Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.3

क्अ इइइ।१४१।१२-१४२।९ रो इव्।५८२-५८४ एकवत् च अलुक् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्तोकाभ्याम् मुक्तः , स्तोकेभ्यः मुक्तः इति विगृह्य स्तोकान्मुक्तः इति एव यथा स्यात् । एकवद्व्चनम् अनर्थकम् । एकवद्भावः च अनर्थकः । द्विबह्वोः अलुक् कस्मात् न भवति । द्विबहुषु असमासः । द्विवचनबहुवचनानाम् असमासः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि अनुच्यमानं गंस्यते । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अनभिधानात् इति । तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् । एकवद्वचने हि गोषुचरे अतिप्रसङ्गः । एकवद्वचने हि गोषुचरे अतिप्रसङ्गः स्यात् : गोषुचरः । वर्षाभ्यः च जे । वर्षाभ्यः च जे अतिप्रसङ्गः भवति । वर्षासुजः । अपः योनियन्मतिषु च । अपः योनियन्मतिषु च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । जे चरे च । जे चरे च अतिप्रसङ्गः भवति । योनि । अप्सुयोनिः । यत् । अप्सव्यम् । मति । अप्सुमतिः । जे । अप्सुजः । चरे । अप्सुचरः गह्वरेष्ठाः ।

KA III.141.12-142.9 Ro IV.582-584 ekavat ca aluk bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . stokābhyām muktaḥ , stokebhyaḥ muktaḥ iti vigṛhya stokānmuktaḥ iti eva yathā syāt . ekavadvcanam anarthakam . ekavadbhāvaḥ ca anarthakaḥ . dvibahvoḥ aluk kasmāt na bhavati . dvibahuṣu asamāsaḥ . dvivacanabahuvacanānām asamāsaḥ . kim vaktavyam etat . na hi anucyamānaṃ gaṃsyate . uktam vā . kim uktam . anabhidhānāt iti . tat ca avaśyam anabhidhānam āśrayitavyam . ekavadvacane hi goṣucare atiprasaṅgaḥ . ekavadvacane hi goṣucare atiprasaṅgaḥ syāt : goṣucaraḥ . varṣābhyaḥ ca je . varṣābhyaḥ ca je atiprasaṅgaḥ bhavati . varṣāsujaḥ . apaḥ yoniyanmatiṣu ca . apaḥ yoniyanmatiṣu ca upasaṅkhyānam kartavyam . je care ca . je care ca atiprasaṅgaḥ bhavati . yoni . apsuyoniḥ . yat . apsavyam . mati . apsumatiḥ . je . apsujaḥ . care . apsucaraḥ gahvareṣṭhāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४२।११-१६ रो इव्।५८४-५८५ पञ्चमीप्रकरणे ब्राह्मणाच्छंसिनः उपसङ्ख्यानम् । पञ्चमीप्रकरणे ब्राह्मणाच्छंसिनः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । ब्राह्मणाच्छंसी । अन्यार्थे च । अन्यार्थे च एषा पञ्चमी द्रष्टव्या । ब्राह्मणानि शंसति इति ब्राह्मणाच्छंसी । अथ वा युक्तः एव अत्र पञ्चम्यर्थः । ब्राह्मणेभ्यः गृहीत्वा , आहृत्य आहृत्य शंसति इति ब्राह्मणाच्छंसी ।

KA III.142.11-16 Ro IV.584-585 pañcamīprakaraṇe brāhmaṇācchaṃsinaḥ upasaṅkhyānam . pañcamīprakaraṇe brāhmaṇācchaṃsinaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . brāhmaṇācchaṃsī . anyārthe ca . anyārthe ca eṣā pañcamī draṣṭavyā . brāhmaṇāni śaṃsati iti brāhmaṇācchaṃsī . atha vā yuktaḥ eva atra pañcamyarthaḥ . brāhmaṇebhyaḥ gṛhītvā , āhṛtya āhṛtya śaṃsati iti brāhmaṇācchaṃsī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४२।१८-२२ रो इव्।५८५ अञ्जसः उपसङ्ख्यानम् । अञ्जसः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अञ्जसाकृतम् । पुंसानुजः जनुषान्धः विकृताक्षः इति च । पुंसानुजः जनुषान्धः विकृताक्षः इति च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पुंसानुजः , जनुषान्धः , विकृताक्षः ।

KA III.142.18-22 Ro IV.585 añjasaḥ upasaṅkhyānam . añjasaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . añjasākṛtam . puṃsānujaḥ januṣāndhaḥ vikṛtākṣaḥ iti ca . puṃsānujaḥ januṣāndhaḥ vikṛtākṣaḥ iti ca upasaṅkhyānam kartavyam . puṃsānujaḥ , januṣāndhaḥ , vikṛtākṣaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४३।२-८ रो इव्। ५८५-५८६ आत्मनः च पूरणे । आत्मनः च पूरणे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आत्मनापञ्चमः , आत्मनादशमः । अन्यार्थे च । अन्यार्थे च एषा तृतीया द्रष्टव्या । आत्मा पञ्चमः अस्य आत्मापञ्चमः । अथ वा युक्तः एव अत्र तृतीयार्थः । आत्मना कृतम् तत् तस्य येन असौ पञ्चमः । कथम् जनार्दनः तु आत्मचतुर्थः एव इति । बहुव्रीः अयम् । आत्मा चतुर्थः अस्य इति ।

KA III.143.2-8 Ro IV. 585-586 ātmanaḥ ca pūraṇe . ātmanaḥ ca pūraṇe upasaṅkhyānam kartavyam . ātmanāpañcamaḥ , ātmanādaśamaḥ . anyārthe ca . anyārthe ca eṣā tṛtīyā draṣṭavyā . ātmā pañcamaḥ asya ātmāpañcamaḥ . atha vā yuktaḥ eva atra tṛtīyārthaḥ . ātmanā kṛtam tat tasya yena asau pañcamaḥ . katham janārdanaḥ tu ātmacaturthaḥ eva iti . bahuvrīḥ ayam . ātmā caturthaḥ asya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४३।११-१८ रो इव्।५८६-५८७ आत्मनेभाषपरस्मैभाषयोः उपसङ्ख्यानम् । आत्मनेभाषपरस्मैभाषयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आत्मनेभाषः , परस्मैभाषः । तत् कथम् कर्तव्यम् । यदि व्याकरणे भवा वैयाकरणी , वैयाकरणी आख्या वैयाकरणाख्या वैयाकरणख्यायाम् इति । अथ हि वैयाकरणानाम् आख्या वैयाकरणाख्या न अर्थः उपसङ्ख्यानेन । यदि अपि व्याकरणे भवा वैयाकरणी , वैयाकरणी आख्या वैयाकरणाख्या एवम् अपि न अर्थः उपसङ्ख्यानेन । वचनात् भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । आत्मनेपदम् । निपातनात् एतत् सिद्धम् । किम् निपातनम् । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् , शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति ।

KA III.143.11-18 Ro IV.586-587 ātmanebhāṣaparasmaibhāṣayoḥ upasaṅkhyānam . ātmanebhāṣaparasmaibhāṣayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam . ātmanebhāṣaḥ , parasmaibhāṣaḥ . tat katham kartavyam . yadi vyākaraṇe bhavā vaiyākaraṇī , vaiyākaraṇī ākhyā vaiyākaraṇākhyā vaiyākaraṇakhyāyām iti . atha hi vaiyākaraṇānām ākhyā vaiyākaraṇākhyā na arthaḥ upasaṅkhyānena . yadi api vyākaraṇe bhavā vaiyākaraṇī , vaiyākaraṇī ākhyā vaiyākaraṇākhyā evam api na arthaḥ upasaṅkhyānena . vacanāt bhaviṣyati . asti vacane prayojanam . kim . ātmanepadam . nipātanāt etat siddham . kim nipātanam . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam , śeṣāt kartari parasmaipadam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४३।२०-१४४।१७ रो इव्।५८७-५८८ हृद्द्युभ्याम् ङेः उपसङ्ख्यानम् । हृद्द्युभ्याम् ङेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । हृदिस्पृक् , दिविस्पृक् । अन्यार्थे च । अन्यार्थे च एषा सप्तमी द्रष्टव्या । हृदयम् स्पृशति इति हृदिस्पृक् । दिवम् श्प्र्शति इति दिविस्पृक् । हलदन्ताधिकारे गोः उपसङ्ख्यानम् । हलदन्ताधिकारे गोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । गविष्थिरः । न कर्तव्यम् । लुकः अवादेशः विप्रतिषेधेन । लुक् क्रियताम् अवादेशः इति अवादेशः भविष्यति विप्रतिषेधेन । अवादेशे कृते हलन्तात् इति एव सिद्धम् । लुकः अवादेशः विप्रतिषेधेन इति चेत् भूमिपाशे अतिप्रसङ्गः । लुकः अवादेशः विप्रतिषेधेन इति चेत् भूमिपाशे अतिप्रसङ्गः भवति । भूम्याम् पाशः , भूमिपाशः । अकः अतः इति वा सन्ध्यक्षरार्थम् । एवम् तर्हि अविशेषेण सप्तम्याः अलुकम् उक्त्वा अकः अतः इति वक्ष्यामि । तत् नियमार्थम् भविष्यति । अकः अतः इति एव भवति न अन्यतः इति । तेन सन्ध्यक्षराणाम् सिद्धम् भवति । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् हलदन्ताधिकारे गोः उपसङ्ख्यानम् इति । न एषः दोषः । निपातनात् एतत् सिद्धम् । किम् निपातनम् । गविष्ठिरशब्दः विदादिषु पठ्यते । असकृत् खलु अपि निपातनम् क्रियते । गवियुधिभ्या स्थिरः इति ।

KA III.143.20-144.17 Ro IV.587-588 hṛddyubhyām ṅeḥ upasaṅkhyānam . hṛddyubhyām ṅeḥ upasaṅkhyānam kartavyam . hṛdispṛk , divispṛk . anyārthe ca . anyārthe ca eṣā saptamī draṣṭavyā . hṛdayam spṛśati iti hṛdispṛk . divam śprśati iti divispṛk . haladantādhikāre goḥ upasaṅkhyānam . haladantādhikāre goḥ upasaṅkhyānam kartavyam . gaviṣthiraḥ . na kartavyam . lukaḥ avādeśaḥ vipratiṣedhena . luk kriyatām avādeśaḥ iti avādeśaḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . avādeśe kṛte halantāt iti eva siddham . lukaḥ avādeśaḥ vipratiṣedhena iti cet bhūmipāśe atiprasaṅgaḥ . lukaḥ avādeśaḥ vipratiṣedhena iti cet bhūmipāśe atiprasaṅgaḥ bhavati . bhūmyām pāśaḥ , bhūmipāśaḥ . akaḥ ataḥ iti vā sandhyakṣarārtham . evam tarhi aviśeṣeṇa saptamyāḥ alukam uktvā akaḥ ataḥ iti vakṣyāmi . tat niyamārtham bhaviṣyati . akaḥ ataḥ iti eva bhavati na anyataḥ iti . tena sandhyakṣarāṇām siddham bhavati . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam haladantādhikāre goḥ upasaṅkhyānam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . nipātanāt etat siddham . kim nipātanam . gaviṣṭhiraśabdaḥ vidādiṣu paṭhyate . asakṛt khalu api nipātanam kriyate . gaviyudhibhyā sthiraḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४४।१९-१४५।१३ रो इव्।५८९-५९१ किम् इयम् प्राप्ते विभाषा आहोस्वित् अप्राप्ते । कथम् च प्राप्ते कथम् च अप्राप्ते । यदि सञ्ज्ञायाम् इति वर्तते ततः प्राप्ते । अथ निवृत्तम् ततः अप्राप्ते । कः च अत्र विशेषः । कारनाम्नि वावचनार्थम् चेत् अजादौ अतिप्रसङ्गः । कारनाम्नि वावचनार्थम् चेत् अजादौ अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति । अविकटे उरणः दातव्यः अविकटोरणः । अस्तु तर्हि अप्राप्ते । अप्राप्ते समासविधानम् । यदि अप्राप्ते समासः विधेयः । प्राप्ते पुनः सति सञ्ज्ञायाम् इति एव समासः सिद्धः । न एषः दोषः । एतत् एव ज्ञापयति भवति अत्र समासः इति यत् अयम् कारनाम्नि सप्तम्याः अलुकम् शास्ति । यदि अपि तावत् ज्ञापकात् समासः स्यात् स्वरः तु न सिध्यति । यत् हि तत् सप्तमीपूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति एवम् तत् । न एव अत्र अनेन स्वरेण भवितव्यम् । किम् तर्हि सप्तमीहारिणौ धर्म्ये अहरणे इति अनेन अत्र स्वरेण भवितव्यम् ।किम् च भोः सञ्ज्ञाः अपि लोके क्रियन्ते न लोकः सञ्ज्ञासु प्रमाणम् । लोके च कारनाम सञ्ज्ञा । ननु च उक्तम् कारनाम्नि वावचनार्थम् चेत् अजादौ अतिप्रसङ्गः इति । न एषः दोषः । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । कारनाम्नि च प्राचाम् , ततः हलादौ । हलादौ च कारनाम्नि सप्तम्याः अलुक् भवति । इदम् इदानीम् किमर्थम् । नियमार्थम् । हलादौ एव कारनाम्नि न अन्यत्र । क्व मा भूत् । अविकटे उरणः दातव्यः अविकटोरणः ।

KA III.144.19-145.13 Ro IV.589-591 kim iyam prāpte vibhāṣā āhosvit aprāpte . katham ca prāpte katham ca aprāpte . yadi sañjñāyām iti vartate tataḥ prāpte . atha nivṛttam tataḥ aprāpte . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . kāranāmni vāvacanārtham cet ajādau atiprasaṅgaḥ . kāranāmni vāvacanārtham cet ajādau atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti . avikaṭe uraṇaḥ dātavyaḥ avikaṭoraṇaḥ . astu tarhi aprāpte . aprāpte samāsavidhānam . yadi aprāpte samāsaḥ vidheyaḥ . prāpte punaḥ sati sañjñāyām iti eva samāsaḥ siddhaḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . etat eva jñāpayati bhavati atra samāsaḥ iti yat ayam kāranāmni saptamyāḥ alukam śāsti . yadi api tāvat jñāpakāt samāsaḥ syāt svaraḥ tu na sidhyati . yat hi tat saptamīpūrvapadam prakṛtisvaram bhavati iti lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti evam tat . na eva atra anena svareṇa bhavitavyam . kim tarhi saptamīhāriṇau dharmye aharaṇe iti anena atra svareṇa bhavitavyam .kim ca bhoḥ sañjñāḥ api loke kriyante na lokaḥ sañjñāsu pramāṇam . loke ca kāranāma sañjñā . nanu ca uktam kāranāmni vāvacanārtham cet ajādau atiprasaṅgaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . kāranāmni ca prācām , tataḥ halādau . halādau ca kāranāmni saptamyāḥ aluk bhavati . idam idānīm kimartham . niyamārtham . halādau eva kāranāmni na anyatra . kva mā bhūt . avikaṭe uraṇaḥ dātavyaḥ avikaṭoraṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४५।१५-१६ रो इव्।५९१ गुरौ अन्तात् च । गुरौ अन्तात् च इति वक्तव्यम् । अन्तेगुरुः ।

KA III.145.15-16 Ro IV.591 gurau antāt ca . gurau antāt ca iti vaktavyam . anteguruḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४५।१८-१४६।२ रो इव्।५९१-५९२ स्वाङ्गग्रहणम् अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते सिद्धम् हस्तेबन्धः , हस्तबन्धः । चक्रेभन्दः , चक्रबन्धः इति न सिध्यति । अथ निवृत्तम् सिद्धम् चक्रेभन्दः , चक्रबन्धः । हस्तेबन्धः , हस्तबन्धः इति न सिध्यति । किम् कारणम् । न इन्सिद्धबध्नातिषु इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । सर्वत्र एव अत्र उत्तरपदाधिकरे तत्पुरुषेद् कृति बहुलम् इति प्राप्ते न इन्सिद्धबध्नातिषु इति प्रतिषेधः उच्यते । तस्मिन् नित्ये प्राप्ते इयम् विभाषा आरभ्यते । एवम् अपि न ज्ञायते कस्मिन् विषये विभाषा कस्मिन् विषये प्रतिषेधः इति । घञन्तस्य इदम् बन्धशब्दस्य ग्रहणम् प्रतिषेधे पुनः धातुग्रहणम् । घञन्ते विभाषा अन्यत्र प्रतिषेधः ।

KA III.145.18-146.2 Ro IV.591-592 svāṅgagrahaṇam anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate siddham hastebandhaḥ , hastabandhaḥ . cakrebhandaḥ , cakrabandhaḥ iti na sidhyati . atha nivṛttam siddham cakrebhandaḥ , cakrabandhaḥ . hastebandhaḥ , hastabandhaḥ iti na sidhyati . kim kāraṇam . na insiddhabadhnātiṣu iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . sarvatra eva atra uttarapadādhikare tatpuruṣed kṛti bahulam iti prāpte na insiddhabadhnātiṣu iti pratiṣedhaḥ ucyate . tasmin nitye prāpte iyam vibhāṣā ārabhyate . evam api na jñāyate kasmin viṣaye vibhāṣā kasmin viṣaye pratiṣedhaḥ iti . ghañantasya idam bandhaśabdasya grahaṇam pratiṣedhe punaḥ dhātugrahaṇam . ghañante vibhāṣā anyatra pratiṣedhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४६।४-१६ रो इव्।५९२-५९४ तत्पुरुषे कृति बहुलम् अकर्मधारये । तत्पुरुषे कृति बहुलम् इति अत्र अकर्मधारये इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । परमे कारके परमकारके इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुलवचनात् न भविष्यति । अथ किमर्थम् लुगलुगनुक्रमणम् क्रियते न तत्पुरुषे कृति बहुलम् इति एव सिद्धम् । लुगलुगनुक्रमणम् बहुलवचनस्य अकृत्स्नत्वात् । लुगलुगनुक्रमणम् क्रियते अकृत्स्नम् बहुलवचनम् इति । यदि अकृत्स्नम् यत् अनेन कृतम् अकृतम् तत् । एवम् तर्हि न ब्रूमः अकृत्स्नम् इति । कृत्स्नम् च कारकम् च साधकम् च निर्वर्तकम् च । यत् च अनेन कृतम् सुक्तृतम् तत् । किमर्थम् तर्हि लुगलुगनुक्रमणम् क्रियते । उदाहरणभूयस्त्वात् । ते खलु अपि विधयः सुपरिगृहीताः भवन्ति येषु लक्षणम् प्रपञ्चः च । केवलम् लक्षणम् केवलः प्रपञ्चः वा न तथा कारकम् भवति । अवश्यम् खलु अस्माभिः इदम् वक्तव्यम् बहुलम् अन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषाम् इति । सर्ववेदपाऋइषदम् हि इदम् शास्त्रम् । तत्र न एकः पन्थाः शक्य आस्थातुम् ।

