथा अनुदात्तादेः अन्तोदात्तात् च यत् उच्यते तत् व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च न प्राप्नोति । यदि पुनः स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति उच्येत । अथ स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति उच्यमाने अनुदात्तादेः अन्तोदात्तात् च यत् उच्यते तत् किम् सिद्धम् भवति व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च । बाढम् सिद्धम् । कथम् । स्वरविधिः इति सर्वविभक्त्यन्तः समासः : स्वरेण विधिः स्वरविधिः , स्वरस्य विधिः स्वरविधिः इति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । उदश्वित्वान् घोषः , विद्युत्वान् बलाहकः इति । ह्रस्वनुड्भ्याम् मतुप् इति एषः स्वरः प्रसज्येत । अस्तु तर्हि हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति । ननु च उक्तम् कथम् हि हलः नाम स्वरप्राप्तिः स्यात् । उच्चैः उदात्तः , नीचैः अनुदात्तः इति अत्र षष्ठीनिर्दिष्टम् अज्ग्रहणम् निवृत्तम् । तस्मिन् निवृत्ते हलः अपि स्वरप्राप्तिः भवति । यत् अपि उच्यते उदात्तात् च स्वरविधौ इति वक्तव्यम् इति । न वक्तव्यम् । न इदम् पारिभाषिकस्य अनुदात्तस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् । अविद्यमानोदात्तम् अनुदात्तम् । तस्य स्वरितः इति । यत् अपि उच्यते तत् व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च न प्राप्नोति इति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सिद्धम् तत् भवति व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च इति यत् अयम् न उत्तरपदे अनुदात्तादौ इति उक्त्वा अपृथिवीरुद्रल्क्पूषमन्थिषु इति प्रतिषेधम् शास्ति । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा यत् अयम् यतः अनावः इति नावः प्रतिषेधम् शास्ति ।
KA III.119.16-120.24 Ro IV.534-537 samāsāntodāttatve vyañjanānteṣu upasaṅkhyānam . samāsāntodāttatve vyañjanānteṣu upasaṅkhyānam kartavyam : rājadṛṣat, brāhmaṇasamit . halsvaraprāptau vā vyañjanam avidyamānavat . atha vā halsvaraprāptau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kimartham idam ubhayam ucyate na halsvaraprāptau avidyamānavat iti eva ucyate svaraprāptau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti vā . dvirbaddham subaddham bhavati iti . yadi halsvaraprāptau vyañjanam avidyamānavat iti ucyate dadhi , udāttāt anudāttasya svaritaḥ iti svaritatvam na prāpnoti . udāttāt ca svaravidhau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . prayojanam lidādyudāttāntodāttvidhayaḥ . liti pratyayāt pūrvam udāttam bhavati iti iha eva syāt : bhaurikividham , bhaulikividham . cikīrṣakaḥ , jihīrṣakaḥ iti atra na syāt . ñniti ādiḥ nityam iti iha eva syāt : ahicumbukāyaniḥ , āgniveśyaḥ . gārgyaḥ , kṛtiḥ iti atra na syāt . dhātoḥ antaḥ udāttaḥ bhavati iti iha eva syāt ūrṇoti . pacati iti atra na syāt . idam tāvat yat ucyate halsvaraprāptau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti katham hi halaḥ nāma svaraprāptiḥ syāt . tat ca api bruvatā udāttāt ca svaravidhau iti vaktavyam . tathā anudāttādeḥ antodāttāt ca yat ucyate tat vyañjanādeḥ vyañjanāntāt ca na prāpnoti . yadi punaḥ svaravidhau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti ucyeta . atha svaravidhau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti ucyamāne anudāttādeḥ antodāttāt ca yat ucyate tat kim siddham bhavati vyañjanādeḥ vyañjanāntāt ca . bāḍham siddham . katham . svaravidhiḥ iti sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : svareṇa vidhiḥ svaravidhiḥ , svarasya vidhiḥ svaravidhiḥ iti . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . udaśvitvān ghoṣaḥ , vidyutvān balāhakaḥ iti . hrasvanuḍbhyām matup iti eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . astu tarhi halsvaraprāptau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti . nanu ca uktam katham hi halaḥ nāma svaraprāptiḥ syāt . uccaiḥ udāttaḥ , nīcaiḥ anudāttaḥ iti atra ṣaṣṭhīnirdiṣṭam ajgrahaṇam nivṛttam . tasmin nivṛtte halaḥ api svaraprāptiḥ bhavati . yat api ucyate udāttāt ca svaravidhau iti vaktavyam iti . na vaktavyam . na idam pāribhāṣikasya anudāttasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam . avidyamānodāttam anudāttam . tasya svaritaḥ iti . yat api ucyate tat vyañjanādeḥ vyañjanāntāt ca na prāpnoti iti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati siddham tat bhavati vyañjanādeḥ vyañjanāntāt ca iti yat ayam na uttarapade anudāttādau iti uktvā apṛthivīrudralkpūṣamanthiṣu iti pratiṣedham śāsti . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . na kartavyā . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati eṣā paribhāṣā yat ayam yataḥ anāvaḥ iti nāvaḥ pratiṣedham śāsti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.