क्अ इइइ।१३५।२-१३६।६ रो इव्।५६६-५७० गतिकारकोपपदात् इति किमर्थम् । इह मा भूत् । परमम् कारकम् , परमकारकम् । गतिकारकोपपदात् इति उच्यमाने अपि तत्र प्राप्नोति । एतत् हि कारकम् । इदम् तर्हि । देवदत्तस्य कारकम् , देवदत्तकारकम् । इदम् च अपि उदाहरणम् परमम् कारकम् , परमकारकम् इति । न एतत् कारकम् । कारकविशेषणम् एतत् । यावत् ब्रूयात् प्रकृष्टम् कारकम् शोभनम् कारकम् इति तावत् एतत् परमकारकम् इति । अथ कृद्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । निष्कौशाम्बिः , निवाराणसिः इति । अतः उत्तरम् पठति गत्यादिभ्यः प्रकृतिस्वरत्वे कृद्ग्रहणानर्थक्यम् अन्यस्य उत्तरपदस्य अभावात् । गत्यादिभ्यः प्रकृतिस्वरत्वे कृद्ग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अन्यस्य उत्तरपदस्य अभावात् । न हि अन्यत् गतियादिभ्यः उत्तरपदम् अस्ति अन्यत् अतः कृतः । किम् कारणम् । धातोः हि द्वये प्रत्ययाः विधीयन्ते तिङः कृतः च । तत्र कृता सह समासः भवति तिङा च न भवति । तत्र अन्तरेण कृद्ग्रहणम् कृतः एव भविष्यति । ननु च इदानीम् एव उदाहृतम् निष्कौशाम्बिः , निर्वाराणसिः इति । यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्ग्सञ्ज्ञे भवतः न च निसः कौशाम्बीशब्दम् प्रति क्रियायोगः । कृत्प्रकृतौ वा गतित्वात् अधिकाऋथम् कृद्ग्रहणम् । कृत्प्रकृतौ तर्हि गतित्वात् अधिकाऋथम् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् । कृत्प्रकृतिः धातुः । धातुम् च प्रति क्रियायोगः । तत्र यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति इति इह एव स्यात् । प्रणीः , उन्नीः । इह न स्यात् । प्रणायकः , उन्नायकः । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । यत्क्रियायुक्ताः इति न एवम् विज्ञायते । यस्य क्रिया यत्क्रिया यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्ग्सञ्ज्ञे भवतः इति । कथम् तर्हि या क्रिया यत्क्रिया यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्ग्सञ्ज्ञे भवतः इति । न च कः चित् केवलः शब्दः अस्ति यः तस्य अर्थस्य वाचकः स्यात् । केवलः तस्य अर्थस्य वाचकः न अस्ति इति कृत्वा कृदधिकस्य भविष्यति । ननु च ययम् तस्य एव अर्थस्य वाचकः प्रणीः इति । एषः अपि हि कर्तृविशिष्टस्य । अयम् तर्हि तस्य एव अर्थस्य वाचकः प्रभवनम् इति । तस्मात् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् । यदि कृद्ग्रहणम् क्रियते आमन्ते स्वरः न प्राप्नोति । प्रपचतितराम् , प्रजल्पतितराम् । असति पुनः कृद्ग्रहणे क्रियाप्रधानम् आख्यातम् तस्य अतिशये तरप् उत्पद्यते तरबन्तस्य स्वार्थे आम् । तत्र यत्क्रियायुक्ताः इति भवति एव सङ्घातम् प्रति क्रियायोगः । न च कः चित् केवलः शब्दः अस्ति यः तस्य अर्थस्य वाचकः स्यात् । केवलः तस्य अर्थस्य वाचकः न अस्ति इति कृत्वा अधिकस्य भविष्यति । ननु च ययम् तस्य एव अर्थस्य वाचकः प्रभवनम् इति । एषः अपि द्रव्यविशिष्टस्य । कथम् कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति क्रियावत् अपि इति ।