KA III.146.4-16 Ro IV.592-594 tatpuruṣe kṛti bahulam akarmadhāraye . tatpuruṣe kṛti bahulam iti atra akarmadhāraye iti vaktavyam . iha mā bhūt . parame kārake paramakārake iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . bahulavacanāt na bhaviṣyati . atha kimartham lugaluganukramaṇam kriyate na tatpuruṣe kṛti bahulam iti eva siddham . lugaluganukramaṇam bahulavacanasya akṛtsnatvāt . lugaluganukramaṇam kriyate akṛtsnam bahulavacanam iti . yadi akṛtsnam yat anena kṛtam akṛtam tat . evam tarhi na brūmaḥ akṛtsnam iti . kṛtsnam ca kārakam ca sādhakam ca nirvartakam ca . yat ca anena kṛtam suktṛtam tat . kimartham tarhi lugaluganukramaṇam kriyate . udāharaṇabhūyastvāt . te khalu api vidhayaḥ suparigṛhītāḥ bhavanti yeṣu lakṣaṇam prapañcaḥ ca . kevalam lakṣaṇam kevalaḥ prapañcaḥ vā na tathā kārakam bhavati . avaśyam khalu asmābhiḥ idam vaktavyam bahulam anyatarasyām ubhayathā vā ekeṣām iti . sarvavedapāṛiṣadam hi idam śāstram . tatra na ekaḥ panthāḥ śakya āsthātum .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४६।१८-१४७।७ रो इव्।५९४ षष्ठीप्रकरणे वाग्दिक्पश्यद्भ्यः युक्तिदण्डहरेषु उपसङ्ख्यानम् । षष्ठीप्रकरणे वाग्दिक्पश्यद्भ्यः युक्तिदण्डहरेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वाचोयुक्तिः , दिशोदण्डः , पश्यतोहरः । आमुष्यायणामुष्य्पुत्रिका इति उपसङ्ख्यानम् । आमुष्यायणामुष्य्पुत्रिका इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आमुष्यायणः , आमुष्यपुत्रिका । आमुष्यकुलिका इति च वक्तव्यम् । आमुष्यकुलिका । देवानाम्प्रियः इति च । देवानाम्प्रियः इति च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । देवानाम्प्रियः । शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः सञ्ज्ञायाम् । शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः सञ्ज्ञायाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । शुनःशेफः , शुनःपुच्छः , शुनोलाङ्गूलः । दिवः च दासे । दिवः च दासे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । दिवोदासाय गायत ।

KA III.146.18-147.7 Ro IV.594 ṣaṣṭhīprakaraṇe vāgdikpaśyadbhyaḥ yuktidaṇḍahareṣu upasaṅkhyānam . ṣaṣṭhīprakaraṇe vāgdikpaśyadbhyaḥ yuktidaṇḍahareṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vācoyuktiḥ , diśodaṇḍaḥ , paśyatoharaḥ . āmuṣyāyaṇāmuṣyputrikā iti upasaṅkhyānam . āmuṣyāyaṇāmuṣyputrikā iti upasaṅkhyānam kartavyam . āmuṣyāyaṇaḥ , āmuṣyaputrikā . āmuṣyakulikā iti ca vaktavyam . āmuṣyakulikā . devānāmpriyaḥ iti ca . devānāmpriyaḥ iti ca upasaṅkhyānam kartavyam . devānāmpriyaḥ . śepapucchalāṅgūleṣu śunaḥ sañjñāyām . śepapucchalāṅgūleṣu śunaḥ sañjñāyām upasaṅkhyānam kartavyam . śunaḥśephaḥ , śunaḥpucchaḥ , śunolāṅgūlaḥ . divaḥ ca dāse . divaḥ ca dāse upasaṅkhyānam kartavyam . divodāsāya gāyata .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४७।९-१२ रो इव्।५९५ विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् । विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् कर्तव्यम् , विद्यासम्बन्धेभ्यः विद्यासम्बन्धेषु यथा स्यात् , योनिसम्बन्धेभ्यः योनिसम्बन्धेषु यथा स्यात् , व्यतिकरः मा भूत् । अथ एषाम् व्यतिकरेण भवितव्यम् । बाढम् भवितव्यम् । होतुःपुत्रः , पितुःअन्तेवासी ।

KA III.147.9-12 Ro IV.595 vidyāyonisambandhebhyaḥ tatpūrvapadottarapadagrahaṇam . vidyāyonisambandhebhyaḥ tatpūrvapadottarapadagrahaṇam kartavyam , vidyāsambandhebhyaḥ vidyāsambandheṣu yathā syāt , yonisambandhebhyaḥ yonisambandheṣu yathā syāt , vyatikaraḥ mā bhūt . atha eṣām vyatikareṇa bhavitavyam . bāḍham bhavitavyam . hotuḥputraḥ , pituḥantevāsī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४७।१४-१८ रो इव्।५९५ क्व अयम् नकारः श्रूयते । न क्व चित् श्रूयते । लोपः अस्य भवति नलोपः प्रातिपदिकस्य इति । यदि न श्रूयते किमर्थम् उच्चार्यते । रपरत्वम् मा भूत् इति । क्रियमाणे अपि वै नकारे रपरत्वम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । नलोपे कृते एषः अपि हि उः स्थाने अण् शिष्यते । न एषः दोषः । उः स्थाने अण् प्रसज्य्मानः एव रपरः भवति इति उच्यते न च अयम् उः स्थाने अण् एव शिष्यते । किम् तर्हि अण् च अनण् च ।

KA III.147.14-18 Ro IV.595 kva ayam nakāraḥ śrūyate . na kva cit śrūyate . lopaḥ asya bhavati nalopaḥ prātipadikasya iti . yadi na śrūyate kimartham uccāryate . raparatvam mā bhūt iti . kriyamāṇe api vai nakāre raparatvam prāpnoti . kim kāraṇam . nalope kṛte eṣaḥ api hi uḥ sthāne aṇ śiṣyate . na eṣaḥ doṣaḥ . uḥ sthāne aṇ prasajymānaḥ eva raparaḥ bhavati iti ucyate na ca ayam uḥ sthāne aṇ eva śiṣyate . kim tarhi aṇ ca anaṇ ca .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४७।१८-१४८।१८ रो इव्।५९६-५९७ कथम् पुनः इदम् विज्ञायते : ऋकारान्तानाम् यः द्वन्द्वः इति आहोस्वित् द्वन्द्वे ऋकारस्य इति । कः च अत्र विशेषः । ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे पुत्रे उपसङ्ख्यानम् । ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे पुत्रे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पितापुत्रौ । कार्यी च अनिर्दिष्टः । कार्यी च अनिर्दिष्टः भवति । ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे न ज्ञायते कस्य आनङा भवितव्यम् इति । अस्तु तर्हि द्वन्दे ऋकारस्य इति । अविशेषेण पितृपितामहादिषु अतिप्रसङ्गः । अविशेषेण पितृपितामहादिषु अतिप्रसङ्गः भवति । पितृपितामहौ इति । अस्तु तर्हि ऋकारान्तानाम् यः द्वन्द्वः इति । ननु च उक्तम् ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे पुत्रे उपसङ्ख्यानम् इति । न एषः दोषः । पुत्रग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । पुत्रे अन्यतरस्याम् इति । यदि तत् अनुवर्तते विभाषा स्वसृपत्योः पुत्रे च इति पुत्रे अपि विभाषा प्राप्नोति । न एषः दोषः । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । षष्ठ्याः आक्रोशे । पुत्रे अन्यतरस्याम् षष्ठ्याः आक्रोशे । ऋतः विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः पुत्रे अन्यतरस्याम् षष्ठ्याः आक्रोशे । विभाषा स्वसृपत्योः पुत्रे अन्यतरस्याम् षष्ठ्याः आक्रोशे । आनङ् ऋतः द्वन्द्वे । पुत्रग्रहणम् अनुवर्तते । षष्ठ्याः आक्रोशे इति निवृत्तम् । यत् अपि उच्यते कार्यी च अनिर्दिष्टः इति । कार्यी च निर्दिष्टः । कथम् । उत्तरपदे इति वर्तते । ङित् च अयम् क्रियते । सः अन्तरेण अपि कार्यिनिर्देशम् ऋकारान्तस्य एव भविष्यति । पुत्रे तर्हि कार्यी अनिर्दिष्टः । पुत्रे च कार्यी निर्दिष्टः । कथम् । ऋकारग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । ऋतः विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः । तत् वै पञ्चमीनिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । पुत्रे इति एषा सप्तमी ऋतः इति पञ्चम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति ।

KA III.147.18-148.18 Ro IV.596-597 katham punaḥ idam vijñāyate : ṛkārāntānām yaḥ dvandvaḥ iti āhosvit dvandve ṛkārasya iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . ṛkārāntānām dvandve putre upasaṅkhyānam . ṛkārāntānām dvandve putre upasaṅkhyānam kartavyam . pitāputrau . kāryī ca anirdiṣṭaḥ . kāryī ca anirdiṣṭaḥ bhavati . ṛkārāntānām dvandve na jñāyate kasya ānaṅā bhavitavyam iti . astu tarhi dvande ṛkārasya iti . aviśeṣeṇa pitṛpitāmahādiṣu atiprasaṅgaḥ . aviśeṣeṇa pitṛpitāmahādiṣu atiprasaṅgaḥ bhavati . pitṛpitāmahau iti . astu tarhi ṛkārāntānām yaḥ dvandvaḥ iti . nanu ca uktam ṛkārāntānām dvandve putre upasaṅkhyānam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . putragrahaṇam api prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . putre anyatarasyām iti . yadi tat anuvartate vibhāṣā svasṛpatyoḥ putre ca iti putre api vibhāṣā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . sambandham anuvartiṣyate . ṣaṣṭhyāḥ ākrośe . putre anyatarasyām ṣaṣṭhyāḥ ākrośe . ṛtaḥ vidyāyonisambandhebhyaḥ putre anyatarasyām ṣaṣṭhyāḥ ākrośe . vibhāṣā svasṛpatyoḥ putre anyatarasyām ṣaṣṭhyāḥ ākrośe . ānaṅ ṛtaḥ dvandve . putragrahaṇam anuvartate . ṣaṣṭhyāḥ ākrośe iti nivṛttam . yat api ucyate kāryī ca anirdiṣṭaḥ iti . kāryī ca nirdiṣṭaḥ . katham . uttarapade iti vartate . ṅit ca ayam kriyate . saḥ antareṇa api kāryinirdeśam ṛkārāntasya eva bhaviṣyati . putre tarhi kāryī anirdiṣṭaḥ . putre ca kāryī nirdiṣṭaḥ . katham . ṛkāragrahaṇam api prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ṛtaḥ vidyāyonisambandhebhyaḥ . tat vai pañcamīnirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . putre iti eṣā saptamī ṛtaḥ iti pañcamyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४८।२०-१४९।२ रो इव्।५९७ देवताद्वन्द्वे उभयत्र वायोः प्रतिषेधः । देवताद्वन्द्वे उभयत्र वायोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । वाय्वग्नी , अग्निवायू । ब्रह्मप्रजापत्यादीनाम् च । ब्रह्मप्रजापत्यादीनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । ब्रह्मप्रजापती , शिववैश्रवणौ , स्कन्द्विशाखौ । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । द्वन्द्वे इति वर्तमाने पुनः द्वन्द्रग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् लोकवेदयोः यः द्वन्द्वः तत्र यथा स्यात् । कः च लोकवेदयोः द्वन्द्वः । वेदे ये सहनिर्वापनिर्दिष्टाः न च एते सहनिर्वापनिर्दिष्टाः ।

KA III.148.20-149.2 Ro IV.597 devatādvandve ubhayatra vāyoḥ pratiṣedhaḥ . devatādvandve ubhayatra vāyoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vāyvagnī , agnivāyū . brahmaprajāpatyādīnām ca . brahmaprajāpatyādīnām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . brahmaprajāpatī , śivavaiśravaṇau , skandviśākhau . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . dvandve iti vartamāne punaḥ dvandragrahaṇasya etat prayojanam lokavedayoḥ yaḥ dvandvaḥ tatra yathā syāt . kaḥ ca lokavedayoḥ dvandvaḥ . vede ye sahanirvāpanirdiṣṭāḥ na ca ete sahanirvāpanirdiṣṭāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४९।४-५ रो इव्।५९८ इद् वृद्धौ विष्णोः प्रतिषेधः । इद् वृद्धौ विष्णोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । आग्नावैष्णवम् चरुम् निर्वपेत् ।

KA III.149.4-5 Ro IV.598 id vṛddhau viṣṇoḥ pratiṣedhaḥ . id vṛddhau viṣṇoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . āgnāvaiṣṇavam carum nirvapet .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१४९।८-१० रो इव्।५९८ किम् निपात्यते । पूर्वपदोत्तरपदयोः ऋकारस्य अरारौ निपात्येते । मातरपितरौ भोजयतः । मातरपितरौ आनय । अ मा गन्ताम् पितरामातरा च अ मा सोमः अमृतत्वय गम्यात् ।

KA III.149.8-10 Ro IV.598 kim nipātyate . pūrvapadottarapadayoḥ ṛkārasya arārau nipātyete . mātarapitarau bhojayataḥ . mātarapitarau ānaya . a mā gantām pitarāmātarā ca a mā somaḥ amṛtatvaya gamyāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५०।३-१६ रो इव्।५९९-६०१ भाषितपुंस्कात् इति कथम् इदम् विज्ञायते । समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आहोस्वित् क्व चित् भाषितपुंस्कम् इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् इति गर्भिभार्यः , प्रजातभार्यः , प्रसूतभारः इति अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते क्व चित् भाषितपुंस्कम् इति द्रोणीभार्यः , कुटीभार्यः , पात्रीभार्यः अत्र अपि प्राप्नोति । अस्तु समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् इति । कथम् गर्भिभार्यः , प्रजातभार्यः , प्रसूतभारः इति । कर्तव्यः अत्र यत्नः । अथ किमर्थम् ऊङः पृथक् प्रतिषेधः उच्यते न यत्र एव अन्यः प्रतिषेधः तत्र एव अयम् उच्येत । न कोपधायाः इति उक्त्वा ततः ऊङः च इति उच्येत । तत्र अपि अयम् अर्थः द्विः प्रतिषेधः न वक्तव्यः भवति । न एवम् शक्यम् । पठिष्यति हि आचार्यः पुंवत् कर्मधारये प्रतिषिद्धार्थम् इति । सः पुंवद्भावः यथा इह भवति : कारिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिका इति एवम् इह अपि स्यात् : ब्रह्मबन्धूः वृन्दारिका ब्रह्मबन्दूवृन्दारिका इति । अथ पृथक् प्रतिषेधे अपि उच्यमाने यावता सः प्रतिषिद्धार्थः आरम्भः कस्मात् एव अत्र न भवति । पृथक्प्रतिषेधवचनसामर्थ्यात् । अथ वा अनूङ् इति तत्र अनुवर्तिष्यते । अथ वा न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः । किम् तर्हि पर्युदासः अयम् यत् अन्यत् अनूङ् इति । सः च प्रतिषेधाऋथः आरम्भः ।

