Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.3.109

क्अ इइइ।१७३।१९-१७४।१५ रो इव्।६५२-६५४ पृषोदरादीनि इति उच्यते । कानि पृषोदरादीनि । पृषोदरप्रकाराणि । कानि पुनः पृषोदरप्रकाराणि । येषु लोपागमविकाराः श्रूयन्ते न च उच्यन्ते । अथ यथा इति किम् इदम् । प्रकारवचने थाल् । अथ किम् इदम् उपदिष्टानि इति । उच्चारितानि । कुतः एतत् । दिशिः उच्चारणक्रियः । उच्चार्य हि वर्णान् आह उप्दिष्टाः इमे वर्णाः इति । कैः पुनः उपदिष्टाः । शिष्टैः । के पुनः शिष्टाः । वैयाकरणाः । कुतः एतत् । शास्त्रपूर्विका हि शिष्टिः वैयाकरणाः च शास्त्रज्ञाः । यदि तर्हि शास्त्रपूर्विका शिष्टिः शिष्टिपूर्वकम् च शास्त्रम् तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । एवम् तर्हि निवासतः आचारतः च । सः च आचारः आर्यावर्त्ते एव । कः पुनः आर्यावर्त्तः । प्राक् आदर्शात् [र् अदर्शनात्] प्रत्यक् कालकवनात् दक्षिणेन हिमवन्तम् उत्तरेण पारियात्रम् । एतस्मिन् आर्यनिवासे ये ब्राह्मणाः कुम्भीधान्याः अलोलुपाः अगृह्यमाणकारणाः किम् चित् अन्तरेण कस्याः चित् विद्यायाः पारगाः तत्रभवन्तः शिष्टाः । यदि तर्हि शिष्टाः शब्देषु प्रमाणम् किम् अष्टाध्याय्या क्रियते । शिष्टज्ञानार्था अष्टाध्यायी । कथम् पुनः अष्टाध्याय्या शिष्टाः शक्याः विज्ञातुम् । अष्टाध्यायीम् अधीयानः अन्यम् पश्यति अनधीयानम् ये अत्र विहिताः शब्दाः तान् प्रयुञ्जानम् । सः पश्यति । नूनम् अस्य दैवानुग्रहः स्वभावः वा यः अयम् न च अष्टाध्यायीम् अधीते ये च अस्यम् विहिताः शब्दाः तान् प्रयुङ्क्ते । नूनम् अयम् अन्यान् अपि जानाति । एवम् एषा शिष्टज्ञानार्था अष्टाध्यायी ।