KA III.135.2-136.6 Ro IV.566-570 gatikārakopapadāt iti kimartham . iha mā bhūt . paramam kārakam , paramakārakam . gatikārakopapadāt iti ucyamāne api tatra prāpnoti . etat hi kārakam . idam tarhi . devadattasya kārakam , devadattakārakam . idam ca api udāharaṇam paramam kārakam , paramakārakam iti . na etat kārakam . kārakaviśeṣaṇam etat . yāvat brūyāt prakṛṣṭam kārakam śobhanam kārakam iti tāvat etat paramakārakam iti . atha kṛdgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . niṣkauśāmbiḥ , nivārāṇasiḥ iti . ataḥ uttaram paṭhati gatyādibhyaḥ prakṛtisvaratve kṛdgrahaṇānarthakyam anyasya uttarapadasya abhāvāt . gatyādibhyaḥ prakṛtisvaratve kṛdgrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . anyasya uttarapadasya abhāvāt . na hi anyat gatiyādibhyaḥ uttarapadam asti anyat ataḥ kṛtaḥ . kim kāraṇam . dhātoḥ hi dvaye pratyayāḥ vidhīyante tiṅaḥ kṛtaḥ ca . tatra kṛtā saha samāsaḥ bhavati tiṅā ca na bhavati . tatra antareṇa kṛdgrahaṇam kṛtaḥ eva bhaviṣyati . nanu ca idānīm eva udāhṛtam niṣkauśāmbiḥ , nirvārāṇasiḥ iti . yatkriyāyuktāḥ tam prati gatyupasargsañjñe bhavataḥ na ca nisaḥ kauśāmbīśabdam prati kriyāyogaḥ . kṛtprakṛtau vā gatitvāt adhikāṛtham kṛdgrahaṇam . kṛtprakṛtau tarhi gatitvāt adhikāṛtham kṛdgrahaṇam kartavyam . kṛtprakṛtiḥ dhātuḥ . dhātum ca prati kriyāyogaḥ . tatra yatkriyāyuktāḥ tam prati iti iha eva syāt . praṇīḥ , unnīḥ . iha na syāt . praṇāyakaḥ , unnāyakaḥ . etat api na asti prayojanam . yatkriyāyuktāḥ iti na evam vijñāyate . yasya kriyā yatkriyā yatkriyāyuktāḥ tam prati gatyupasargsañjñe bhavataḥ iti . katham tarhi yā kriyā yatkriyā yatkriyāyuktāḥ tam prati gatyupasargsañjñe bhavataḥ iti . na ca kaḥ cit kevalaḥ śabdaḥ asti yaḥ tasya arthasya vācakaḥ syāt . kevalaḥ tasya arthasya vācakaḥ na asti iti kṛtvā kṛdadhikasya bhaviṣyati . nanu ca yayam tasya eva arthasya vācakaḥ praṇīḥ iti . eṣaḥ api hi kartṛviśiṣṭasya . ayam tarhi tasya eva arthasya vācakaḥ prabhavanam iti . tasmāt kṛdgrahaṇam kartavyam . yadi kṛdgrahaṇam kriyate āmante svaraḥ na prāpnoti . prapacatitarām , prajalpatitarām . asati punaḥ kṛdgrahaṇe kriyāpradhānam ākhyātam tasya atiśaye tarap utpadyate tarabantasya svārthe ām . tatra yatkriyāyuktāḥ iti bhavati eva saṅghātam prati kriyāyogaḥ . na ca kaḥ cit kevalaḥ śabdaḥ asti yaḥ tasya arthasya vācakaḥ syāt . kevalaḥ tasya arthasya vācakaḥ na asti iti kṛtvā adhikasya bhaviṣyati . nanu ca yayam tasya eva arthasya vācakaḥ prabhavanam iti . eṣaḥ api dravyaviśiṣṭasya . katham kṛdabhihitaḥ bhāvaḥ dravyavat bhavati kriyāvat api iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.