KA III.150.3-16 Ro IV.599-601 bhāṣitapuṃskāt iti katham idam vijñāyate . samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam āhosvit kva cit bhāṣitapuṃskam iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam iti garbhibhāryaḥ , prajātabhāryaḥ , prasūtabhāraḥ iti atra na prāpnoti . atha vijñāyate kva cit bhāṣitapuṃskam iti droṇībhāryaḥ , kuṭībhāryaḥ , pātrībhāryaḥ atra api prāpnoti . astu samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam iti . katham garbhibhāryaḥ , prajātabhāryaḥ , prasūtabhāraḥ iti . kartavyaḥ atra yatnaḥ . atha kimartham ūṅaḥ pṛthak pratiṣedhaḥ ucyate na yatra eva anyaḥ pratiṣedhaḥ tatra eva ayam ucyeta . na kopadhāyāḥ iti uktvā tataḥ ūṅaḥ ca iti ucyeta . tatra api ayam arthaḥ dviḥ pratiṣedhaḥ na vaktavyaḥ bhavati . na evam śakyam . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ puṃvat karmadhāraye pratiṣiddhārtham iti . saḥ puṃvadbhāvaḥ yathā iha bhavati : kārikā vṛndārikā kārakavṛndārikā iti evam iha api syāt : brahmabandhūḥ vṛndārikā brahmabandūvṛndārikā iti . atha pṛthak pratiṣedhe api ucyamāne yāvatā saḥ pratiṣiddhārthaḥ ārambhaḥ kasmāt eva atra na bhavati . pṛthakpratiṣedhavacanasāmarthyāt . atha vā anūṅ iti tatra anuvartiṣyate . atha vā na ayam prasajyapratiṣedhaḥ . kim tarhi paryudāsaḥ ayam yat anyat anūṅ iti . saḥ ca pratiṣedhāṛthaḥ ārambhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५०।१७-१५३।२० रो इव्।६०१-६०९ किम् पुनः इदम् पुंवद्भावे स्त्रीग्र्हणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् आहोस्वित् स्त्रीशब्द्ग्रहणम् आहोस्वित् स्त्र्यर्थग्रहणम् । कः च अत्र विशेषः । पुंवद्भावे स्त्रीग्रहणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् चेत् तत्र पुंवत् इति उत्तरपदे तत्प्रतिषेधविज्ञानम् । पुंवद्भावे स्त्रीग्रहणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् चेत् तत्र पुंवत् इति उत्तरपदे तत्प्रतिषेधः अयम् विज्ञायेत । कस्य । स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः । किम् उच्यते स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः इति । न पुनः अन्यत् अपि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । अनारम्भात् पुंसि । न हि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः स्त्रीप्रत्ययप्रतिषेधात् । कथम् पुनः पुंवत् इति अनेन स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा । उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति । एवम् इह अपि पुंवत् भवति पुंवत् न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथा पुंसः स्त्रीप्रत्ययः न भवति एवम् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य न भवति इति । प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः । प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः वक्तव्या । एनी भार्या अस्य , एतभार्यः , श्येतभार्यः । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् केन नशब्दः न श्रूयेत । स्त्रियाम् इति उच्यमानः प्राप्नोति । स्थानिवत्प्रसङ्गः च । स्थानिवभावः च प्राप्नोति । पट्वीभारा अस्य पटुभार्यः । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । तस्य स्थानिवभावात् यणादेशः प्राप्नोति । किमर्थम् इदम् उभयम् उच्यते न प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः इति एव स्थानिवभावः अपि चोदितः स्यात् । पुरस्तात् इदम् आचार्येण दृष्टम् स्थानिवत्प्रसङ्गः च इति तत् पठितम् । ततः उत्तरकालम् इदम् दृष्टम् प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः इति । तत् अपि पठितम् । न च इदानीम् आचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति । वतण्ड्यादिषु पुंवद्वचनम् । वतण्ड्यादिषु पुंवद्भावः वक्तव्यः । के पुनः वतण्ड्यादयः । लुगलुगस्त्रीविषयद्विस्त्रीप्रत्ययाः । लुक् । गार्ग्यः वृन्दारिका गर्गवृन्दारिका । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् केन यशब्दः न श्रूयेत । अस्त्रियाम् इति हि लुक् उच्यते । लुक् । अलुक् । वतण्डी वृन्दारिका वातण्ड्यवृन्दारिका । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् लुक् स्त्रियाम् वतण्डात् इति यकारस्य लुक् प्राप्नोति । यदि पुनः अयम् ईकारे एव लुक् उच्येत । तत् ईकारग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यासे एव । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । स्त्री , ई स्त्री , स्त्रियाम् । ईकारविधौ वै अप्रत्ययकस्य पाठः क्रियते वतण्ड इति । शार्ङ्गरवादौ सप्रत्ययकस्य पाठः करिष्यते । सः वै सप्रत्ययकस्य पाठः कर्तव्यः । अन्तरङ्गत्वात् च लुक् प्राप्नोति । अलुक् । अस्त्रीविषय । कौण्डीवृसी वृन्दारिका कौण्डीवृस्यवृन्दारिका । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् केन यशब्दः श्रूयेत । अस्त्रियाम् इति हि ञ्यः विधीयते । अस्त्रीविषय । द्विस्त्रीप्रत्यय । गार्ग्यायणी वृन्दारिका गार्ग्यवृन्दारिका । अत्र पुंवद्भावः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । भाषितपुंस्कात् अनूङः समानाधिकरणे उत्तरपदे पुंवद्भावः भवति इति उच्यते । यः च अत्र भाषितपुंस्कात् अनूङ् न असौ उत्तरपदे यः च उत्तरपदे न असौ भाषितपुंस्कात् अनूङ् इति । अस्तु तर्हि स्त्रीशब्दग्रहणम् । स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः इति चेत् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः इति चेत् सर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति , अङ्गारकाः नाम शकुनयः । तेषाम् कालिकाः स्त्रियः । कालिकावृन्दारिकाः । अङ्गारकवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति । क्षेमवृद्धयः क्षत्रियाः । तेषाम् तनुकेश्यः स्त्रियः । तनुकेशीवृन्दारिकाः । क्षेमवृद्धिवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति । हंसस्य वरटा ।

KA III.150.17-153.20 Ro IV.601-609 kim punaḥ idam puṃvadbhāve strīgrhaṇam strīpratyayagrahaṇam āhosvit strīśabdgrahaṇam āhosvit stryarthagrahaṇam . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . puṃvadbhāve strīgrahaṇam strīpratyayagrahaṇam cet tatra puṃvat iti uttarapade tatpratiṣedhavijñānam . puṃvadbhāve strīgrahaṇam strīpratyayagrahaṇam cet tatra puṃvat iti uttarapade tatpratiṣedhaḥ ayam vijñāyeta . kasya . strīpratyayasya pratiṣedhaḥ . kim ucyate strīpratyayasya pratiṣedhaḥ iti . na punaḥ anyat api kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . anārambhāt puṃsi . na hi kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ strīpratyayapratiṣedhāt . katham punaḥ puṃvat iti anena strīpratyayasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā . uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi . evam iha api puṃvat bhavati puṃvat na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yathā puṃsaḥ strīpratyayaḥ na bhavati evam samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya na bhavati iti . prātipadikasya ca pratyāpattiḥ . prātipadikasya ca pratyāpattiḥ vaktavyā . enī bhāryā asya , etabhāryaḥ , śyetabhāryaḥ . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt kena naśabdaḥ na śrūyeta . striyām iti ucyamānaḥ prāpnoti . sthānivatprasaṅgaḥ ca . sthānivabhāvaḥ ca prāpnoti . paṭvībhārā asya paṭubhāryaḥ . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . tasya sthānivabhāvāt yaṇādeśaḥ prāpnoti . kimartham idam ubhayam ucyate na prātipadikasya ca pratyāpattiḥ iti eva sthānivabhāvaḥ api coditaḥ syāt . purastāt idam ācāryeṇa dṛṣṭam sthānivatprasaṅgaḥ ca iti tat paṭhitam . tataḥ uttarakālam idam dṛṣṭam prātipadikasya ca pratyāpattiḥ iti . tat api paṭhitam . na ca idānīm ācāryāḥ sūtrāṇi kṛtvā nivartayanti . vataṇḍyādiṣu puṃvadvacanam . vataṇḍyādiṣu puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . ke punaḥ vataṇḍyādayaḥ . lugalugastrīviṣayadvistrīpratyayāḥ . luk . gārgyaḥ vṛndārikā gargavṛndārikā . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt kena yaśabdaḥ na śrūyeta . astriyām iti hi luk ucyate . luk . aluk . vataṇḍī vṛndārikā vātaṇḍyavṛndārikā . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt luk striyām vataṇḍāt iti yakārasya luk prāpnoti . yadi punaḥ ayam īkāre eva luk ucyeta . tat īkāragrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kriyate nyāse eva . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . strī , ī strī , striyām . īkāravidhau vai apratyayakasya pāṭhaḥ kriyate vataṇḍa iti . śārṅgaravādau sapratyayakasya pāṭhaḥ kariṣyate . saḥ vai sapratyayakasya pāṭhaḥ kartavyaḥ . antaraṅgatvāt ca luk prāpnoti . aluk . astrīviṣaya . kauṇḍīvṛsī vṛndārikā kauṇḍīvṛsyavṛndārikā . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt kena yaśabdaḥ śrūyeta . astriyām iti hi ñyaḥ vidhīyate . astrīviṣaya . dvistrīpratyaya . gārgyāyaṇī vṛndārikā gārgyavṛndārikā . atra puṃvadbhāvaḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . bhāṣitapuṃskāt anūṅaḥ samānādhikaraṇe uttarapade puṃvadbhāvaḥ bhavati iti ucyate . yaḥ ca atra bhāṣitapuṃskāt anūṅ na asau uttarapade yaḥ ca uttarapade na asau bhāṣitapuṃskāt anūṅ iti . astu tarhi strīśabdagrahaṇam . strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ iti cet sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ iti cet sarvasya strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ prāpnoti . asya api prāpnoti , aṅgārakāḥ nāma śakunayaḥ . teṣām kālikāḥ striyaḥ . kālikāvṛndārikāḥ . aṅgārakavṛndārikāḥ prāpnuvanti . kṣemavṛddhayaḥ kṣatriyāḥ . teṣām tanukeśyaḥ striyaḥ . tanukeśīvṛndārikāḥ . kṣemavṛddhivṛndārikāḥ prāpnuvanti . haṃsasya varaṭā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५३।२१-२८ रो इव्।६०९-६१० अथ इह कथम् भवितव्यम् । पट्वीमृद्व्यौ भार्ये अस्य पट्वीमृदुभार्यः , आहोस्वित् पटुमृदुभार्यः इति । पट्वीमृदुभार्यः इति भवितव्यम् । पुंवद्भावः कस्मात् न भवति । भाषितपुंस्कात् इति उच्यते । ननु च भोः पटुशब्दः मृदुशब्दः पुंसि भाष्येते । समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आकृत्यन्तरे च एतौ भाषितपुंस्कौ । समानायाम् आकृतौ अपि एतौ भाषितपुंस्कौ । कथम् । आरभ्यते मतुब्लोपः । एवम् तर्हि भाषितपुंस्कात् अनूङ् समानाधिकरणे उत्तरपदे कृतः तस्य पुंवद्भावः यस्य च अकृतः न असौ भाषितपुंस्कात् अनूङ् समानाधिकरणे उत्तरपदे ।

KA III.153.21-28 Ro IV.609-610 atha iha katham bhavitavyam . paṭvīmṛdvyau bhārye asya paṭvīmṛdubhāryaḥ , āhosvit paṭumṛdubhāryaḥ iti . paṭvīmṛdubhāryaḥ iti bhavitavyam . puṃvadbhāvaḥ kasmāt na bhavati . bhāṣitapuṃskāt iti ucyate . nanu ca bhoḥ paṭuśabdaḥ mṛduśabdaḥ puṃsi bhāṣyete . samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam ākṛtyantare ca etau bhāṣitapuṃskau . samānāyām ākṛtau api etau bhāṣitapuṃskau . katham . ārabhyate matublopaḥ . evam tarhi bhāṣitapuṃskāt anūṅ samānādhikaraṇe uttarapade kṛtaḥ tasya puṃvadbhāvaḥ yasya ca akṛtaḥ na asau bhāṣitapuṃskāt anūṅ samānādhikaraṇe uttarapade .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५४।१-४ रो इव्।६१० पूरण्याम् प्रधानपूरणीग्रहणम् । पूरण्याम् प्रधानपूरणीग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् । कल्याणी पञ्चमी अस्य पक्षस्य कल्याणपञ्चमीकः पक्षः इति । अथ इह कथम् भवितव्यम् कल्याणी पञ्चमी आसाम् रात्रीणाम् इति । कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः इति भवितव्यम् । रात्रयः अत्र प्रधानम् ।

KA III.154.1-4 Ro IV.610 pūraṇyām pradhānapūraṇīgrahaṇam . pūraṇyām pradhānapūraṇīgrahaṇam kartavyam . iha mā bhūt . kalyāṇī pañcamī asya pakṣasya kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ iti . atha iha katham bhavitavyam kalyāṇī pañcamī āsām rātrīṇām iti . kalyāṇīpañcamāḥ rātrayaḥ iti bhavitavyam . rātrayaḥ atra pradhānam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५४।६-१५५।२४ रो इव्।६१०-६१४ इह के चित् तसिलादयः आ कृत्वसुचः पठ्यन्ते येषु पुंवद्भावः न इष्यते के चित् च अन्यत्र पठ्यन्ते येषु पुंवद्भावः इष्यते । तत्र किम् न्याय्यम् । परिगणनम् कर्तव्यम् । तसिलादी त्रतसौ । त्रतसौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । तस्याम् शालायाम् वसति । तत्र वसति । तस्याः , ततः , यस्याम् , यत्र, यस्याः , यतः । तरतमपौ । तरतमपौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । दर्शनीयतरा दर्शनीयतमा । चरड्जातीयरौ । चरड्जातीयरौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । पटुचरी , पटुजातीया । कल्पब्देशीयरौ । कल्पब्देशीयरौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । दर्शनीयकल्पा , दर्शनीयदेशीया । रूपप्पाशपौ । रूपप्पाशपौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । दर्शनीयरूपा , दर्शनीयपाशा । थम्थालौ । थम्थालौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । कया आकृत्या कथम् , यया यथा । दार्हिलौ । दार्हिलौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । तस्याम् वेलायाम् , तदा , तर्हि । तिल्थ्यनौ । तिल्थ्यनौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । वृकी वृकतिः , अजथ्या यूथिः । शसि बह्वल्पार्थस्य । शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावः वक्तव्यः । बह्वीभ्यः देहि । बहुशः देहि । अल्पशः । त्वतलोः गुणवचनस्य । त्वतलोः गुणवचनस्य पुंवद्भावः वक्तव्यः । पट्व्याः भावः पटुत्वम् , पटुता । गुणवचनस्य इति किमर्थम् । कठ्याः भावः कठीत्वम् , कठीता । भस्य अढे तद्धिते । भस्य अढे तद्धिते पुंवद्भावः वक्तव्यः । हस्तिनीनाम् समूहः हास्तिकम् । अढे इति किमर्थम् । श्यैनेयः , रौहिणेयः । यदि अढे इति उच्यते , अग्नायी देवता अस्य , आग्नेयः स्थालीपाकः , अत्र न प्राप्नोति । इह च प्राप्नोति , कौण्डिन्यः , सापत्नः इति । यदि पुनः अनपत्ये इति उच्येत । न एवम् शक्यम् । इह हि न स्यात् । गार्ग्यायण्याः अपत्यम् माणवकः गार्गः जाल्मः । अस्तु तर्हि अढे इति एव । कथम् कौण्डिन्यः , सापत्नः इति । कौण्डिन्ये निपातनात् सिद्धम् । किम् निपातनम् । आगस्त्यकौण्डिन्ययोः इति । सापत्नशब्दः प्रकृतयतरम् । [र् ६१३: सापत्नः प्रकृत्यन्ततत्वात् । सापत्नशब्दः प्रकृतयतरम् अस्ति ।] कथम् अग्नायी देवता अस्य स्थालीपाकस्य , आग्नेयः स्थालीपाकः इति । अस्तु तर्हि अनपत्ये इति । कथम् गार्गः जाल्मः । गार्गाग्नेयौ न संवदेते । कर्तव्यः अत्र यत्नः । ठक्छसोः च । ठक्छसोः च पुंवद्भावः वक्तव्यः । भवत्याः छात्राः , भावत्काः , भवदीयाः । ठग्ग्रहणम् किमर्थम् न इके कृते अजादौ इति । न एवम् शक्यम् । अजादिलक्षणे हि माथितिकादिवत् प्रसङ्गः । अजादिलक्षणे हि माथिकादिवत् प्रसज्येत । तत् यथ मथितम् पण्यम् अस्य माथितिकः इति अकारलोपे कृते तान्तात् इति कादेशः न भवति एवम् इह अपि न स्यात् ।

KA III.154.6-155.24 Ro IV.610-614 iha ke cit tasilādayaḥ ā kṛtvasucaḥ paṭhyante yeṣu puṃvadbhāvaḥ na iṣyate ke cit ca anyatra paṭhyante yeṣu puṃvadbhāvaḥ iṣyate . tatra kim nyāyyam . parigaṇanam kartavyam . tasilādī tratasau . tratasau tasilādī draṣṭavyau . tasyām śālāyām vasati . tatra vasati . tasyāḥ , tataḥ , yasyām , yatra, yasyāḥ , yataḥ . taratamapau . taratamapau tasilādī draṣṭavyau . darśanīyatarā darśanīyatamā . caraḍjātīyarau . caraḍjātīyarau tasilādī draṣṭavyau . paṭucarī , paṭujātīyā . kalpabdeśīyarau . kalpabdeśīyarau tasilādī draṣṭavyau . darśanīyakalpā , darśanīyadeśīyā . rūpappāśapau . rūpappāśapau tasilādī draṣṭavyau . darśanīyarūpā , darśanīyapāśā . thamthālau . thamthālau tasilādī draṣṭavyau . kayā ākṛtyā katham , yayā yathā . dārhilau . dārhilau tasilādī draṣṭavyau . tasyām velāyām , tadā , tarhi . tilthyanau . tilthyanau tasilādī draṣṭavyau . vṛkī vṛkatiḥ , ajathyā yūthiḥ . śasi bahvalpārthasya . śasi bahvalpārthasya puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . bahvībhyaḥ dehi . bahuśaḥ dehi . alpaśaḥ . tvataloḥ guṇavacanasya . tvataloḥ guṇavacanasya puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . paṭvyāḥ bhāvaḥ paṭutvam , paṭutā . guṇavacanasya iti kimartham . kaṭhyāḥ bhāvaḥ kaṭhītvam , kaṭhītā . bhasya aḍhe taddhite . bhasya aḍhe taddhite puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . hastinīnām samūhaḥ hāstikam . aḍhe iti kimartham . śyaineyaḥ , rauhiṇeyaḥ . yadi aḍhe iti ucyate , agnāyī devatā asya , āgneyaḥ sthālīpākaḥ , atra na prāpnoti . iha ca prāpnoti , kauṇḍinyaḥ , sāpatnaḥ iti . yadi punaḥ anapatye iti ucyeta . na evam śakyam . iha hi na syāt . gārgyāyaṇyāḥ apatyam māṇavakaḥ gārgaḥ jālmaḥ . astu tarhi aḍhe iti eva . katham kauṇḍinyaḥ , sāpatnaḥ iti . kauṇḍinye nipātanāt siddham . kim nipātanam . āgastyakauṇḍinyayoḥ iti . sāpatnaśabdaḥ prakṛtayataram . [R 613: sāpatnaḥ prakṛtyantatatvāt . sāpatnaśabdaḥ prakṛtayataram asti .] katham agnāyī devatā asya sthālīpākasya , āgneyaḥ sthālīpākaḥ iti . astu tarhi anapatye iti . katham gārgaḥ jālmaḥ . gārgāgneyau na saṃvadete . kartavyaḥ atra yatnaḥ . ṭhakchasoḥ ca . ṭhakchasoḥ ca puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . bhavatyāḥ chātrāḥ , bhāvatkāḥ , bhavadīyāḥ . ṭhaggrahaṇam kimartham na ike kṛte ajādau iti . na evam śakyam . ajādilakṣaṇe hi māthitikādivat prasaṅgaḥ . ajādilakṣaṇe hi māthikādivat prasajyeta . tat yatha mathitam paṇyam asya māthitikaḥ iti akāralope kṛte tāntāt iti kādeśaḥ na bhavati evam iha api na syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५६।२-६ रो इव्।६१४ मनिन्ग्रहणम् किमर्थम् । मानिन्ग्रहणम् अस्त्र्यर्थम् असमानाधिकरणार्थम् च । मानिन्ग्रहणम् क्रियते अस्त्र्यर्थम् असमानाधिकरणार्थम् च । अस्त्र्यर्थम् तावत् । दर्शनीयाम् मन्यते देवदत्तः यज्ञदत्ताम् दर्शनीयमानी अयम् अस्याः । असमानाधिकरणार्थम् । दर्शनीयाम् मन्यते देवदत्ता यज्ञदत्ताम् दर्शनीयमानिनी इयम् अस्याः ।

