क्अ इइइ।५३।७-५४।४ रो इव्।३९१-३९३ यणादेशः प्लुतपूर्वस्य च । यणादेशः प्लुतपूर्वस्य च इति वक्तव्यम् । अग्ना३इ* इन्द्रम् , अग्ना३य् इन्द्रम् , पटा३उ* उदकम् , पटा३व् उदकम् , अग्ना३इ* आशा , अग्ना३य् आशा , पटा३उ* आशा , पटा३व् आशा । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असिद्धः प्लुतः प्लुतविकारौ च इमौ । सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् प्लुतप्रगृह्याः अचि इति प्लुतस्य प्रकृतिभावम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । सतः हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् । दीर्घत्वम् शाकलम् च मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आरभ्यते प्लुतपूर्वस्य यणादेशः तयोः य्वौ अचि संहितायाम् इति । तत् दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् भविष्यति । तत् न वक्तव्यम् भवति । ननु च तस्मिन् अपि उच्यमाने इदम् न वक्तव्यम् भवति । अवश्यम् इदम् वक्तव्यम् यौ प्लुतपूर्वौ इदुतौ अप्लुतविकारौ तदर्थम् । भो३इ इन्द्रम् , भो३य् इन्द्रम् , भो३इ इह भो३य् इह इति । यद् तर्हि अस्य निबन्धनम् अस्ति इदम् एव वक्तव्यम् । तत् न वक्तव्यम् । तत् अपि अवश्यम् स्वरार्थम् वक्तव्यम् । अनेन हि सति उदात्तस्वरितयोः यणः इति एषः स्वरः प्रसज्येत । तेन पुनः सति असिद्धत्वात् न भविष्यति । यदि तर्हि तस्य निबन्धनम् अस्ति तत् एव वक्तव्यम् । इदम् न वक्तव्यम् । ननु च उक्तम् इदम् अपि अवश्यम् वक्तव्यम् यौ प्लुतपूर्वौ इदुतौ अप्लुतविकारौ तदर्थम् । भो३इ इन्द्रम् , भो३य् इन्द्रम् , भो३इ इह भो३य् इह इति । छान्दसम् एतत् दृष्टानुविधिः छन्दसि भवति । यत् तर्हि न छान्दसम् भो३य् इन्द्रम् , भो३य् इह इति साम गायति । एषः अपि छन्दसि दृष्टस्य अनुप्रयोगः क्रियते । जश्त्वम् न सिद्धम् यणम् अत्र पश्य । यः च अपदान्तः हल् अचः च पूर्वः । दीर्घस्य यण् । ह्रस्वः इति प्र्तवृत्तम् । सम्बन्धवृत्त्या । गुणवृद्धिबाध्यः । नित्ये च यः शाकलभाक्समासे तदर्थम् एतद् भगवान् चकार । सामर्थ्ययोगात् न हि किम् चित् अस्मिन् पश्यामि शास्त्रे यत् अनर्थकम् स्यात् ।
KA III.53.7-54.4 Ro IV.391-393 yaṇādeśaḥ plutapūrvasya ca . yaṇādeśaḥ plutapūrvasya ca iti vaktavyam . agnā3i* indram , agnā3y indram , paṭā3u* udakam , paṭā3v udakam , agnā3i* āśā , agnā3y āśā , paṭā3u* āśā , paṭā3v āśā . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asiddhaḥ plutaḥ plutavikārau ca imau . siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu . katham jñāyate . yat ayam plutapragṛhyāḥ aci iti plutasya prakṛtibhāvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu iti . katham kṛtvā jñāpakam . sataḥ hi kāryiṇaḥ kāryeṇa bhavitavyam . idam tarhi prayojanam dīrghaśākalapratiṣedhārtham . dīrghatvam śākalam ca mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . ārabhyate plutapūrvasya yaṇādeśaḥ tayoḥ yvau aci saṃhitāyām iti . tat dīrghaśākalapratiṣedhārtham bhaviṣyati . tat na vaktavyam bhavati . nanu ca tasmin api ucyamāne idam na vaktavyam bhavati . avaśyam idam vaktavyam yau plutapūrvau idutau aplutavikārau tadartham . bho3i indram , bho3y indram , bho3i iha bho3y iha iti . yad tarhi asya nibandhanam asti idam eva vaktavyam . tat na vaktavyam . tat api avaśyam svarārtham vaktavyam . anena hi sati udāttasvaritayoḥ yaṇaḥ iti eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . tena punaḥ sati asiddhatvāt na bhaviṣyati . yadi tarhi tasya nibandhanam asti tat eva vaktavyam . idam na vaktavyam . nanu ca uktam idam api avaśyam vaktavyam yau plutapūrvau idutau aplutavikārau tadartham . bho3i indram , bho3y indram , bho3i iha bho3y iha iti . chāndasam etat dṛṣṭānuvidhiḥ chandasi bhavati . yat tarhi na chāndasam bho3y indram , bho3y iha iti sāma gāyati . eṣaḥ api chandasi dṛṣṭasya anuprayogaḥ kriyate . jaśtvam na siddham yaṇam atra paśya . yaḥ ca apadāntaḥ hal acaḥ ca pūrvaḥ . dīrghasya yaṇ . hrasvaḥ iti prtavṛttam . sambandhavṛttyā . guṇavṛddhibādhyaḥ . nitye ca yaḥ śākalabhāksamāse tadartham etad bhagavān cakāra . sāmarthyayogāt na hi kim cit asmin paśyāmi śāstre yat anarthakam syāt .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.