क्अ इइइ।१३।७-१६।७ रो इव्।३११-३१७ किम् इयम् षष्ठी आहोस्वित् सप्तमी । कुतः सन्देहः । समानः निर्देशः । किम् च अतः । यदि षष्ठी सन्यङन्तस्य द्विर्वचनेन भवितव्यम् । अथ सप्तमी सन्यङोः परतः पूर्वस्य द्विर्वचनम् । कः च अत्र विशेषः । सन्यङोः परतः इति चेत् इटः द्विर्वचनम् परादित्वात् । सन्यङोः परतः इति चेत् इटः द्विर्वचनम् कर्तव्यम् । अटिटिषति । अशिशिषति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । परादित्वात् । इट् परादिः । हन्तेः च ईटः । हन्तेः च ईटः द्विर्वचनम् कर्तव्यम् । जेघ्नीयते । ननु च यस्य अपि सन्यङन्तस्य द्विर्वचनम् तस्य अपि स्थानिवद्भावप्रसङ्गः । ईटि स्थानिवद्भावात् ईटः द्विर्वचनम् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । द्विर्वचननिमित्ते अचि स्थानिवत् इति उच्यते न च असौ द्विर्वचननिमित्तम् । यस्मिन् अपि द्विर्वचनम् यस्य अपि द्विर्वचनम् सर्वः असौ द्विर्वचननिमित्तम् । तस्मात् ईटः द्विर्वचनम् । तस्मात् उभाभ्याम् ईटः द्विर्वचनम् कर्तव्यम् । यः च उभयोः दोषः न तम् एकः चोद्यः भवति । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् उदात्तविशेषणम् चेत् सनः इट्प्रतिषेधः । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् उदात्तविशेषणम् चेत् सनः इट्प्रतिषेधः वक्तव्यः । बिभित्सति । चिच्छित्सति । द्विर्वचने कृते उपदेशे अनुदात्तात् एकाचः श्रूयमाणात् इति इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि सन्यङन्तस्य । सन्यङन्तस्य इति चेत् अशेः सनि अनिटः । सन्यङन्तस्य इति चेत् अशेः सनि अनिटः द्विर्वचनम् वक्तव्यम् । इयक्षमाणाः भृगुभिः सजोषाः । यस्य अपि सन्यङोः परतः द्विर्वचनम् तेन अपि अत्र अवश्यम् इडभावे यत्नः कर्तव्यः । किम् कारणम् । अशेः हि प्रतिपदम् इट् विधीयते स्मिपूङ्रञ्ज्वशाम् सनि इति । तेन एव द्वितीयद्विर्वचनम् अपि न भविष्यति । अथ वा न एतत् अशेः रूपम् । यजेः एषः छान्दसः वर्णलोपः । तत् यथा तुभ्य इदम् अग्ने । तुभ्यम् इदम् अग्ने इति प्राप्ते । अम्बानाम् चरुम् । नाम्बानाम् चरुम् इति प्राप्ते । आव्याधिनीः उगणाः । सुगणाः इति प्राप्ते । इष्कर्तरम् अध्वरस्य । निष्कर्तारम् इति प्राप्ते । शिवा उद्रस्य भेषजी । शिवा रुद्रस्य भेषजी इति प्राप्ते । अश्यर्थः वै गम्यते । कः पुनः अशेः अर्थः । अश्नोतिः व्यप्तिकर्मा । यजिः अपि अश्यर्थे वर्तते । कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते । बह्वर्थाः अपि धातवः भवन्ति इति । तत् यथा । वपिः प्रकिरणे दृष्टः छेदने च अपि वर्तते । केशान् वपति इति । ईडिः स्तुदिचोदनायाच्ञासु दृष्टः ईरणे च अपि वर्तते । अग्निः वै इतः वृष्टिम् ईट्टे । मरुतः अमुतः च्यावयन्ति । करोतिः अयम् अभूतप्रादुर्भावे दृष्टः निर्मलीकरणे च अपि वर्तते । पृष्ठम् कुरु । पादौ कुरु । उन्मृदान इति गम्यते । निक्षेपणे च अपि दृश्यते । कटे कुरु । घटे कुरु । अश्मानम् इतः कुरु । स्थापय इति गम्यते । एवम् तर्हि दीर्घकुत्वप्रसारणषत्वम् अधिकस्य द्विर्वचनात् । दीर्घत्वम् द्विर्वचनाधिकस्य न सिध्यति । चिचीषति । तुष्टूषति । समुदायस्य समुदायः आदेशः । तत्र सम्प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः सन् भवति । तत्र अजन्तानाम् सनि इति दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् दीर्घत्वम् क्रियताम् द्विर्वचनम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् दीर्घत्वम् । नित्यम् द्विर्वचनम् । कृते अपि दीर्घत्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । दीर्घत्वम् अपि नित्यम् । कृते अपि द्विर्वचने प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यम् दीर्घत्वम् । न हि कृते द्विर्वचने प्राप्नोति । किम् कारणम् । समुदायस्य समुदायः आदेशः । तत्र सम्प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य अजन्तता न अस्ति इति दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । द्विर्वचनम् अपि अनित्यम् । अन्यस्य कृते दीर्घत्वे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् दीर्घत्वम् । यत् तर्हि न अकृते द्विर्वचने दीर्घत्वम् तत् न सिध्यति । जुहूषति इति । कुत्वम् द्विर्वचनाधिकस्य न सिध्यति । जिघांसति । जङ्घन्यते । किम् कारणम् । समुदायस्य समुदायः आदेशः । तत्र सम्प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः हन्तिः भवति ।