KA III.156.2-6 Ro IV.614 maningrahaṇam kimartham . māningrahaṇam astryartham asamānādhikaraṇārtham ca . māningrahaṇam kriyate astryartham asamānādhikaraṇārtham ca . astryartham tāvat . darśanīyām manyate devadattaḥ yajñadattām darśanīyamānī ayam asyāḥ . asamānādhikaraṇārtham . darśanīyām manyate devadattā yajñadattām darśanīyamāninī iyam asyāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५६।८-१७ रो इव्।६१५-६१६ किम् इदम् एवमादि अनुक्रमणम् आद्यस्य योगस्य विषये आहोस्वित् पुंवद्भावमात्रस्य । किम् च अतः । यदि आद्यस्य योगस्य विषये माध्यम्कीयः , शालूकिकीयः , अत्र न प्राप्नोति । विधीः अपि अत्र न सिध्यति । किम् कारणम् । भाषितपूंश्कात् अनूङ् इति उच्यते । न हि एतत् भवति भाषितपूंश्कात् अनूङ् । इदम् तर्हि विलेपिकायाः धर्म्यम् वैलेपिकम् । विधिः च सिद्धः भवति प्रतिषेधः च न प्राप्नोति । अथ पुंवभावमात्रस्य विषये हस्तिनीनाम् समूहः हास्तिकम् , जातिलक्षणः पुंवभावप्रतिषेधः प्राप्नोति । एवम् तर्हि न कोपधायाः इति एषः योगः पुंवभावमात्रस्य उत्तरम् एवमादि अनुक्रमणम् आद्यस्य योगस्य विषये । न कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् । न कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् कर्तव्यम् । तद्धितस्य यः ककारः वोः च यः ककारः तस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् । पाकभार्यः , भेकभार्यः ।

KA III.156.8-17 Ro IV.615-616 kim idam evamādi anukramaṇam ādyasya yogasya viṣaye āhosvit puṃvadbhāvamātrasya . kim ca ataḥ . yadi ādyasya yogasya viṣaye mādhyamkīyaḥ , śālūkikīyaḥ , atra na prāpnoti . vidhīḥ api atra na sidhyati . kim kāraṇam . bhāṣitapūṃśkāt anūṅ iti ucyate . na hi etat bhavati bhāṣitapūṃśkāt anūṅ . idam tarhi vilepikāyāḥ dharmyam vailepikam . vidhiḥ ca siddhaḥ bhavati pratiṣedhaḥ ca na prāpnoti . atha puṃvabhāvamātrasya viṣaye hastinīnām samūhaḥ hāstikam , jātilakṣaṇaḥ puṃvabhāvapratiṣedhaḥ prāpnoti . evam tarhi na kopadhāyāḥ iti eṣaḥ yogaḥ puṃvabhāvamātrasya uttaram evamādi anukramaṇam ādyasya yogasya viṣaye . na kopadhapratiṣedhe taddhitavugrahaṇam . na kopadhapratiṣedhe taddhitavugrahaṇam kartavyam . taddhitasya yaḥ kakāraḥ voḥ ca yaḥ kakāraḥ tasya grahaṇam kartavyam . iha mā bhūt . pākabhāryaḥ , bhekabhāryaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५६।१९-१५७।२ रो इव्।६१६ स्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि । स्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् । दीर्घमुखमानी , श्लक्ष्णमुखमानिनी । यदि अमानिनि इति उच्यते दीर्घमुखमानिनी , श्लक्ष्णमुखमानिनिनी इति न सिध्यति । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति एवम् भविष्यति ।

KA III.156.19-157.2 Ro IV.616 svāṅgāt ca ītaḥ amānini . svāṅgāt ca ītaḥ amānini iti vaktavyam iha api yathā syāt . dīrghamukhamānī , ślakṣṇamukhamāninī . yadi amānini iti ucyate dīrghamukhamāninī , ślakṣṇamukhamānininī iti na sidhyati . prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇam bhavati iti evam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५७।४-१४ रो इव्।६१६-६१७ किमर्थम् इदम् उच्यते । पुंवत् कर्मधारये प्रतिषिद्धार्थम् । प्रतिषिद्धाऋथः अयम् आरम्भः । न कोपधायाः इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । कारिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिका कारकजातीया कारकदेशीया । सञ्ज्ञापूरणयोः च इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । दत्ता वृन्दारिका दत्तवृन्दारिका दत्तजातीया दत्तदेशीया । पञ्चमी वृन्दारिका पञ्चमवृन्दारिका पञ्चमजातीया पञ्चमदेशीया । वृद्धिनिमित्तस्य इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । स्रौघ्नी वृन्दारिका स्रौघ्नवृन्दारिका स्रौघ्नजातीया स्रौघ्नदेशीया । स्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । श्लक्ष्णमुखी वृन्दारिका श्लक्ष्णमुखवृन्दारिका श्लक्ष्णमुखजातीया श्लक्ष्णमुखदेशीया । जातेः च इति उक्तम् । तत्र अपि पुंवत् भवति । कठी वृन्दारिका कठवृन्दारिका कठजातीया कठदेशीया ।

KA III.157.4-14 Ro IV.616-617 kimartham idam ucyate . puṃvat karmadhāraye pratiṣiddhārtham . pratiṣiddhāṛthaḥ ayam ārambhaḥ . na kopadhāyāḥ iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . kārikā vṛndārikā kārakavṛndārikā kārakajātīyā kārakadeśīyā . sañjñāpūraṇayoḥ ca iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . dattā vṛndārikā dattavṛndārikā dattajātīyā dattadeśīyā . pañcamī vṛndārikā pañcamavṛndārikā pañcamajātīyā pañcamadeśīyā . vṛddhinimittasya iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . sraughnī vṛndārikā sraughnavṛndārikā sraughnajātīyā sraughnadeśīyā . svāṅgāt ca ītaḥ amānini iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . ślakṣṇamukhī vṛndārikā ślakṣṇamukhavṛndārikā ślakṣṇamukhajātīyā ślakṣṇamukhadeśīyā . jāteḥ ca iti uktam . tatra api puṃvat bhavati . kaṭhī vṛndārikā kaṭhavṛndārikā kaṭhajātīyā kaṭhadeśīyā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५७।१५-२४ रो इव्।६१७-६१८ कुक्कुट्यादीनाम् अण्डादिषु पुंवद्वचनम् । कुक्कुट्यादीनाम् अण्डादिषु पुंवद्भावः वक्तव्यः । कुक्कुट्याः अण्डम् कुक्कुटाण्डम् , मृग्याः पदम् मृगपदम् , काक्याः शावः काकशावः । न वा अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् । न अत्र स्त्रीपूर्वपदम् विवक्षितम् । किम् तर्हि । अस्त्रीपूर्वपदम् । उभयोः अण्डम् उभयोः पदम् उभयोः शावः । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् इह तु कथम् । मृग्याः क्षीरम् मृघक्षीरम् इति । अत्र अपि न वा अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् इति एव । कथम् पुनः सतः नाम अवाविवक्षा स्यात् । सतः अपि अविवक्षा भवति । तत् यथा । अलोमिका एडका । अनुदरा कन्या इति । असतः च विवक्षा भवति । समुद्रः कुण्डिका । विन्ध्यः वर्धितकम् इति ।

KA III.157.15-24 Ro IV.617-618 kukkuṭyādīnām aṇḍādiṣu puṃvadvacanam . kukkuṭyādīnām aṇḍādiṣu puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . kukkuṭyāḥ aṇḍam kukkuṭāṇḍam , mṛgyāḥ padam mṛgapadam , kākyāḥ śāvaḥ kākaśāvaḥ . na vā astrīpūrvapadavivakṣitatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam astrīpūrvapadavivakṣitatvāt . na atra strīpūrvapadam vivakṣitam . kim tarhi . astrīpūrvapadam . ubhayoḥ aṇḍam ubhayoḥ padam ubhayoḥ śāvaḥ . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum iha tu katham . mṛgyāḥ kṣīram mṛghakṣīram iti . atra api na vā astrīpūrvapadavivakṣitatvāt iti eva . katham punaḥ sataḥ nāma avāvivakṣā syāt . sataḥ api avivakṣā bhavati . tat yathā . alomikā eḍakā . anudarā kanyā iti . asataḥ ca vivakṣā bhavati . samudraḥ kuṇḍikā . vindhyaḥ vardhitakam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५८।१-१८ रो इव्।६१८-६१९ अग्नेः ईत्त्वात् वरुणस्य वृद्धिः विप्रतिषेधेन । अग्नेः ईत्त्वात् वरुणस्य वृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन । अग्नेः ईत्त्वस्य अवकाशः , अग्नीषोमौ । वरुणस्य वृद्धेः अवकाशः , वायुवारुणम् । इह उभयम् प्राप्नोति , आग्निवारुणीम् अनड्वाहीम् आलभेत । वरुणस्य वृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । द्विकार्ययोगः हि विप्रतिषेधः न च अत्र एकः द्विकार्ययुक्तः । कथम् । अग्नेः ईत्त्वम् वरुणस्य वृद्धिः । न अवश्यम् द्विकारयोगः एव विप्रतिषेधः । किम् तर्हि । असम्भवः अपि । सः च अत्र अस्ति असम्भवः । कः असौ असम्भवः । अग्नेः ईत्त्वम् अभिनिर्वर्तमनम् वरुणस्य वृद्धिम् बाधते । वरुणस्य वृद्धिः अभिनिर्वर्तमना अग्नेः ईत्त्वम् बाधते । एषः असम्भवः । सति असम्भवे युक्तः विप्रतिषेधः । पूंवद्भावात् ह्रस्वत्वम् खिद्घादिषु । पूंवद्भावात् ह्रस्वत्वम् भवति विप्रतिषेधेन खिद्घादिषु । पूंवद्भावस्य अवकाशः , पटुभार्यः , मृदुभार्यः । खिति ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , कालिम्मन्यः , हरिणिम्मन्यः । इह उभयम् प्राप्नोति , कालिम्मन्या , हरिणिम्मन्या । घादिषु नद्याः ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , नर्तकितरा , नर्तकितमा । पूंवद्भावस्य अवकाशः , दर्शनीयतरा , दर्शनीयतमा । इह उभयम् प्राप्नोति , पट्वितरा , पट्वितमा । के ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , नर्तकिक । पूंवद्भावस्य अवकाशः , दारदिका । इह उभयम् प्राप्नोति , पट्विका , मृद्विका । ह्रस्वत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । अथ इदानीम् ह्रस्वत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् पुंवद्भावः कस्मात् न भवति । सकृत् गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III.158.1-18 Ro IV.618-619 agneḥ īttvāt varuṇasya vṛddhiḥ vipratiṣedhena . agneḥ īttvāt varuṇasya vṛddhiḥ bhavati vipratiṣedhena . agneḥ īttvasya avakāśaḥ , agnīṣomau . varuṇasya vṛddheḥ avakāśaḥ , vāyuvāruṇam . iha ubhayam prāpnoti , āgnivāruṇīm anaḍvāhīm ālabheta . varuṇasya vṛddhiḥ bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . dvikāryayogaḥ hi vipratiṣedhaḥ na ca atra ekaḥ dvikāryayuktaḥ . katham . agneḥ īttvam varuṇasya vṛddhiḥ . na avaśyam dvikārayogaḥ eva vipratiṣedhaḥ . kim tarhi . asambhavaḥ api . saḥ ca atra asti asambhavaḥ . kaḥ asau asambhavaḥ . agneḥ īttvam abhinirvartamanam varuṇasya vṛddhim bādhate . varuṇasya vṛddhiḥ abhinirvartamanā agneḥ īttvam bādhate . eṣaḥ asambhavaḥ . sati asambhave yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . pūṃvadbhāvāt hrasvatvam khidghādiṣu . pūṃvadbhāvāt hrasvatvam bhavati vipratiṣedhena khidghādiṣu . pūṃvadbhāvasya avakāśaḥ , paṭubhāryaḥ , mṛdubhāryaḥ . khiti hrasvaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ , kālimmanyaḥ , hariṇimmanyaḥ . iha ubhayam prāpnoti , kālimmanyā , hariṇimmanyā . ghādiṣu nadyāḥ hrasvaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ , nartakitarā , nartakitamā . pūṃvadbhāvasya avakāśaḥ , darśanīyatarā , darśanīyatamā . iha ubhayam prāpnoti , paṭvitarā , paṭvitamā . ke hrasvaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ , nartakika . pūṃvadbhāvasya avakāśaḥ , dāradikā . iha ubhayam prāpnoti , paṭvikā , mṛdvikā . hrasvatvam bhavati vipratiṣedhena . atha idānīm hrasvatve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt puṃvadbhāvaḥ kasmāt na bhavati . sakṛt gatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१५८।२१-१५९।९ रो इव्।६२०-६२१ ङीग्रहणम् किमर्थम् । अनेकाचः ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने खट्वातरा मालातरा , अत्र अपि प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । भाषितपुंस्कात् इति वर्तते । एवम् अपि दत्तातरा गुप्तातरा , अत्र अपि प्राप्नोति । ईतः इति वर्तते । एवम् अपि ग्रामणीतरः , सेनाणीतरः अत्र अपि प्राप्नोति । स्त्रियाम् इति वर्तते । एवम् अपि ग्रामणीतरा , सेनाणीतरा अत्र अपि प्राप्नोति । स्त्रियाः स्त्रियाम् इति वर्तते । शेषप्रकॢप्त्यर्थम् तर्हि ङीग्रहणम् कर्तव्यम् , नद्याः शेषस्य अन्यतरस्याम् इति । कः शेषः । आङीच या नदी ङ्यन्तम् च यत् एकाच् । अन्तरेण अपि ङीग्रहणम् कॢप्तः शेषः । कथम् । ईतः इति वर्तते । अनीत् च या नदी , ईदन्तम् च यत् एकाच् । शेषग्रहणम् च अपि शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । अविशेषेण घादिषु नद्याः अन्यतरस्याम् ह्रस्वत्वम् उत्सर्गः । तस्य अनेकाचः नित्यम् ह्रस्वत्वम् अपवादः । तस्मिन् नित्ये प्राप्ते उगितः विभाषा आरभ्यते । यदि एवम् लक्ष्मितरा तन्त्रितरा इति न सिध्यति । लक्ष्मीतरा तन्त्रीतरा इति प्राप्नोति । इष्टम् एव एतद् सङ्गृहीतम् । लक्ष्मीतरा तन्त्रीतरा इति एव भवितव्यम् । एवम् हि सौनागाः पठन्ति । घादिषु नद्याः ह्रस्वत्वे कृन्नद्याः प्रतिषेधः ।

KA III.158.21-159.9 Ro IV.620-621 ṅīgrahaṇam kimartham . anekācaḥ hrasvaḥ iti iyati ucyamāne khaṭvātarā mālātarā , atra api prasajyeta . na etat asti prayojanam . bhāṣitapuṃskāt iti vartate . evam api dattātarā guptātarā , atra api prāpnoti . ītaḥ iti vartate . evam api grāmaṇītaraḥ , senāṇītaraḥ atra api prāpnoti . striyām iti vartate . evam api grāmaṇītarā , senāṇītarā atra api prāpnoti . striyāḥ striyām iti vartate . śeṣaprakḷptyartham tarhi ṅīgrahaṇam kartavyam , nadyāḥ śeṣasya anyatarasyām iti . kaḥ śeṣaḥ . āṅīca yā nadī ṅyantam ca yat ekāc . antareṇa api ṅīgrahaṇam kḷptaḥ śeṣaḥ . katham . ītaḥ iti vartate . anīt ca yā nadī , īdantam ca yat ekāc . śeṣagrahaṇam ca api śakyam akartum . katham . aviśeṣeṇa ghādiṣu nadyāḥ anyatarasyām hrasvatvam utsargaḥ . tasya anekācaḥ nityam hrasvatvam apavādaḥ . tasmin nitye prāpte ugitaḥ vibhāṣā ārabhyate . yadi evam lakṣmitarā tantritarā iti na sidhyati . lakṣmītarā tantrītarā iti prāpnoti . iṣṭam eva etad saṅgṛhītam . lakṣmītarā tantrītarā iti eva bhavitavyam . evam hi saunāgāḥ paṭhanti . ghādiṣu nadyāḥ hrasvatve kṛnnadyāḥ pratiṣedhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६०।२-१६१।५ रो इव्।६२२-६२७ इह कस्मात् न भवति , अमहान् महान् सम्पन्नः महद्भूतः चन्द्रमाः इति । अन्यप्रकृतिः तु अमहान् महत्प्रकृतौ महान् महति एव । अन्यः महान् । अन्यः महान् भूतप्रकृतौ वर्तते । महान् महति एव । तस्मात् आत्त्वम् न स्यात् । तस्मात् आत्त्वम् न भविष्यति । पुंवत्त्वम् तु कथम् भवेत् अत्र । पुंवद्भावः अपि तर्हि न प्राप्नोति । अमहती महती सम्पन्ना महद्भूता ब्राह्मणी । एवम् तर्हि अमहति महान् हि वृत्तः तद्वाची च अत्र भूतशब्दः अयम् । अमहति हि महच्छब्दः वर्तते तद्वाची च अत्र भूतशब्दः प्रयुज्यते । किंवाची । महद्वाची । तस्मात् सिध्यति पुंवत् । तस्मात् सिध्यति पुंवद्भावः । यदि एवम् आत्त्वम् अपि प्राप्नोति । महद्भूतः चन्द्रमाः । निवर्त्यम् आत्त्वम् तु मन्यन्ते । आत्त्वम् अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । यः तु महतः प्रतिपदम् समासः उक्तः तदाश्रयम् हि आत्त्वम् कर्तव्यम् मन्यन्ते न लक्षणेन लक्षणोक्तः च अयम् । एवम् तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति प्रतिपदम् यः समासः विहितः तस्य ग्रहणम् । लक्षणोक्तः च अयम् । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । महान् बाहुः अस्य महाबाहुः इति । शेषवचनात् तु यः असौ प्रत्यारम्भात् कृतः बहुव्रीहिः तस्मात् सिध्यति तस्मिन् । यस्मात् शेषः बहुव्रीहिः इति सिद्धे अनेकम् अन्यपदार्थे इति आह तेन प्रतिपदम् भवति । प्रधानतः वा यतः वृत्तिः । अथ वा गौणमुख्ययोः मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः । तत् यथा गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति न बाहीकः अनुबध्यते । कथम् तर्हि बाहीके वृद्ध्यात्त्वे भवतः । गौः तिष्ठति , गाम् आनय इति । अर्थाश्रये एतत् एवम् । यत् हि शब्दाश्रयम् शब्दमात्रे तत् भवति । शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्त्वे ।