KA III.173.19-174.15 Ro IV.652-654 pṛṣodarādīni iti ucyate . kāni pṛṣodarādīni . pṛṣodaraprakārāṇi . kāni punaḥ pṛṣodaraprakārāṇi . yeṣu lopāgamavikārāḥ śrūyante na ca ucyante . atha yathā iti kim idam . prakāravacane thāl . atha kim idam upadiṣṭāni iti . uccāritāni . kutaḥ etat . diśiḥ uccāraṇakriyaḥ . uccārya hi varṇān āha updiṣṭāḥ ime varṇāḥ iti . kaiḥ punaḥ upadiṣṭāḥ . śiṣṭaiḥ . ke punaḥ śiṣṭāḥ . vaiyākaraṇāḥ . kutaḥ etat . śāstrapūrvikā hi śiṣṭiḥ vaiyākaraṇāḥ ca śāstrajñāḥ . yadi tarhi śāstrapūrvikā śiṣṭiḥ śiṣṭipūrvakam ca śāstram tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . evam tarhi nivāsataḥ ācārataḥ ca . saḥ ca ācāraḥ āryāvartte eva . kaḥ punaḥ āryāvarttaḥ . prāk ādarśāt [R adarśanāt] pratyak kālakavanāt dakṣiṇena himavantam uttareṇa pāriyātram . etasmin āryanivāse ye brāhmaṇāḥ kumbhīdhānyāḥ alolupāḥ agṛhyamāṇakāraṇāḥ kim cit antareṇa kasyāḥ cit vidyāyāḥ pāragāḥ tatrabhavantaḥ śiṣṭāḥ . yadi tarhi śiṣṭāḥ śabdeṣu pramāṇam kim aṣṭādhyāyyā kriyate . śiṣṭajñānārthā aṣṭādhyāyī . katham punaḥ aṣṭādhyāyyā śiṣṭāḥ śakyāḥ vijñātum . aṣṭādhyāyīm adhīyānaḥ anyam paśyati anadhīyānam ye atra vihitāḥ śabdāḥ tān prayuñjānam . saḥ paśyati . nūnam asya daivānugrahaḥ svabhāvaḥ vā yaḥ ayam na ca aṣṭādhyāyīm adhīte ye ca asyam vihitāḥ śabdāḥ tān prayuṅkte . nūnam ayam anyān api jānāti . evam eṣā śiṣṭajñānārthā aṣṭādhyāyī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७४।१६-१७५।७ रो इव्।६५४-६५५ दिक्शब्देभ्यः तीरस्य तारभावः वा । दिक्शब्देभ्यः तीरस्य तारभावः वा वक्तव्यः । दक्षिणतीरम् , दक्षिणतारम् । वाचः वादे डत्वम् वलभावः च उत्तरपदस्य इञि । वाचः वादे डत्वम् वक्तव्यम् वलभावः च उत्तरपदस्य इञि वक्तव्यः । वाग्वादस्य अपत्यम् वाड्वलिः । षषः उत्वम् दतृदशसु उत्तरपदादेः ष्टुत्वम् च । षषः उत्वम् वक्तव्यम् उत्तरपदादेः ष्टुत्वम् च वक्तव्यम् । षोडशन् , षोडश । धासु वा । धासु वा इति वक्तव्यम् उत्तरपदादेः ष्टुत्वम् च वक्तव्यम् । षोढा षड्ढा कुरु । अथ किमर्थम् बहुवचननिर्देशः क्रियते न पुनः धायाम् इति एव उच्यते । नानाधिकरणवाची यः धाशब्दः तस्य ग्रहणम् यथा विज्ञायेत । इह मा भूत् । षट् दधाति इति षड्धा इति । दुरः दाशनाशदभध्येषु । दुरः दाशनाशदभध्येषु उत्वम् वक्तव्यम् उत्तरपदादेः च ष्टुत्वम् । दूडाशः , दूणाशः , दूडभः , दूढ्यः । स्वरो रोहतौ छन्दसि । स्वरो रोहतौ छन्दसि उत्वम् वक्तव्यम् । एहि त्वम् जाये स्वो रोहाव । पीवोपवसनादीनाम् छन्दसि लोपः वक्तव्यः । पीवोपवसनानाम् पयोपवसनानाम् श्रिया इदम् ।

KA III.174.16-175.7 Ro IV.654-655 dikśabdebhyaḥ tīrasya tārabhāvaḥ vā . dikśabdebhyaḥ tīrasya tārabhāvaḥ vā vaktavyaḥ . dakṣiṇatīram , dakṣiṇatāram . vācaḥ vāde ḍatvam valabhāvaḥ ca uttarapadasya iñi . vācaḥ vāde ḍatvam vaktavyam valabhāvaḥ ca uttarapadasya iñi vaktavyaḥ . vāgvādasya apatyam vāḍvaliḥ . ṣaṣaḥ utvam datṛdaśasu uttarapadādeḥ ṣṭutvam ca . ṣaṣaḥ utvam vaktavyam uttarapadādeḥ ṣṭutvam ca vaktavyam . ṣoḍaśan , ṣoḍaśa . dhāsu vā . dhāsu vā iti vaktavyam uttarapadādeḥ ṣṭutvam ca vaktavyam . ṣoḍhā ṣaḍḍhā kuru . atha kimartham bahuvacananirdeśaḥ kriyate na punaḥ dhāyām iti eva ucyate . nānādhikaraṇavācī yaḥ dhāśabdaḥ tasya grahaṇam yathā vijñāyeta . iha mā bhūt . ṣaṭ dadhāti iti ṣaḍdhā iti . duraḥ dāśanāśadabhadhyeṣu . duraḥ dāśanāśadabhadhyeṣu utvam vaktavyam uttarapadādeḥ ca ṣṭutvam . dūḍāśaḥ , dūṇāśaḥ , dūḍabhaḥ , dūḍhyaḥ . svaro rohatau chandasi . svaro rohatau chandasi utvam vaktavyam . ehi tvam jāye svo rohāva . pīvopavasanādīnām chandasi lopaḥ vaktavyaḥ . pīvopavasanānām payopavasanānām śriyā idam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.