KA III.13.7-16.7 Ro IV.311-317 kim iyam ṣaṣṭhī āhosvit saptamī . kutaḥ sandehaḥ . samānaḥ nirdeśaḥ . kim ca ataḥ . yadi ṣaṣṭhī sanyaṅantasya dvirvacanena bhavitavyam . atha saptamī sanyaṅoḥ parataḥ pūrvasya dvirvacanam . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . sanyaṅoḥ parataḥ iti cet iṭaḥ dvirvacanam parāditvāt . sanyaṅoḥ parataḥ iti cet iṭaḥ dvirvacanam kartavyam . aṭiṭiṣati . aśiśiṣati . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . parāditvāt . iṭ parādiḥ . hanteḥ ca īṭaḥ . hanteḥ ca īṭaḥ dvirvacanam kartavyam . jeghnīyate . nanu ca yasya api sanyaṅantasya dvirvacanam tasya api sthānivadbhāvaprasaṅgaḥ . īṭi sthānivadbhāvāt īṭaḥ dvirvacanam na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . dvirvacananimitte aci sthānivat iti ucyate na ca asau dvirvacananimittam . yasmin api dvirvacanam yasya api dvirvacanam sarvaḥ asau dvirvacananimittam . tasmāt īṭaḥ dvirvacanam . tasmāt ubhābhyām īṭaḥ dvirvacanam kartavyam . yaḥ ca ubhayoḥ doṣaḥ na tam ekaḥ codyaḥ bhavati . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam udāttaviśeṣaṇam cet sanaḥ iṭpratiṣedhaḥ . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam udāttaviśeṣaṇam cet sanaḥ iṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bibhitsati . cicchitsati . dvirvacane kṛte upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . astu tarhi sanyaṅantasya . sanyaṅantasya iti cet aśeḥ sani aniṭaḥ . sanyaṅantasya iti cet aśeḥ sani aniṭaḥ dvirvacanam vaktavyam . iyakṣamāṇāḥ bhṛgubhiḥ sajoṣāḥ . yasya api sanyaṅoḥ parataḥ dvirvacanam tena api atra avaśyam iḍabhāve yatnaḥ kartavyaḥ . kim kāraṇam . aśeḥ hi pratipadam iṭ vidhīyate smipūṅrañjvaśām sani iti . tena eva dvitīyadvirvacanam api na bhaviṣyati . atha vā na etat aśeḥ rūpam . yajeḥ eṣaḥ chāndasaḥ varṇalopaḥ . tat yathā tubhya idam agne . tubhyam idam agne iti prāpte . ambānām carum . nāmbānām carum iti prāpte . āvyādhinīḥ ugaṇāḥ . sugaṇāḥ iti prāpte . iṣkartaram adhvarasya . niṣkartāram iti prāpte . śivā udrasya bheṣajī . śivā rudrasya bheṣajī iti prāpte . aśyarthaḥ vai gamyate . kaḥ punaḥ aśeḥ arthaḥ . aśnotiḥ vyaptikarmā . yajiḥ api aśyarthe vartate . katham punaḥ anyaḥ nāma anyasya arthe vartate . bahvarthāḥ api dhātavaḥ bhavanti iti . tat yathā . vapiḥ prakiraṇe dṛṣṭaḥ chedane ca api vartate . keśān vapati iti . īḍiḥ studicodanāyācñāsu dṛṣṭaḥ īraṇe ca api vartate . agniḥ vai itaḥ vṛṣṭim īṭṭe . marutaḥ amutaḥ cyāvayanti . karotiḥ ayam abhūtaprādurbhāve dṛṣṭaḥ nirmalīkaraṇe ca api vartate . pṛṣṭham kuru . pādau kuru . unmṛdāna iti gamyate . nikṣepaṇe ca api dṛśyate . kaṭe kuru . ghaṭe kuru . aśmānam itaḥ kuru . sthāpaya iti gamyate . evam tarhi dīrghakutvaprasāraṇaṣatvam adhikasya dvirvacanāt . dīrghatvam dvirvacanādhikasya na sidhyati . cicīṣati . tuṣṭūṣati . samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ . tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya naṣṭaḥ san bhavati . tatra ajantānām sani iti dīrghatvam na prāpnoti . idam iha sampradhāryam dīrghatvam kriyatām dvirvacanam iti kim atra kartavyam . paratvāt dīrghatvam . nityam dvirvacanam . kṛte api dīrghatve prāpnoti akṛte api prāpnoti . dīrghatvam api nityam . kṛte api dvirvacane prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityam dīrghatvam . na hi kṛte dvirvacane prāpnoti . kim kāraṇam . samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ . tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya ajantatā na asti iti dīrghatvam na prāpnoti . dvirvacanam api anityam . anyasya kṛte dīrghatve prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt dīrghatvam . yat tarhi na akṛte dvirvacane dīrghatvam tat na sidhyati . juhūṣati iti . kutvam dvirvacanādhikasya na sidhyati . jighāṃsati . jaṅghanyate . kim kāraṇam . samudāyasya samudāyaḥ ādeśaḥ . tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya naṣṭaḥ hantiḥ bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.