KA III.160.2-161.5 Ro IV.622-627 iha kasmāt na bhavati , amahān mahān sampannaḥ mahadbhūtaḥ candramāḥ iti . anyaprakṛtiḥ tu amahān mahatprakṛtau mahān mahati eva . anyaḥ mahān . anyaḥ mahān bhūtaprakṛtau vartate . mahān mahati eva . tasmāt āttvam na syāt . tasmāt āttvam na bhaviṣyati . puṃvattvam tu katham bhavet atra . puṃvadbhāvaḥ api tarhi na prāpnoti . amahatī mahatī sampannā mahadbhūtā brāhmaṇī . evam tarhi amahati mahān hi vṛttaḥ tadvācī ca atra bhūtaśabdaḥ ayam . amahati hi mahacchabdaḥ vartate tadvācī ca atra bhūtaśabdaḥ prayujyate . kiṃvācī . mahadvācī . tasmāt sidhyati puṃvat . tasmāt sidhyati puṃvadbhāvaḥ . yadi evam āttvam api prāpnoti . mahadbhūtaḥ candramāḥ . nivartyam āttvam tu manyante . āttvam api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yaḥ tu mahataḥ pratipadam samāsaḥ uktaḥ tadāśrayam hi āttvam kartavyam manyante na lakṣaṇena lakṣaṇoktaḥ ca ayam . evam tarhi lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti pratipadam yaḥ samāsaḥ vihitaḥ tasya grahaṇam . lakṣaṇoktaḥ ca ayam . iha api tarhi na prāpnoti . mahān bāhuḥ asya mahābāhuḥ iti . śeṣavacanāt tu yaḥ asau pratyārambhāt kṛtaḥ bahuvrīhiḥ tasmāt sidhyati tasmin . yasmāt śeṣaḥ bahuvrīhiḥ iti siddhe anekam anyapadārthe iti āha tena pratipadam bhavati . pradhānataḥ vā yataḥ vṛttiḥ . atha vā gauṇamukhyayoḥ mukhye kāryasampratyayaḥ . tat yathā gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti na bāhīkaḥ anubadhyate . katham tarhi bāhīke vṛddhyāttve bhavataḥ . gauḥ tiṣṭhati , gām ānaya iti . arthāśraye etat evam . yat hi śabdāśrayam śabdamātre tat bhavati . śabdāśraye ca vṛddhyāttve .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६१।६-१५ रो इव्।६२७-६२८ महदात्त्वे घासकरविशिष्टेषु उपसङ्ख्यानम् पुंवद्वचनम् च असमानाधिकरणार्थम् । महदात्त्वे घासकरविशिष्टेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् पुंवद्भावः च असमानाधिकरणार्थः कर्तव्यः । महत्याः घासः महाघासः , महत्याः करः महाकरः , महत्याः विशिष्टः महाविशिष्टः । अष्टनः कपाले हविषि । अष्टनः कपाले हविषि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अष्टाकपालम् चरुम् निर्वपेत् । हविषि इति किमर्थम् । अष्टकपालम् ब्राह्मणस्य । गवि च युक्ते । गवि च युक्ते उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अष्टागवेन शकटेन । युक्ते इति किमर्थम् । अष्टगवम् ब्राह्मणस्य ।

KA III.161.6-15 Ro IV.627-628 mahadāttve ghāsakaraviśiṣṭeṣu upasaṅkhyānam puṃvadvacanam ca asamānādhikaraṇārtham . mahadāttve ghāsakaraviśiṣṭeṣu upasaṅkhyānam kartavyam puṃvadbhāvaḥ ca asamānādhikaraṇārthaḥ kartavyaḥ . mahatyāḥ ghāsaḥ mahāghāsaḥ , mahatyāḥ karaḥ mahākaraḥ , mahatyāḥ viśiṣṭaḥ mahāviśiṣṭaḥ . aṣṭanaḥ kapāle haviṣi . aṣṭanaḥ kapāle haviṣi upasaṅkhyānam kartavyam . aṣṭākapālam carum nirvapet . haviṣi iti kimartham . aṣṭakapālam brāhmaṇasya . gavi ca yukte . gavi ca yukte upasaṅkhyānam kartavyam . aṣṭāgavena śakaṭena . yukte iti kimartham . aṣṭagavam brāhmaṇasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६१।१७-१८ रो इव्।६२९ प्राक् शतात् इति वक्तव्यम् इह मा भूत् । द्विशतम् , द्विसहस्रम् , अष्तशतम् , अष्टसहस्रम् ।

KA III.161.17-18 Ro IV.629 prāk śatāt iti vaktavyam iha mā bhūt . dviśatam , dvisahasram , aṣtaśatam , aṣṭasahasram .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६१।२०-१६२।३ रो इव्।६२९ सर्वेषाङ्ग्रहणम् किमर्थम् । चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् विभाषा यथा स्यात् , द्व्यष्टनोः च त्रेः च । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतम् द्व्यष्टन्ग्रहणमनुवर्तिष्यते । यदि तत् अनुवर्तते त्रेः त्रयः द्व्यष्टनोः च इति द्व्यष्टनोः अपि द्त्रयः आदेशः प्राप्नोति । न एषः दोषः । मण्डूकगतयः अधिकाराः । यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः । अथ वा एकयोगः करिष्यते । द्व्यष्टनः सङ्ख्ययाम् अबहुव्रीह्यशीत्योः त्रेः त्रयः । ततः विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् इति । अथ वा उभयम् निवृत्तम् तत् अपेक्षिष्यामहे ।

KA III.161.20-162.3 Ro IV.629 sarveṣāṅgrahaṇam kimartham . catvāriṃśatprabhṛtau sarveṣām vibhāṣā yathā syāt , dvyaṣṭanoḥ ca treḥ ca . na etat asti prayojanam . prakṛtam dvyaṣṭangrahaṇamanuvartiṣyate . yadi tat anuvartate treḥ trayaḥ dvyaṣṭanoḥ ca iti dvyaṣṭanoḥ api dtrayaḥ ādeśaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . maṇḍūkagatayaḥ adhikārāḥ . yathā maṇḍūkāḥ utplutya utplutya gacchanti tadvat adhikārāḥ . atha vā ekayogaḥ kariṣyate . dvyaṣṭanaḥ saṅkhyayām abahuvrīhyaśītyoḥ treḥ trayaḥ . tataḥ vibhāṣā catvāriṃśatprabhṛtau sarveṣām iti . atha vā ubhayam nivṛttam tat apekṣiṣyāmahe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६२।५-१७ रो इव्।६२९-६३१ यण्ग्रहणम् इदम् प्रत्ययग्रहणम् । तत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति यदणन्ते प्राप्नोति । यदण्ग्रहणे रूपग्रहणम् लेखग्रहणात् । यदण्ग्रहणे रूपग्रहणम् द्रष्टव्यम् । कुतः । लेखग्रहणात् । यत् अयम् लेखग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न यदणन्ते भवति इति । अपरः आह : अत्यल्पम् इदम् उच्यते । सर्वत्र एव उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे रूपग्रहणम् द्रष्टव्यम् । कुतः । लेखग्रहणात् एव । किम् प्रयोजनम् । कुमारी गौरितरा । घादिषु नद्याः ह्रस्वः भवति इति ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । यदि एतत् ज्ञाप्यते खिति अनव्ययस्य इति खिति एव अनन्तरस्य अनव्ययस्य ह्रस्वत्वम् प्राप्नोति । खिति अनन्तरः ह्रस्वभावी न अस्ति इति कृत्वा खिदन्ते भविष्यति । ननु च अयम् अस्ति स्तनन्धयः इति । अत्र अपि शपा व्यवधानम् । एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । अथ वा एतत् ज्ञापयति आचार्यः खिति अनन्तरस्य न भवति इति यत् अयम् अनव्ययस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति । न हि खिति अनन्तरम् अव्ययम् अस्ति ।

KA III.162.5-17 Ro IV.629-631 yaṇgrahaṇam idam pratyayagrahaṇam . tatra pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti yadaṇante prāpnoti . yadaṇgrahaṇe rūpagrahaṇam lekhagrahaṇāt . yadaṇgrahaṇe rūpagrahaṇam draṣṭavyam . kutaḥ . lekhagrahaṇāt . yat ayam lekhagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na yadaṇante bhavati iti . aparaḥ āha : atyalpam idam ucyate . sarvatra eva uttarapadādhikāre pratyayagrahaṇe rūpagrahaṇam draṣṭavyam . kutaḥ . lekhagrahaṇāt eva . kim prayojanam . kumārī gauritarā . ghādiṣu nadyāḥ hrasvaḥ bhavati iti hrasvatvam prasajyeta . yadi etat jñāpyate khiti anavyayasya iti khiti eva anantarasya anavyayasya hrasvatvam prāpnoti . khiti anantaraḥ hrasvabhāvī na asti iti kṛtvā khidante bhaviṣyati . nanu ca ayam asti stanandhayaḥ iti . atra api śapā vyavadhānam . ekādeśe kṛte na asti vyavadhānam . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . atha vā etat jñāpayati ācāryaḥ khiti anantarasya na bhavati iti yat ayam anavyayasya iti pratiṣedham śāsti . na hi khiti anantaram avyayam asti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६२।१९-१६३।४ रो इव्।६३१-६३२ पदादेशे अन्तोदात्तनिपातनम् [र्: पदोपहतार्थम्] । पदादेशे अन्तोदात्तनिपातनम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पदोपहतार्थम् । पादेन उपहतम् पदोपहतम् । तृतीया कर्मणि इति प्रकृतिस्वरत्वे पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् । उपदेशिवद्वचनम् च स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशिवद्भावः च वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् अन्तोदात्तनिपातने कृते समासस्वरेण बाधनम् यथा स्यात् । पदाजिः , पदातिः ।

KA III.162.19-163.4 Ro IV.631-632 padādeśe antodāttanipātanam [R: padopahatārtham] . padādeśe antodāttanipātanam kartavyam . kim prayojanam . padopahatārtham . pādena upahatam padopahatam . tṛtīyā karmaṇi iti prakṛtisvaratve pūrvapadāntodāttatvam yathā syāt . upadeśivadvacanam ca svarasiddhyartham . upadeśivadbhāvaḥ ca vaktavyaḥ . kim prayojanam . svarasiddhyartham . upadeśāvasthāyām antodāttanipātane kṛte samāsasvareṇa bādhanam yathā syāt . padājiḥ , padātiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६३।६-७ रो इव्।६३२ पद्भावे इके चरतौ उपसङ्ख्यानम् । पद्भावे इके चरतौ उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पादाभ्याम् चरति पदिकः ।

KA III.163.6-7 Ro IV.632 padbhāve ike caratau upasaṅkhyānam . padbhāve ike caratau upasaṅkhyānam kartavyam . pādābhyām carati padikaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६३।९ रो इव्।६३२ निष्के च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पन्निष्केण पादनिष्केण ।

KA III.163.9 Ro IV.632 niṣke ca upasaṅkhyānam kartavyam . panniṣkeṇa pādaniṣkeṇa .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६३।११-१२ रो इव्।६३२ सञ्ज्ञायाम् उत्तरपदस्य इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् । लोहितोदः , क्षीरोदः इति ।

KA III.163.11-12 Ro IV.632 sañjñāyām uttarapadasya iti vaktavyam iha api yathā syāt . lohitodaḥ , kṣīrodaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६३।१४-१६४।२ रो इव्।६३३ एकहलादौ इति किमर्थम् । उदकस्थानम् । उच्यमाने अपि एतस्मिन् अत्र प्रप्नोति । एतत् अपि एकहलादि । किम् कारणम् । एकैकवर्णवर्तित्वात् वाचः उच्चरितप्रध्वंसित्वात् च वर्णानाम् । एकैकवर्णवर्तिनी वाक् । न द्वौ वर्णौ युगपत् उच्चारयति । तत् यथा गौः इति उक्ते यावत् गकारे वाक् वर्तते तावत् न औकारे न विसर्जनीये । यावत् औअकारे न तावत् गकारे न विसर्जनीये । यावत् विसर्जनीये न तावत् गकारे न औकारे । उच्चरितप्रध्वंसित्वात् च वर्णानाम् । उच्चरितः वर्णः प्रध्वस्तः च । अथ अपरः प्रयुज्यते । न वर्णः वर्णस्य सहायः । एवम् तर्हि एकहलादौ इति उच्यते सर्वः च एकहलादिः । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञायते : साधीयः यः एकहलादिः इति । कः च साधीयः । यत्र एकम् हलम् उच्चार्य अच् उच्यते ।

KA III.163.14-164.2 Ro IV.633 ekahalādau iti kimartham . udakasthānam . ucyamāne api etasmin atra prapnoti . etat api ekahalādi . kim kāraṇam . ekaikavarṇavartitvāt vācaḥ uccaritapradhvaṃsitvāt ca varṇānām . ekaikavarṇavartinī vāk . na dvau varṇau yugapat uccārayati . tat yathā gauḥ iti ukte yāvat gakāre vāk vartate tāvat na aukāre na visarjanīye . yāvat auakāre na tāvat gakāre na visarjanīye . yāvat visarjanīye na tāvat gakāre na aukāre . uccaritapradhvaṃsitvāt ca varṇānām . uccaritaḥ varṇaḥ pradhvastaḥ ca . atha aparaḥ prayujyate . na varṇaḥ varṇasya sahāyaḥ . evam tarhi ekahalādau iti ucyate sarvaḥ ca ekahalādiḥ . tatra prakarṣagatiḥ vijñāyate : sādhīyaḥ yaḥ ekahalādiḥ iti . kaḥ ca sādhīyaḥ . yatra ekam halam uccārya ac ucyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६४।४-१९ रो इव्।६३४-६३५ इकः ह्रस्वत्वम् उत्तरपदमात्रे । इकः ह्रस्वत्वम् उत्तरपदमात्रे वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् , अलाबुकर्कन्धुदृन्भुफलम् इति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । सर्वान्ते हि लोकविज्ञानम् । लोकविज्ञानात् हि यत् एव सर्वान्तम् पदम् तस्मिन् पूर्वपदस्य ह्रस्वत्वम् स्यात् । अथ वा एवम् विग्रहः करिष्यते । अलाबूः च कर्कन्धूः च , अलाबुकर्कन्ध्वौ , अलाबुकर्कन्ध्वौ दृन्भूः च, अलाबुकर्कन्धुदृन्भ्वः , अलाबुकर्कन्धुदृन्भूनाम् फलम् अलाबुकर्कन्धुदृन्भुफलम् इति । यदि एवम् दृन्भ्वाः पूर्वनिपातः प्राप्नोति । राजदन्तादिषु पाठः करिष्यते । अथ वा एवम् विग्रहः करिष्यते । दृन्भ्वाः फलम् दृन्भुफलम् , कर्कन्धूः च दृन्भुफलम् च कर्कन्धुदृन्भुफलम् , अलाबूः च कर्कन्धुदृन्भुफलम् च अलाबुकर्कन्धुदृन्भुफलम् इति । एवम् अपि फलेन अकृतः अभिसम्बन्धः भवति । प्रत्येकम् फलशब्दः परिसमाप्यते । इयङुवङव्ययप्रतिषेधः । इयङुवङ्भाइनाम् अव्ययानाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । श्रीकुलम् , भ्रूकुलम् , काण्डीभूतम् वृषलकुलम् , कुड्यीभूतम् वृषलकुलम् । अभ्रूकंसादीनाम् इति वक्तव्यम् । भ्रुकुंसः , भ्रुकुटिः । अपरः आह : अकारः भ्रूकंसादीनाम् इति वक्तव्यम् । भ्रकुंसः , भ्रकुटिः ।

