क्अ इइइ।१६०।२-१६१।५ रो इव्।६२२-६२७ इह कस्मात् न भवति , अमहान् महान् सम्पन्नः महद्भूतः चन्द्रमाः इति । अन्यप्रकृतिः तु अमहान् महत्प्रकृतौ महान् महति एव । अन्यः महान् । अन्यः महान् भूतप्रकृतौ वर्तते । महान् महति एव । तस्मात् आत्त्वम् न स्यात् । तस्मात् आत्त्वम् न भविष्यति । पुंवत्त्वम् तु कथम् भवेत् अत्र । पुंवद्भावः अपि तर्हि न प्राप्नोति । अमहती महती सम्पन्ना महद्भूता ब्राह्मणी । एवम् तर्हि अमहति महान् हि वृत्तः तद्वाची च अत्र भूतशब्दः अयम् । अमहति हि महच्छब्दः वर्तते तद्वाची च अत्र भूतशब्दः प्रयुज्यते । किंवाची । महद्वाची । तस्मात् सिध्यति पुंवत् । तस्मात् सिध्यति पुंवद्भावः । यदि एवम् आत्त्वम् अपि प्राप्नोति । महद्भूतः चन्द्रमाः । निवर्त्यम् आत्त्वम् तु मन्यन्ते । आत्त्वम् अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । यः तु महतः प्रतिपदम् समासः उक्तः तदाश्रयम् हि आत्त्वम् कर्तव्यम् मन्यन्ते न लक्षणेन लक्षणोक्तः च अयम् । एवम् तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति प्रतिपदम् यः समासः विहितः तस्य ग्रहणम् । लक्षणोक्तः च अयम् । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । महान् बाहुः अस्य महाबाहुः इति । शेषवचनात् तु यः असौ प्रत्यारम्भात् कृतः बहुव्रीहिः तस्मात् सिध्यति तस्मिन् । यस्मात् शेषः बहुव्रीहिः इति सिद्धे अनेकम् अन्यपदार्थे इति आह तेन प्रतिपदम् भवति । प्रधानतः वा यतः वृत्तिः । अथ वा गौणमुख्ययोः मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः । तत् यथा गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति न बाहीकः अनुबध्यते । कथम् तर्हि बाहीके वृद्ध्यात्त्वे भवतः । गौः तिष्ठति , गाम् आनय इति । अर्थाश्रये एतत् एवम् । यत् हि शब्दाश्रयम् शब्दमात्रे तत् भवति । शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्त्वे ।
KA III.160.2-161.5 Ro IV.622-627 iha kasmāt na bhavati , amahān mahān sampannaḥ mahadbhūtaḥ candramāḥ iti . anyaprakṛtiḥ tu amahān mahatprakṛtau mahān mahati eva . anyaḥ mahān . anyaḥ mahān bhūtaprakṛtau vartate . mahān mahati eva . tasmāt āttvam na syāt . tasmāt āttvam na bhaviṣyati . puṃvattvam tu katham bhavet atra . puṃvadbhāvaḥ api tarhi na prāpnoti . amahatī mahatī sampannā mahadbhūtā brāhmaṇī . evam tarhi amahati mahān hi vṛttaḥ tadvācī ca atra bhūtaśabdaḥ ayam . amahati hi mahacchabdaḥ vartate tadvācī ca atra bhūtaśabdaḥ prayujyate . kiṃvācī . mahadvācī . tasmāt sidhyati puṃvat . tasmāt sidhyati puṃvadbhāvaḥ . yadi evam āttvam api prāpnoti . mahadbhūtaḥ candramāḥ . nivartyam āttvam tu manyante . āttvam api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yaḥ tu mahataḥ pratipadam samāsaḥ uktaḥ tadāśrayam hi āttvam kartavyam manyante na lakṣaṇena lakṣaṇoktaḥ ca ayam . evam tarhi lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti pratipadam yaḥ samāsaḥ vihitaḥ tasya grahaṇam . lakṣaṇoktaḥ ca ayam . iha api tarhi na prāpnoti . mahān bāhuḥ asya mahābāhuḥ iti . śeṣavacanāt tu yaḥ asau pratyārambhāt kṛtaḥ bahuvrīhiḥ tasmāt sidhyati tasmin . yasmāt śeṣaḥ bahuvrīhiḥ iti siddhe anekam anyapadārthe iti āha tena pratipadam bhavati . pradhānataḥ vā yataḥ vṛttiḥ . atha vā gauṇamukhyayoḥ mukhye kāryasampratyayaḥ . tat yathā gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti na bāhīkaḥ anubadhyate . katham tarhi bāhīke vṛddhyāttve bhavataḥ . gauḥ tiṣṭhati , gām ānaya iti . arthāśraye etat evam . yat hi śabdāśrayam śabdamātre tat bhavati . śabdāśraye ca vṛddhyāttve .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.