KA III.164.4-19 Ro IV.634-635 ikaḥ hrasvatvam uttarapadamātre . ikaḥ hrasvatvam uttarapadamātre vaktavyam iha api yathā syāt , alābukarkandhudṛnbhuphalam iti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . sarvānte hi lokavijñānam . lokavijñānāt hi yat eva sarvāntam padam tasmin pūrvapadasya hrasvatvam syāt . atha vā evam vigrahaḥ kariṣyate . alābūḥ ca karkandhūḥ ca , alābukarkandhvau , alābukarkandhvau dṛnbhūḥ ca, alābukarkandhudṛnbhvaḥ , alābukarkandhudṛnbhūnām phalam alābukarkandhudṛnbhuphalam iti . yadi evam dṛnbhvāḥ pūrvanipātaḥ prāpnoti . rājadantādiṣu pāṭhaḥ kariṣyate . atha vā evam vigrahaḥ kariṣyate . dṛnbhvāḥ phalam dṛnbhuphalam , karkandhūḥ ca dṛnbhuphalam ca karkandhudṛnbhuphalam , alābūḥ ca karkandhudṛnbhuphalam ca alābukarkandhudṛnbhuphalam iti . evam api phalena akṛtaḥ abhisambandhaḥ bhavati . pratyekam phalaśabdaḥ parisamāpyate . iyaṅuvaṅavyayapratiṣedhaḥ . iyaṅuvaṅbhāinām avyayānām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śrīkulam , bhrūkulam , kāṇḍībhūtam vṛṣalakulam , kuḍyībhūtam vṛṣalakulam . abhrūkaṃsādīnām iti vaktavyam . bhrukuṃsaḥ , bhrukuṭiḥ . aparaḥ āha : akāraḥ bhrūkaṃsādīnām iti vaktavyam . bhrakuṃsaḥ , bhrakuṭiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६४।२१ रो इव्।६३५-६३६ तद्धिते किम् उदाहरणम् । एकत्वम् , एकता । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । पुंवद्भावेन अपि एतत् सिद्धम् । कथम् पुंवद्भावः । तासिलादिषु आ कृत्वसुचः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । एकस्याः आगतम् एकरूप्यम् , एकमयम् । इदम् च अपि उदाहरणम् । एकत्वम् , एकता । ननु च उक्तम् पुंवद्भावेन अपि एतत् सिद्धम् इति । न सिध्यति । उक्तम् एतत् त्वतलोः गुणवचनस्य इति । अथ उत्तरपदे किम् उदाहरणम् । एकशाटी । न एतत् अस्ति । पुंवद्भावेन अपि एतत् सिद्धम् । कथम् पुंवद्भावः । समानाधिकरणलक्षणः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । एकस्याः क्षीरम् एकषीरम् । इदम् च अपि उदाहरणम् । एकशाटी । ननु च उक्तम् पुंवद्भावेन अपि एतत् सिद्धम् इति । न सिध्यति । न कोपधायाः इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् इति ।

KA III.164.21 Ro IV.635-636 taddhite kim udāharaṇam . ekatvam , ekatā . na etat asti prayojanam . puṃvadbhāvena api etat siddham . katham puṃvadbhāvaḥ . tāsilādiṣu ā kṛtvasucaḥ . idam tarhi prayojanam . ekasyāḥ āgatam ekarūpyam , ekamayam . idam ca api udāharaṇam . ekatvam , ekatā . nanu ca uktam puṃvadbhāvena api etat siddham iti . na sidhyati . uktam etat tvataloḥ guṇavacanasya iti . atha uttarapade kim udāharaṇam . ekaśāṭī . na etat asti . puṃvadbhāvena api etat siddham . katham puṃvadbhāvaḥ . samānādhikaraṇalakṣaṇaḥ . idam tarhi prayojanam . ekasyāḥ kṣīram ekaṣīram . idam ca api udāharaṇam . ekaśāṭī . nanu ca uktam puṃvadbhāvena api etat siddham iti . na sidhyati . na kopadhāyāḥ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat kopadhapratiṣedhe taddhitavugrahaṇam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६५।९-१६६।३ रो इव्।६३६-६३७ खिति ह्रस्वाप्रसिद्धिः अनजन्तत्वात् । खिति ह्रस्वाप्रसिद्धिः । कालिम्मन्या , हरिणिम्मन्या । किम् कारणम् । अनजन्तत्वात् । मुमि कृते अनजन्तत्वात् ह्रस्वत्वम् न प्राप्नोति । सिद्धम् तु ह्रस्वान्तस्य मुम्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । ह्रस्वान्तस्य मुम् भवति इति वक्तव्यम् । सन्नियोगात् वा । अथ वा सन्नियोगः करिष्यते । कः एषः यत्नः चोद्यते सन्नियोगः नाम । चकारः कर्तव्यः । मुम् च । किम् च। यत् च अन्यत् प्राप्नोति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । ह्रस्वत्वम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् खिति ह्रस्वाप्रसिद्धिः अनजन्तत्वात् इति । परिहृतम् एतत् सिद्धम् तु ह्रस्वान्तस्य मुम्वचनात् इति । तत् तर्हि ह्रस्वग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । इकः ह्रस्वः अङ्यः गालवस्य इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । खिति इति एषा सप्तमी ह्रस्वः इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति । अथ वा खिति ह्रस्वः भवति इति उच्यते । खिति ह्रस्वभावी न अस्ति इति कृत्वा भूतपूर्वगतिः विज्ञास्यते । अजन्तम् यत् भूतपूर्वम् इति । अथ वा कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । खिति ह्रस्वः भवति इति उपस्थितम् इदम् भवति अचः इति । तत्र वचनात् अनजन्तस्य अपि भविष्यति । इह अपि तर्हि वचनात् प्राप्नोति । वाङ्मन्यः इति । न एतत् अस्ति । इकः इति वर्तते । एवम् अपि खट्वम्मन्यः , अत्र न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आब्ग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । ङ्यापोः सञ्ज्ञाच्छन्दसोः बहुलम् इति । एवम् अपि कीलालपम्मन्यः , शुभंयम्मन्यः अत्र न प्राप्नोति । तस्मात् पूर्वोक्तौ एव परिहारौ ।

KA III.165.9-166.3 Ro IV.636-637 khiti hrasvāprasiddhiḥ anajantatvāt . khiti hrasvāprasiddhiḥ . kālimmanyā , hariṇimmanyā . kim kāraṇam . anajantatvāt . mumi kṛte anajantatvāt hrasvatvam na prāpnoti . siddham tu hrasvāntasya mumvacanāt . siddham etat . katham . hrasvāntasya mum bhavati iti vaktavyam . sanniyogāt vā . atha vā sanniyogaḥ kariṣyate . kaḥ eṣaḥ yatnaḥ codyate sanniyogaḥ nāma . cakāraḥ kartavyaḥ . mum ca . kim ca. yat ca anyat prāpnoti . kim ca anyat prāpnoti . hrasvatvam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam khiti hrasvāprasiddhiḥ anajantatvāt iti . parihṛtam etat siddham tu hrasvāntasya mumvacanāt iti . tat tarhi hrasvagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ikaḥ hrasvaḥ aṅyaḥ gālavasya iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . khiti iti eṣā saptamī hrasvaḥ iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti . atha vā khiti hrasvaḥ bhavati iti ucyate . khiti hrasvabhāvī na asti iti kṛtvā bhūtapūrvagatiḥ vijñāsyate . ajantam yat bhūtapūrvam iti . atha vā kāryakālam sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam . khiti hrasvaḥ bhavati iti upasthitam idam bhavati acaḥ iti . tatra vacanāt anajantasya api bhaviṣyati . iha api tarhi vacanāt prāpnoti . vāṅmanyaḥ iti . na etat asti . ikaḥ iti vartate . evam api khaṭvammanyaḥ , atra na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ābgrahaṇam api prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ṅyāpoḥ sañjñācchandasoḥ bahulam iti . evam api kīlālapammanyaḥ , śubhaṃyammanyaḥ atra na prāpnoti . tasmāt pūrvoktau eva parihārau .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६६।५-१६७।३ रो इव्।६३८-६३९ अमः प्रत्ययवदनुदेशे किम् प्रयोजनम् । अमः प्रत्ययवदनुदेशे प्रयोजनम् आत्वपूर्वसवर्णगुणेयङुवङादेशाः । अमः प्रत्ययवदनुदेशे आत्वपूर्वसवर्णगुणेयङुवङादेशाः प्रयोजनम् । आत्वम् प्रयोजनम् । गाम्मन्यः । पूर्वसवर्णः प्रयोजनम् । स्त्रीम्मन्यः । गुणः प्रयोजनम् । नरम्मन्यः । इयङुवङौ प्रयोजनम् । श्रियम्मन्यः , भ्रुवम्मन्यः । अमः प्रत्ययवदनुदेशे आत्वपूर्वसवर्णाप्रसिद्धिः अप्रथमात्वात् । अमः प्रत्ययवदनुदेशे आत्वपूर्वसवर्णयोः अप्रसिद्धिः । किम् कारणम् । अप्रथमात्वात् । प्रथमयोः इति उच्यते न च अत्र प्रथमाम् पश्यामः । किम् च भोः आत्वम् प्रथमयोः इति उच्यते । न खलु प्रथमयोः इति उच्यते । प्रथमयोः इति तु विज्ञायते । कथम् । अम्शसोः इति उच्यते । ते एवम् विज्ञास्यामः । शस्सहचरितः यः अम्शब्दः । कः च शस्सहचरितः । प्रथमा एव । ननु च प्रत्ययवदनुदेशात् भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । सामान्यातिदेशे [र्: हि] विशेषानतिदेशः । सामन्ये हि अतिदिश्यमाने विशेषः न अतिदिष्टः भवति । तत् यथा । ब्रह्मणवत् अस्मिन् क्षत्रिये वर्तितव्यम् इति सामान्यम् यत् ब्राह्मणकार्यम् तत् क्षत्रिये अतिदिश्यते । यत् विशिष्टम् माठरे कौण्डिन्ये वा न तत् अतिदिश्यते । एवम् इह अपि सामान्यम् यत् प्रत्ययकार्यम् तत् अतिदिश्यते यत् विशिष्टम् द्वितीयैकवचने भवति प्रथमयोः इति न तत् अतिदिश्यते । सिद्धम् तु द्वितीयैकवचनवद्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । द्वितीयैकवचनवत् भवति इति वक्तव्यम् । एकशेषनिर्देशात् वा । अथ वा एकशेषनिर्देशः अयम् । अम् च अम् च अम् । इचः एकाचः अम् भवति अम्प्रत्ययवत् च अस्मिन् कार्यम् भवति इति ।

KA III.166.5-167.3 Ro IV.638-639 amaḥ pratyayavadanudeśe kim prayojanam . amaḥ pratyayavadanudeśe prayojanam ātvapūrvasavarṇaguṇeyaṅuvaṅādeśāḥ . amaḥ pratyayavadanudeśe ātvapūrvasavarṇaguṇeyaṅuvaṅādeśāḥ prayojanam . ātvam prayojanam . gāmmanyaḥ . pūrvasavarṇaḥ prayojanam . strīmmanyaḥ . guṇaḥ prayojanam . narammanyaḥ . iyaṅuvaṅau prayojanam . śriyammanyaḥ , bhruvammanyaḥ . amaḥ pratyayavadanudeśe ātvapūrvasavarṇāprasiddhiḥ aprathamātvāt . amaḥ pratyayavadanudeśe ātvapūrvasavarṇayoḥ aprasiddhiḥ . kim kāraṇam . aprathamātvāt . prathamayoḥ iti ucyate na ca atra prathamām paśyāmaḥ . kim ca bhoḥ ātvam prathamayoḥ iti ucyate . na khalu prathamayoḥ iti ucyate . prathamayoḥ iti tu vijñāyate . katham . amśasoḥ iti ucyate . te evam vijñāsyāmaḥ . śassahacaritaḥ yaḥ amśabdaḥ . kaḥ ca śassahacaritaḥ . prathamā eva . nanu ca pratyayavadanudeśāt bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . sāmānyātideśe [R: hi] viśeṣānatideśaḥ . sāmanye hi atidiśyamāne viśeṣaḥ na atidiṣṭaḥ bhavati . tat yathā . brahmaṇavat asmin kṣatriye vartitavyam iti sāmānyam yat brāhmaṇakāryam tat kṣatriye atidiśyate . yat viśiṣṭam māṭhare kauṇḍinye vā na tat atidiśyate . evam iha api sāmānyam yat pratyayakāryam tat atidiśyate yat viśiṣṭam dvitīyaikavacane bhavati prathamayoḥ iti na tat atidiśyate . siddham tu dvitīyaikavacanavadvacanāt . siddham etat . katham . dvitīyaikavacanavat bhavati iti vaktavyam . ekaśeṣanirdeśāt vā . atha vā ekaśeṣanirdeśaḥ ayam . am ca am ca am . icaḥ ekācaḥ am bhavati ampratyayavat ca asmin kāryam bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६७।४-१४ रो इव्।६३९-६४० अथ इह कथम् भवितव्यम् । श्रियम् आत्मानम् मन्यते ब्राह्मणकुलम् । श्रियम्मन्यम् आहोस्वित् श्रिमन्यम् इति । श्रियम्मन्यम् इति भवितव्यम् । स्वमोः नपुंसकात् इति लुक् कस्मात् न भवति । न अप्राप्ते लुकि अम् आरभ्यते । सः यथा एव सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति एतम् बाधते एवम् स्वमोः नपुंसकात् इति एतम् अमि लुकम् बाधेत । न बाधते । किम् कारणम् । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति । न च अप्राप्ते सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति एतस्मिन् एतत् आरभ्यते । स्वमोः नपुंसकात् इति एतस्मिन् पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति एतम् बाधते । स्वमोः नपुंसकात् इति एतम् न बाधिष्यते । एवम् तर्हि असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य अमः अन्तरङ्गलक्षणः लुक् न भविष्यति । न एषा परिभाषा उत्तरपदाधिकारे शक्या विज्ञातुम् । इह हि दोषः स्यात् । द्विषन्तपः , परन्तपः । संयोगान्तलोपः न स्यात् । तस्मात् श्रिमन्यम् इति एव भवितव्यम् ।

KA III.167.4-14 Ro IV.639-640 atha iha katham bhavitavyam . śriyam ātmānam manyate brāhmaṇakulam . śriyammanyam āhosvit śrimanyam iti . śriyammanyam iti bhavitavyam . svamoḥ napuṃsakāt iti luk kasmāt na bhavati . na aprāpte luki am ārabhyate . saḥ yathā eva supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti etam bādhate evam svamoḥ napuṃsakāt iti etam ami lukam bādheta . na bādhate . kim kāraṇam . yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati . na ca aprāpte supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti etasmin etat ārabhyate . svamoḥ napuṃsakāt iti etasmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti etam bādhate . svamoḥ napuṃsakāt iti etam na bādhiṣyate . evam tarhi asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya amaḥ antaraṅgalakṣaṇaḥ luk na bhaviṣyati . na eṣā paribhāṣā uttarapadādhikāre śakyā vijñātum . iha hi doṣaḥ syāt . dviṣantapaḥ , parantapaḥ . saṃyogāntalopaḥ na syāt . tasmāt śrimanyam iti eva bhavitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६७।१६-१६८।१४ रो इव्।६४१-६४२ अस्तुसत्यागदस्य कारे । अस्तुसत्यागदस्य कारे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अस्तुङ्कारः , सत्यङ्कारः , अगदङ्कारः । भक्षस्य छन्दसि । भक्षस्य छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तस्य ते भक्षङ्कारस्य । छन्दसि इति किम् । भक्षकारस्य तत् मतम् इति । धेनोः भव्यायाम् । धेनोः भव्यायाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । धेनुम्भव्या । लोकस्य पृणे । लोकस्य पृणे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । लोकम्प्र्णस्य धन्विनः । इत्ये अनभ्याशस्य । इत्ये अनभ्याशस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अनभ्याशमित्यः । भ्राष्ट्राग्न्योः इन्धे । भ्राष्ट्राग्न्योः इन्धे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । भ्राष्ट्रमिन्धः , अग्निमिन्धः । गिले अगिलस्य । गिले अगिलस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तिमिङ्गिलः । अगिलस्य इति किमर्थम् । गिलगिलः । गिलगिले च इति वक्तव्यम् । तिमिङ्गिलगिलः । उष्णभद्रयोः करणे । उष्णभद्रयोः करणे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । उष्णङ्करणम् , भद्रङ्करणम् । सूतोग्रराजभोजकुलमेरुभ्यः दुहितुः पुत्रट् वा । सूतोग्रराजभोजकुलमेरुभ्यः दुहितुः पुत्रट् वा भवति इति वक्तव्यम् । सूतपुत्री , सूतदुहिता , उग्रपुत्री , उग्रदुहिता , रजपुत्री , राजदुहिता , भोजपुत्री , भोजदुहिता , कुलपुत्री , कुलदुहिता , मेरुपुत्री , मेरुदुहिता ।

KA III.167.16-168.14 Ro IV.641-642 astusatyāgadasya kāre . astusatyāgadasya kāre upasaṅkhyānam kartavyam . astuṅkāraḥ , satyaṅkāraḥ , agadaṅkāraḥ . bhakṣasya chandasi . bhakṣasya chandasi upasaṅkhyānam kartavyam . tasya te bhakṣaṅkārasya . chandasi iti kim . bhakṣakārasya tat matam iti . dhenoḥ bhavyāyām . dhenoḥ bhavyāyām upasaṅkhyānam kartavyam . dhenumbhavyā . lokasya pṛṇe . lokasya pṛṇe upasaṅkhyānam kartavyam . lokamprṇasya dhanvinaḥ . itye anabhyāśasya . itye anabhyāśasya upasaṅkhyānam kartavyam . anabhyāśamityaḥ . bhrāṣṭrāgnyoḥ indhe . bhrāṣṭrāgnyoḥ indhe upasaṅkhyānam kartavyam . bhrāṣṭramindhaḥ , agnimindhaḥ . gile agilasya . gile agilasya upasaṅkhyānam kartavyam . timiṅgilaḥ . agilasya iti kimartham . gilagilaḥ . gilagile ca iti vaktavyam . timiṅgilagilaḥ . uṣṇabhadrayoḥ karaṇe . uṣṇabhadrayoḥ karaṇe upasaṅkhyānam kartavyam . uṣṇaṅkaraṇam , bhadraṅkaraṇam . sūtograrājabhojakulamerubhyaḥ duhituḥ putraṭ vā . sūtograrājabhojakulamerubhyaḥ duhituḥ putraṭ vā bhavati iti vaktavyam . sūtaputrī , sūtaduhitā , ugraputrī , ugraduhitā , rajaputrī , rājaduhitā , bhojaputrī , bhojaduhitā , kulaputrī , kuladuhitā , meruputrī , meruduhitā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६८।१६-२० रो इव्।६४२-६४३ किम् इयम् प्राप्ते विभाषा आहोस्वित् अप्राप्ते । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते । खिति इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते । रात्रेः अप्राप्ते । रात्रेः अप्राप्ते विभाषा । प्राप्ते नित्यः विधिः । रात्रिम्मन्यः । अप्राप्ते विभाषा । रात्र्यटः , रात्रिमटः ।

KA III.168.16-20 Ro IV.642-643 kim iyam prāpte vibhāṣā āhosvit aprāpte . katham ca prāpte katham vā aprāpte . khiti iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte . rātreḥ aprāpte . rātreḥ aprāpte vibhāṣā . prāpte nityaḥ vidhiḥ . rātrimmanyaḥ . aprāpte vibhāṣā . rātryaṭaḥ , rātrimaṭaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६८।२२-१६९।८ रो इव्।६४२-६४३ किमर्थम् नञः सानुबन्धकस्य ग्रहणम् क्रियते न नस्य इति एव उच्येत । नस्य इति उच्यमाने कर्णपुत्रः , वर्णपुत्रः इति अत्र अपि प्रसज्येत । न एषः दोषः । अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति एवम् एतस्य न भविष्यति । एवम् अपि प्रश्नपुत्रः , विश्नपुत्रः इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य इति एवम् एतस्य न भविष्यति । एवम् अपि वामनपुत्रः , पामनपुत्रः इति अत्र अपि प्राप्नोति । तस्मात् सानुबन्धकस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् । नञः नलोपे अवक्षेपे तिङि उपसङ्ख्यानम् । नञः नलोपे अवक्षेपे तिङि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अपचसि वै त्वम् जाल्म । अकरोषि वै त्वम् जाल्म ।

KA III.168.22-169.8 Ro IV.642-643 kimartham nañaḥ sānubandhakasya grahaṇam kriyate na nasya iti eva ucyeta . nasya iti ucyamāne karṇaputraḥ , varṇaputraḥ iti atra api prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti evam etasya na bhaviṣyati . evam api praśnaputraḥ , viśnaputraḥ iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ananubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya iti evam etasya na bhaviṣyati . evam api vāmanaputraḥ , pāmanaputraḥ iti atra api prāpnoti . tasmāt sānubandhakasya grahaṇam kartavyam . nañaḥ nalope avakṣepe tiṅi upasaṅkhyānam . nañaḥ nalope avakṣepe tiṅi upasaṅkhyānam kartavyam . apacasi vai tvam jālma . akaroṣi vai tvam jālma .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६९।१०-१६ रो इव्।६४४ किमर्थम् तस्मात् इति उच्यते न नुट् अचि इति एव उच्येत । नुट् अचि इति उच्यमाने नञः एव नुट् प्रसज्येत । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । तत्र अयम् अपि अर्थः । तदोः सः सौ अनन्त्ययोः इति तदोः ग्रहणम् न कर्तव्यम् । तत्र हि तवर्गानिर्देशे एतत् प्रयोजनम् इह मा भूत् । अनेषः करोति इति । यावता पूर्वान्तः सः अपि अदोषः भवति । न एवम् शक्यम् । अनुष्णः इति नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः प्रसज्येत । नुग्वचनात् न भविष्यति । ङमुट् तर्हि प्राप्नोति । तस्मात् परादिः कर्तव्यः । परादौ च क्रियमाणे तस्मात् इति वक्तव्यम् ।

KA III.169.10-16 Ro IV.644 kimartham tasmāt iti ucyate na nuṭ aci iti eva ucyeta . nuṭ aci iti ucyamāne nañaḥ eva nuṭ prasajyeta . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . tatra ayam api arthaḥ . tadoḥ saḥ sau anantyayoḥ iti tadoḥ grahaṇam na kartavyam . tatra hi tavargānirdeśe etat prayojanam iha mā bhūt . aneṣaḥ karoti iti . yāvatā pūrvāntaḥ saḥ api adoṣaḥ bhavati . na evam śakyam . anuṣṇaḥ iti nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ prasajyeta . nugvacanāt na bhaviṣyati . ṅamuṭ tarhi prāpnoti . tasmāt parādiḥ kartavyaḥ . parādau ca kriyamāṇe tasmāt iti vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६९।१८-१७०।४ रो इव्।६४४-६४५ किमर्थम् आदुक् उच्यते न अदुक् एव उच्यते । का रूपसिद्धिः : एकान्नविंशतिः , एकान्नशतम् । सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अतः गुणे इति पररूपत्वम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि अदुट् करिष्यते । अदुट् च अशक्यः कर्तुम् । आनुनासिक्यम् हि न स्यात् । यत् हि तत् यरः अनुनासिके अनुनासिकः व इति पदान्तस्य इति एवम् तत् । किम् पुनः कारणम् पदान्तस्य इति एवम् तत् । इह मा भूत् । बुध्नः , ब्रध्नः , बध्नाति । एवम् तर्हि अनुट् करिष्यते । अनुट् च अशक्यः कर्तुम् । विभाषया आनुनासिक्यम् । तेन इदम् एव रूपम् स्यात् एकान्नविंशतिः । इदम् न स्यात् । एकान्नविंशतिः इति । अस्तु तर्हि अदुक् एव । ननु च उक्तम् अतः गुणे इति पररूपत्वम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अकारोच्चारणसामर्थ्यात् न भविष्यति । यदि तर्हि प्राप्नुवन् विधिः अकारोच्चारणसामर्थ्यात् बाध्यते सवर्णदीर्घत्वम् अपि न प्राप्नोति । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते । यस्य तु विधिः निमित्तम् एव न असौ बाध्यते । पररूपम् च प्रति अकारोच्चारणम् अनर्थकम् सवर्णदीर्घत्वस्य पुनः निमित्तम् एव ।

KA III.169.18-170.4 Ro IV.644-645 kimartham āduk ucyate na aduk eva ucyate . kā rūpasiddhiḥ : ekānnaviṃśatiḥ , ekānnaśatam . savarṇadīrghatvena siddham . na sidhyati . ataḥ guṇe iti pararūpatvam prāpnoti . evam tarhi aduṭ kariṣyate . aduṭ ca aśakyaḥ kartum . ānunāsikyam hi na syāt . yat hi tat yaraḥ anunāsike anunāsikaḥ va iti padāntasya iti evam tat . kim punaḥ kāraṇam padāntasya iti evam tat . iha mā bhūt . budhnaḥ , bradhnaḥ , badhnāti . evam tarhi anuṭ kariṣyate . anuṭ ca aśakyaḥ kartum . vibhāṣayā ānunāsikyam . tena idam eva rūpam syāt ekānnaviṃśatiḥ . idam na syāt . ekānnaviṃśatiḥ iti . astu tarhi aduk eva . nanu ca uktam ataḥ guṇe iti pararūpatvam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . akāroccāraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . yadi tarhi prāpnuvan vidhiḥ akāroccāraṇasāmarthyāt bādhyate savarṇadīrghatvam api na prāpnoti . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ saḥ vidhiḥ bādhyate . yasya tu vidhiḥ nimittam eva na asau bādhyate . pararūpam ca prati akāroccāraṇam anarthakam savarṇadīrghatvasya punaḥ nimittam eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७०।६-१२ रो इव्।६४५-६४६ सहस्य हलोपवचनम् । सहस्य हलोपः वक्तव्यः । सादेशे हि स्वरे दोषः । सादेशे हि [सति] स्वरे दोषः स्यात् । आन्तर्यतः उदात्तानुदात्तयोः [स्थाने] स्वरितः आदेशः प्रसज्येत । [सपुत्रः , सभार्यः ।] सः तर्हि लोपः वक्तत्व्यः । न वक्तत्व्यः । आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते । सः निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य बाधकः भविष्यति । एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । सः यथा एव हि निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरम् बाधते एवम् समासस्वरम् अपि बाधेत । सेष्टि , सपशुबन्धम् ।

KA III.170.6-12 Ro IV.645-646 sahasya halopavacanam . sahasya halopaḥ vaktavyaḥ . sādeśe hi svare doṣaḥ . sādeśe hi [sati] svare doṣaḥ syāt . āntaryataḥ udāttānudāttayoḥ [sthāne] svaritaḥ ādeśaḥ prasajyeta . [saputraḥ , sabhāryaḥ .] saḥ tarhi lopaḥ vaktatvyaḥ . na vaktatvyaḥ . ādyudāttanipātanam kariṣyate . saḥ nipātanasvaraḥ prakṛtisvarasya bādhakaḥ bhaviṣyati . evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . saḥ yathā eva hi nipātanasvaraḥ prakṛtisvaram bādhate evam samāsasvaram api bādheta . seṣṭi , sapaśubandham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७०।१४-१७ रो इव्।६४६ ग्रन्थान्ते वचनानर्थक्यम् अव्ययीभावेन कृतत्वात् । ग्रन्थान्ते वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अव्ययीभावेन कृतत्वात् । अव्ययीभावे च अकाले इति एव सिद्धम् । यः तर्हि कालोत्तरपदः ग्रन्थान्तः तदर्थम् इदम् वक्तव्यम् । सकाष्ठम् ज्योतिषम् अधीते । सकलम् , समुहूर्तम् ।

KA III.170.14-17 Ro IV.646 granthānte vacanānarthakyam avyayībhāvena kṛtatvāt . granthānte vacanam anarthakam . kim kāraṇam . avyayībhāvena kṛtatvāt . avyayībhāve ca akāle iti eva siddham . yaḥ tarhi kālottarapadaḥ granthāntaḥ tadartham idam vaktavyam . sakāṣṭham jyotiṣam adhīte . sakalam , samuhūrtam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७०।१९-१७१।११ रो इव्।६४६-६४७ उपसर्जनस्य वावचने सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । उपसर्जनस्य वावचने सर्वप्रसङ्गः । सर्वस्य उपसर्जनस्य सादेशः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति : सहयुध्वा , सहकृत्वा । किम् कारणम् । अविशेषात् । न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकस्य सादेशः भवति इति । अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः । सिद्धम् तु बहुव्रीहिनिर्देशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । बहुव्रीहिनिर्देशात् । बहुव्रीहिनिर्देशः कर्तव्यः । एवम् अपि सहयुध्वप्रियः , सहकृत्वप्रियः इति अत्र प्राप्नोति । बहुव्रीहौ यत् उत्तरपदम् इति एवम् विज्ञास्यते । ननु एतत् अपि बहुव्रीहौ उत्तरपदम् । एवम् तर्हि बहुव्रीहौ यत् उपसर्जनम् इति एवम् विज्ञास्यते । बहुव्रीहौ च यत् उपसर्जनम् बहुव्रीहिम् प्रति च यत् उपसर्जनम् । सः तर्हि बहुव्रीहिनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इह कः चित् प्रधानानाम् एव समासः कः चित् उपसर्जनानाम् एव कः चित् प्रधानोपसर्जनानाम् । तत् यः उपसर्जनानाम् एव समासः तत् उपसर्जनम् । अथ वा अकारः मत्वर्थीयः । तत् यथा तुन्दः घाटः इति । अथ वा मतुब्लोपः अत्र द्रष्टव्यः । तत् यथा पुष्यकाः एषाम् ते इमे पुष्यकाः । कालकाः एषाम् ते इमे कालकाः इति ।

KA III.170.19-171.11 Ro IV.646-647 upasarjanasya vāvacane sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . upasarjanasya vāvacane sarvaprasaṅgaḥ . sarvasya upasarjanasya sādeśaḥ prāpnoti . asya api prāpnoti : sahayudhvā , sahakṛtvā . kim kāraṇam . aviśeṣāt . na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakasya sādeśaḥ bhavati iti . anupādīyamāne viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ . siddham tu bahuvrīhinirdeśāt . siddham etat . katham . bahuvrīhinirdeśāt . bahuvrīhinirdeśaḥ kartavyaḥ . evam api sahayudhvapriyaḥ , sahakṛtvapriyaḥ iti atra prāpnoti . bahuvrīhau yat uttarapadam iti evam vijñāsyate . nanu etat api bahuvrīhau uttarapadam . evam tarhi bahuvrīhau yat upasarjanam iti evam vijñāsyate . bahuvrīhau ca yat upasarjanam bahuvrīhim prati ca yat upasarjanam . saḥ tarhi bahuvrīhinirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . iha kaḥ cit pradhānānām eva samāsaḥ kaḥ cit upasarjanānām eva kaḥ cit pradhānopasarjanānām . tat yaḥ upasarjanānām eva samāsaḥ tat upasarjanam . atha vā akāraḥ matvarthīyaḥ . tat yathā tundaḥ ghāṭaḥ iti . atha vā matublopaḥ atra draṣṭavyaḥ . tat yathā puṣyakāḥ eṣām te ime puṣyakāḥ . kālakāḥ eṣām te ime kālakāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७१।१३-१४ रो इव्।६४८ प्रकृत्या आशिषि अगवादिषु । प्रकृत्या आशिषि अगवादिषु इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सगवे सवत्साय सहलाय इति ।

KA III.171.13-14 Ro IV.648 prakṛtyā āśiṣi agavādiṣu . prakṛtyā āśiṣi agavādiṣu iti vaktavyam . iha mā bhūt . sagave savatsāya sahalāya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७१।१६-१९ रो इव्।६४८ चरणे किम् निपात्यते । ब्रह्मणि उपपदे समानपूर्वे व्रते कर्मणि चरेः णिनिः व्रतलोपः च । ब्रह्मणि उपपदे समानपूर्वे व्रते कर्मणि चरेः णिनिः प्रत्ययः व्रतलोपः च निपात्यते । समाने ब्रह्मणि व्रतम् चतर्ति इति सब्रह्मचारी ।

KA III.171.16-19 Ro IV.648 caraṇe kim nipātyate . brahmaṇi upapade samānapūrve vrate karmaṇi careḥ ṇiniḥ vratalopaḥ ca . brahmaṇi upapade samānapūrve vrate karmaṇi careḥ ṇiniḥ pratyayaḥ vratalopaḥ ca nipātyate . samāne brahmaṇi vratam catarti iti sabrahmacārī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७१।२१-२२ रो इव्।६४९ दृग्दृशवतुषु दृक्षे उपसङ्ख्यानम् । दृग्दृशवतुषु दृक्षे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । सदृक्षासः प्रतिसदृक्षासः ।

KA III.171.21-22 Ro IV.649 dṛgdṛśavatuṣu dṛkṣe upasaṅkhyānam . dṛgdṛśavatuṣu dṛkṣe upasaṅkhyānam kartavyam . sadṛkṣāsaḥ pratisadṛkṣāsaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७२।१४-२१ रो इव्।६५० अद्रिसध्र्योः अन्तोदात्तवचनम् कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । अद्रिसध्र्योः अन्तोदात्तत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । कृत्स्वरः मा भूत् । विष्वद्र्यङ् , विष्वद्र्यञ्चौ , विष्वद्र्यञ्चः , सध्र्यङ् , सध्र्यञ्चौ , सध्र्यञ्चः । तत्र छन्दसि स्त्रियाम् प्रतिषेधः । तत्र छन्दसि स्त्रियाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । विश्वाची , घृताची । यदि छन्दसि स्त्रियाम् प्रतिषेधः उच्यते कथम् सा कद्रीची । एवम् तर्हि छन्दसि स्त्रियाम् बहुलम् इति वक्तव्यम् ।

KA III.172.14-21 Ro IV.650 adrisadhryoḥ antodāttavacanam kṛtsvaranivṛttyartham . adrisadhryoḥ antodāttatvam vaktavyam . kim prayojanam . kṛtsvaranivṛttyartham . kṛtsvaraḥ mā bhūt . viṣvadryaṅ , viṣvadryañcau , viṣvadryañcaḥ , sadhryaṅ , sadhryañcau , sadhryañcaḥ . tatra chandasi striyām pratiṣedhaḥ . tatra chandasi striyām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . viśvācī , ghṛtācī . yadi chandasi striyām pratiṣedhaḥ ucyate katham sā kadrīcī . evam tarhi chandasi striyām bahulam iti vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७३।२-५ रो इव्।६५१ समापः ईत्त्वप्रतिषेधः । समापः ईत्त्वप्रतिषेधः वक्तव्यः । समापम् नाम देवयजनम् । अपरः आह : ईत्त्वम् अनवर्णात् इति वक्तव्यम् । समीपम् , अन्तरीपम् । इह मा भूत् । प्रापम् , परापम् ।

KA III.173.2-5 Ro IV.651 samāpaḥ īttvapratiṣedhaḥ . samāpaḥ īttvapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . samāpam nāma devayajanam . aparaḥ āha : īttvam anavarṇāt iti vaktavyam . samīpam , antarīpam . iha mā bhūt . prāpam , parāpam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७३।७-८ रो इव्।६५१ दीर्घोच्चारणम् किमर्थम् न उदनोः देशे इति एव उच्येत । का रूपसिद्धिः : अनूपः । सवर्णदीर्घत्वेन् सिद्धम् । न सिध्यति । अवग्रहे दोषः स्यात् ।

KA III.173.7-8 Ro IV.651 dīrghoccāraṇam kimartham na udanoḥ deśe iti eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ : anūpaḥ . savarṇadīrghatven siddham . na sidhyati . avagrahe doṣaḥ syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७३।११-१३ रो इव्।६५१ अषष्ठ्यतृतीयस्थस्य इति उच्यते । तत्र इदम् न सिध्यति । अन्यस्य इदम् अन्यदीयम् । अन्यस्य कारकम् अन्यत्कारकम् । एवम् तर्हि अविशेषेण अन्यस्य दुक् छकारकयोः इति उक्त्वा ततः वक्ष्यामि अषष्ठ्यतृतीयस्थस्य आशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिरागेषु इति ।

KA III.173.11-13 Ro IV.651 aṣaṣṭhyatṛtīyasthasya iti ucyate . tatra idam na sidhyati . anyasya idam anyadīyam . anyasya kārakam anyatkārakam . evam tarhi aviśeṣeṇa anyasya duk chakārakayoḥ iti uktvā tataḥ vakṣyāmi aṣaṣṭhyatṛtīyasthasya āśīrāśāsthāsthitotsukotirāgeṣu iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७३।१६-१७ रो इव्।६५१ कद्भावे त्रौ उपसङ्ख्यानम् । कद्भावे त्रौ उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । कुत्सिताः त्रयः कत्त्रयः । के वा त्रयः । न बिभृयुः कत्त्रयः ।

KA III.173.16-17 Ro IV.651 kadbhāve trau upasaṅkhyānam . kadbhāve trau upasaṅkhyānam kartavyam . kutsitāḥ trayaḥ kattrayaḥ . ke vā trayaḥ . na bibhṛyuḥ kattrayaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७३।१९-१७४।१५ रो इव्।६५२-६५४ पृषोदरादीनि इति उच्यते । कानि पृषोदरादीनि । पृषोदरप्रकाराणि । कानि पुनः पृषोदरप्रकाराणि । येषु लोपागमविकाराः श्रूयन्ते न च उच्यन्ते । अथ यथा इति किम् इदम् । प्रकारवचने थाल् । अथ किम् इदम् उपदिष्टानि इति । उच्चारितानि । कुतः एतत् । दिशिः उच्चारणक्रियः । उच्चार्य हि वर्णान् आह उप्दिष्टाः इमे वर्णाः इति । कैः पुनः उपदिष्टाः । शिष्टैः । के पुनः शिष्टाः । वैयाकरणाः । कुतः एतत् । शास्त्रपूर्विका हि शिष्टिः वैयाकरणाः च शास्त्रज्ञाः । यदि तर्हि शास्त्रपूर्विका शिष्टिः शिष्टिपूर्वकम् च शास्त्रम् तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । एवम् तर्हि निवासतः आचारतः च । सः च आचारः आर्यावर्त्ते एव । कः पुनः आर्यावर्त्तः । प्राक् आदर्शात् [र् अदर्शनात्] प्रत्यक् कालकवनात् दक्षिणेन हिमवन्तम् उत्तरेण पारियात्रम् । एतस्मिन् आर्यनिवासे ये ब्राह्मणाः कुम्भीधान्याः अलोलुपाः अगृह्यमाणकारणाः किम् चित् अन्तरेण कस्याः चित् विद्यायाः पारगाः तत्रभवन्तः शिष्टाः । यदि तर्हि शिष्टाः शब्देषु प्रमाणम् किम् अष्टाध्याय्या क्रियते । शिष्टज्ञानार्था अष्टाध्यायी । कथम् पुनः अष्टाध्याय्या शिष्टाः शक्याः विज्ञातुम् । अष्टाध्यायीम् अधीयानः अन्यम् पश्यति अनधीयानम् ये अत्र विहिताः शब्दाः तान् प्रयुञ्जानम् । सः पश्यति । नूनम् अस्य दैवानुग्रहः स्वभावः वा यः अयम् न च अष्टाध्यायीम् अधीते ये च अस्यम् विहिताः शब्दाः तान् प्रयुङ्क्ते । नूनम् अयम् अन्यान् अपि जानाति । एवम् एषा शिष्टज्ञानार्था अष्टाध्यायी ।

KA III.173.19-174.15 Ro IV.652-654 pṛṣodarādīni iti ucyate . kāni pṛṣodarādīni . pṛṣodaraprakārāṇi . kāni punaḥ pṛṣodaraprakārāṇi . yeṣu lopāgamavikārāḥ śrūyante na ca ucyante . atha yathā iti kim idam . prakāravacane thāl . atha kim idam upadiṣṭāni iti . uccāritāni . kutaḥ etat . diśiḥ uccāraṇakriyaḥ . uccārya hi varṇān āha updiṣṭāḥ ime varṇāḥ iti . kaiḥ punaḥ upadiṣṭāḥ . śiṣṭaiḥ . ke punaḥ śiṣṭāḥ . vaiyākaraṇāḥ . kutaḥ etat . śāstrapūrvikā hi śiṣṭiḥ vaiyākaraṇāḥ ca śāstrajñāḥ . yadi tarhi śāstrapūrvikā śiṣṭiḥ śiṣṭipūrvakam ca śāstram tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . evam tarhi nivāsataḥ ācārataḥ ca . saḥ ca ācāraḥ āryāvartte eva . kaḥ punaḥ āryāvarttaḥ . prāk ādarśāt [R adarśanāt] pratyak kālakavanāt dakṣiṇena himavantam uttareṇa pāriyātram . etasmin āryanivāse ye brāhmaṇāḥ kumbhīdhānyāḥ alolupāḥ agṛhyamāṇakāraṇāḥ kim cit antareṇa kasyāḥ cit vidyāyāḥ pāragāḥ tatrabhavantaḥ śiṣṭāḥ . yadi tarhi śiṣṭāḥ śabdeṣu pramāṇam kim aṣṭādhyāyyā kriyate . śiṣṭajñānārthā aṣṭādhyāyī . katham punaḥ aṣṭādhyāyyā śiṣṭāḥ śakyāḥ vijñātum . aṣṭādhyāyīm adhīyānaḥ anyam paśyati anadhīyānam ye atra vihitāḥ śabdāḥ tān prayuñjānam . saḥ paśyati . nūnam asya daivānugrahaḥ svabhāvaḥ vā yaḥ ayam na ca aṣṭādhyāyīm adhīte ye ca asyam vihitāḥ śabdāḥ tān prayuṅkte . nūnam ayam anyān api jānāti . evam eṣā śiṣṭajñānārthā aṣṭādhyāyī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७४।१६-१७५।७ रो इव्।६५४-६५५ दिक्शब्देभ्यः तीरस्य तारभावः वा । दिक्शब्देभ्यः तीरस्य तारभावः वा वक्तव्यः । दक्षिणतीरम् , दक्षिणतारम् । वाचः वादे डत्वम् वलभावः च उत्तरपदस्य इञि । वाचः वादे डत्वम् वक्तव्यम् वलभावः च उत्तरपदस्य इञि वक्तव्यः । वाग्वादस्य अपत्यम् वाड्वलिः । षषः उत्वम् दतृदशसु उत्तरपदादेः ष्टुत्वम् च । षषः उत्वम् वक्तव्यम् उत्तरपदादेः ष्टुत्वम् च वक्तव्यम् । षोडशन् , षोडश । धासु वा । धासु वा इति वक्तव्यम् उत्तरपदादेः ष्टुत्वम् च वक्तव्यम् । षोढा षड्ढा कुरु । अथ किमर्थम् बहुवचननिर्देशः क्रियते न पुनः धायाम् इति एव उच्यते । नानाधिकरणवाची यः धाशब्दः तस्य ग्रहणम् यथा विज्ञायेत । इह मा भूत् । षट् दधाति इति षड्धा इति । दुरः दाशनाशदभध्येषु । दुरः दाशनाशदभध्येषु उत्वम् वक्तव्यम् उत्तरपदादेः च ष्टुत्वम् । दूडाशः , दूणाशः , दूडभः , दूढ्यः । स्वरो रोहतौ छन्दसि । स्वरो रोहतौ छन्दसि उत्वम् वक्तव्यम् । एहि त्वम् जाये स्वो रोहाव । पीवोपवसनादीनाम् छन्दसि लोपः वक्तव्यः । पीवोपवसनानाम् पयोपवसनानाम् श्रिया इदम् ।

KA III.174.16-175.7 Ro IV.654-655 dikśabdebhyaḥ tīrasya tārabhāvaḥ vā . dikśabdebhyaḥ tīrasya tārabhāvaḥ vā vaktavyaḥ . dakṣiṇatīram , dakṣiṇatāram . vācaḥ vāde ḍatvam valabhāvaḥ ca uttarapadasya iñi . vācaḥ vāde ḍatvam vaktavyam valabhāvaḥ ca uttarapadasya iñi vaktavyaḥ . vāgvādasya apatyam vāḍvaliḥ . ṣaṣaḥ utvam datṛdaśasu uttarapadādeḥ ṣṭutvam ca . ṣaṣaḥ utvam vaktavyam uttarapadādeḥ ṣṭutvam ca vaktavyam . ṣoḍaśan , ṣoḍaśa . dhāsu vā . dhāsu vā iti vaktavyam uttarapadādeḥ ṣṭutvam ca vaktavyam . ṣoḍhā ṣaḍḍhā kuru . atha kimartham bahuvacananirdeśaḥ kriyate na punaḥ dhāyām iti eva ucyate . nānādhikaraṇavācī yaḥ dhāśabdaḥ tasya grahaṇam yathā vijñāyeta . iha mā bhūt . ṣaṭ dadhāti iti ṣaḍdhā iti . duraḥ dāśanāśadabhadhyeṣu . duraḥ dāśanāśadabhadhyeṣu utvam vaktavyam uttarapadādeḥ ca ṣṭutvam . dūḍāśaḥ , dūṇāśaḥ , dūḍabhaḥ , dūḍhyaḥ . svaro rohatau chandasi . svaro rohatau chandasi utvam vaktavyam . ehi tvam jāye svo rohāva . pīvopavasanādīnām chandasi lopaḥ vaktavyaḥ . pīvopavasanānām payopavasanānām śriyā idam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७५।९-१४ रो इव्। ६५६ पूर्वग्रहणम् किमर्थम् न तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति पूर्वस्य एव भविष्यति । न सिध्यति । न हि ढ्रलोपेन आनन्तर्यम् । इह कस्मात् न भवति करणीयम् , हरणीयम् । न एवम् विज्ञायते ढ्रोः लोपः ढ्रलोपः , ढ्रलोपे इति । कथम् तर्हि । ढ्रोः लोपः अस्मिन् सः अयम् ढ्रलोपः , ढ्रलोपे इति । यदि एवम् न अर्थः पूर्वग्रहणेन । भवति हि ढ्रलोपेन आनन्तर्यम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । उत्तरपदे इति वर्तते । तेन आनन्तर्यमात्रे यथा स्यात् । औदुम्बरिः राजा । पुनः रूपाणि कल्पयेत् ।

KA III.175.9-14 Ro IV. 656 pūrvagrahaṇam kimartham na tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti pūrvasya eva bhaviṣyati . na sidhyati . na hi ḍhralopena ānantaryam . iha kasmāt na bhavati karaṇīyam , haraṇīyam . na evam vijñāyate ḍhroḥ lopaḥ ḍhralopaḥ , ḍhralope iti . katham tarhi . ḍhroḥ lopaḥ asmin saḥ ayam ḍhralopaḥ , ḍhralope iti . yadi evam na arthaḥ pūrvagrahaṇena . bhavati hi ḍhralopena ānantaryam . idam tarhi prayojanam . uttarapade iti vartate . tena ānantaryamātre yathā syāt . audumbariḥ rājā . punaḥ rūpāṇi kalpayet .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७५।१६-१७६।४ रो इव्।६५६-६५७ वर्णग्रहणम् किमर्थम् न सहिवहोः ओत् अस्य इति एव उच्येत । वृद्धौ अपि कृतायाम् यथा स्यात् । उदवोढाम् , उदवोढम् , उदवोढ इति । अथ अवर्णग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । ऊढः , ऊढवान् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । भवतु अत्र ओत्त्वम् । श्रवणम् कस्मात् न भवति । पूर्वत्वम् अस्य भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । ओत्त्वम् क्रियताम् पूर्वत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् ओत्त्वम् । अन्तरङ्गम् पूर्वत्वम् । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । ओत्त्वम् क्रियताम् सम्प्रसारणम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् ओत्त्वम् । नित्यम् सम्प्रसारणम् । कृते अपि ओत्त्वे प्राप्नोति अकृते अपि । ओत्त्वम् अपि नित्यम् । कृते अपि सम्प्रसारणे प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यम् ओत्त्वम् । न हि कृते सम्प्रसारणे प्राप्नोति । अन्तरङ्गम् पूर्वत्वम् । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् । न च सम्प्रसारणम् एव ओत्त्वस्य निमित्तम् विहन्ति । अवश्यम् लक्षणान्तरम् पूर्वत्वम् प्रतीक्ष्यम् । उभयोः नित्ययोः परत्वात् ओत्त्वम् । ओत्त्वे कृते सम्प्रसारणम् सम्प्रसारणपूर्वत्वम् । तत्र कार्यकृतत्वात् पुनः ओत्त्वम् न भविष्यति ।

KA III.175.16-176.4 Ro IV.656-657 varṇagrahaṇam kimartham na sahivahoḥ ot asya iti eva ucyeta . vṛddhau api kṛtāyām yathā syāt . udavoḍhām , udavoḍham , udavoḍha iti . atha avarṇagrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . ūḍhaḥ , ūḍhavān iti . na etat asti prayojanam . bhavatu atra ottvam . śravaṇam kasmāt na bhavati . pūrvatvam asya bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . ottvam kriyatām pūrvatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt ottvam . antaraṅgam pūrvatvam . evam tarhi idam iha sampradhāryam . ottvam kriyatām samprasāraṇam iti kim atra kartavyam . paratvāt ottvam . nityam samprasāraṇam . kṛte api ottve prāpnoti akṛte api . ottvam api nityam . kṛte api samprasāraṇe prāpnoti akṛte api . anityam ottvam . na hi kṛte samprasāraṇe prāpnoti . antaraṅgam pūrvatvam . yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittam vihanyate na tat anityam . na ca samprasāraṇam eva ottvasya nimittam vihanti . avaśyam lakṣaṇāntaram pūrvatvam pratīkṣyam . ubhayoḥ nityayoḥ paratvāt ottvam . ottve kṛte samprasāraṇam samprasāraṇapūrvatvam . tatra kāryakṛtatvāt punaḥ ottvam na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७६।६ रो इव्।६५८ अपील्वादीनाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । रुचिवहम् , चारुवहम् ।

KA III.176.6 Ro IV.658 apīlvādīnām iti vaktavyam . iha mā bhūt . rucivaham , cāruvaham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७६।८-१३ रो इव्।६५८ अम्नुष्यादिषु इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रसेवः , प्रहारः , प्रसारः । सादकारयोः कृत्रिमे । सादकारयोः कृत्रिमे इति वक्तव्यम् । इह एव यथा स्यात् । प्रासादः , प्राकारः । इह मा भूत् । एषः अस्य प्रसादः । एषः अस्य प्रकारः । प्रतिवेशादीनाम् विभाषा । प्रतिवेशादीनाम् विभाषा दीर्घत्वम् वक्तव्यम् । प्रतिवेशः , प्रतीवेशः , प्रतिकारः , प्रतीकारः ।

KA III.176.8-13 Ro IV.658 amnuṣyādiṣu iti vaktavyam . iha mā bhūt . prasevaḥ , prahāraḥ , prasāraḥ . sādakārayoḥ kṛtrime . sādakārayoḥ kṛtrime iti vaktavyam . iha eva yathā syāt . prāsādaḥ , prākāraḥ . iha mā bhūt . eṣaḥ asya prasādaḥ . eṣaḥ asya prakāraḥ . prativeśādīnām vibhāṣā . prativeśādīnām vibhāṣā dīrghatvam vaktavyam . prativeśaḥ , pratīveśaḥ , pratikāraḥ , pratīkāraḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७६।१५-२० रो इव्।६५८-६५९ कथम् इदम् विज्ञायते । दा इति एतस्मिन् तकारादौ , आहोस्वित् दा इति एतस्मिन् तकारान्ते इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते तकारादौ इति नीत्ता वित्ता , अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते तकारान्ते इति सुदत्तम् प्रतिदत्तम् अत्र अपि प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् तकारादौ इति । कथम् नीत्ता वित्ता । चर्त्वे कृते भविष्यति । असिद्धम् चर्त्वम् । तस्य असिद्धत्वात् न प्राप्नोति । आश्रयात् सिद्धत्वम् भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु तकारान्ते इति । कथम् सुदत्तम् प्रतिदत्तम् । न एतत् तकारान्तम् । थकारान्तम् एतत् ।

KA III.176.15-20 Ro IV.658-659 katham idam vijñāyate . dā iti etasmin takārādau , āhosvit dā iti etasmin takārānte iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate takārādau iti nīttā vittā , atra na prāpnoti . atha vijñāyate takārānte iti sudattam pratidattam atra api prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat takārādau iti . katham nīttā vittā . cartve kṛte bhaviṣyati . asiddham cartvam . tasya asiddhatvāt na prāpnoti . āśrayāt siddhatvam bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu takārānte iti . katham sudattam pratidattam . na etat takārāntam . thakārāntam etat .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७७।५-१० रो इव्।६५९ इह अन्ये आचार्याः चौ प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेधम् आहुः । तत् इह अपि साध्यम् । न एषः दोषः । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः न प्रत्यङ्गम् भवति इति यत् अयम् चौ दीर्घत्वम् शास्ति ।

KA III.177.5-10 Ro IV.659 iha anye ācāryāḥ cau pratyaṅgasya pratiṣedham āhuḥ . tat iha api sādhyam . na eṣaḥ doṣaḥ . etat eva jñāpayati ācāryaḥ na pratyaṅgam bhavati iti yat ayam cau dīrghatvam śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७७।२-३ रो इव्।६५९-६६० इकः ह्रस्वात् सम्प्रसारणदीर्घत्वम् विप्रतिषेधेन । इकः ह्रस्वात् सम्प्रसारणदीर्घत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । इकः ह्रस्वस्य अवकाशः । ग्रामणिकुलम् , सेनानिकुलम् । सम्प्रसारणदीर्घत्वस्य अवकाशः । विभाषा ह्रस्वत्वम् । यदा न ह्रस्वत्वम् सः अवकाशः । ह्रस्वप्रसङ्गे उभयम् प्राप्नोति । कारीषगन्धीपुत्रः , कौमुदगन्धीपुत्रः । सम्प्रसारणदीर्घत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । अथ इदानीम् दीर्घत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् ह्रस्वत्वम् कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III.177.2-3 Ro IV.659-660 ikaḥ hrasvāt samprasāraṇadīrghatvam vipratiṣedhena . ikaḥ hrasvāt samprasāraṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena . ikaḥ hrasvasya avakāśaḥ . grāmaṇikulam , senānikulam . samprasāraṇadīrghatvasya avakāśaḥ . vibhāṣā hrasvatvam . yadā na hrasvatvam saḥ avakāśaḥ . hrasvaprasaṅge ubhayam prāpnoti . kārīṣagandhīputraḥ , kaumudagandhīputraḥ . samprasāraṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena . atha idānīm dīrghatve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt hrasvatvam kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhena yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.