Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.4.1

क्अ इइइ।१७८।२-१० रो इव्।६६१-६६२ आ कुतः अयम् अधिकारः । आ सप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः अङ्गाधिकारः । यदि आ सप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः अङ्गाधिकारः गुणः यङ्लुकोः इति यङ्लुग्ग्रहणम् कर्तव्यम् । प्राक् अभ्यासविकारेभ्यः पुनः अङ्गाधिकारे सति प्रत्ययलक्षणेन सिद्धम् । अस्तु तर्हि प्राक् अभ्यासविकारेभ्यः अङ्गाधिकारः । यदि प्राक् अभ्यासविकारेभ्यः अङ्गाधिकारः वव्रश्च वकारस्य सम्प्रसारणम् प्राप्नोति । आ सप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः पुनः अङ्गाधिकारे सति उः अदत्वस्य स्थानिवद्भावान् न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । सः च इदानीम् अपरिहारः भवति यत् तत् उक्तम् अङ्गान्यत्वात् च सिद्धम् इति । अस्तु तर्हि आ सप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः अङ्गाधिकारः । ननु च उक्तम् गुणः यङ्लुकोः इति यङ्लुग्ग्रहणम् कर्तव्यम् इति । क्रियते न्यासे एव ।

KA III.178.2-10 Ro IV.661-662 ā kutaḥ ayam adhikāraḥ . ā saptamādhyāyaparisamāpteḥ aṅgādhikāraḥ . yadi ā saptamādhyāyaparisamāpteḥ aṅgādhikāraḥ guṇaḥ yaṅlukoḥ iti yaṅluggrahaṇam kartavyam . prāk abhyāsavikārebhyaḥ punaḥ aṅgādhikāre sati pratyayalakṣaṇena siddham . astu tarhi prāk abhyāsavikārebhyaḥ aṅgādhikāraḥ . yadi prāk abhyāsavikārebhyaḥ aṅgādhikāraḥ vavraśca vakārasya samprasāraṇam prāpnoti . ā saptamādhyāyaparisamāpteḥ punaḥ aṅgādhikāre sati uḥ adatvasya sthānivadbhāvān na samprasāraṇe samprasāraṇam iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . saḥ ca idānīm aparihāraḥ bhavati yat tat uktam aṅgānyatvāt ca siddham iti . astu tarhi ā saptamādhyāyaparisamāpteḥ aṅgādhikāraḥ . nanu ca uktam guṇaḥ yaṅlukoḥ iti yaṅluggrahaṇam kartavyam iti . kriyate nyāse eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७८।११-१७९।१० रो इव्।६६२-६६५ किम् पुनः इयम् स्थान्षष्ठी , अङ्गस्य स्थाने इति । एवम् भवितुम् अर्हति । अङ्गस्य इति स्थानषष्ठी चेत् पञ्चम्यन्तस्य च अधिकारः । अङ्गस्य इति स्थानषष्ठी चेत् पञ्चम्यन्तस्य च अधिकारः कर्तव्यः । अङ्गात् इति अपि वक्तव्यम् । अनुच्यमाने हि अतः भिसः ऐस् भवति इति अतः इति पञ्चमी अङ्गस्य इति स्थानषष्ठी । तत्र अशक्यम् विविभक्तिकत्वात् अतः इति पञ्चम्या अङ्गम् विशेषयितुम् । तत्र कः दोषः । अकारात् परस्य भिस्मात्रस्य ऐस्-भावः भवति इति इह अपि प्रसज्येत : ब्राह्मणभिस्सा , ओदनभिस्सटा इति । अवयवषष्ठ्यादीनाम् च अप्रसिद्धिः । अवयवषष्ठ्यादयः च न सिध्यन्ति । तत्र कः दोषः । शासः इत् अङ्हलोः इति शासेः च अन्त्यस्य स्यात् उपधामात्रस्य च । ऊत् उपधायाः गोहः इति गोहेः च अन्त्यस्य स्यात् उपधामात्रस्य च । सिद्धम् तु परस्परम् प्रति अङ्गप्रत्ययसङ्ज्ञाभावात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । परस्परम् प्रति अङ्गप्रत्ययसङ्ज्ञे भवतः । अङ्गसञ्ज्ञाम् प्रति प्रत्ययसञ्ज्ञा प्रत्ययसञ्ज्ञाम् प्रति अङ्गसञ्ज्ञा । किम् अतः यत् परस्परम् प्रति अङ्गप्रत्ययसङ्ज्ञे भवतः । सम्बन्धषष्थीनिर्देशः च । सम्बन्धषष्थीनिर्देशः च अयम् कृतः भवति । अङ्गस्य यः भिस्-शब्दः इति । किम् च अङ्गस्य भिस्-शब्दः । निमित्तम् । यस्मिन् अङ्गम् इति एतत् भवति । कस्मिन् च एतत् भवति । प्रत्यये । एवम् अपि अवयवषष्ठ्यादयः अविशेषिताः भवन्ति । अवयवषष्ठ्यादयः अपि सम्बन्धे एव । एवम् अपि स्थानम् अविशेषितम् भवति । स्थानम् अपि सम्बन्धः एव । एवम् अपि न ज्ञायते क्व स्थानषष्ठी क्व विशेषणषष्ठी इति । यत्र षष्ठी अन्ययोगम् न अपेक्षते सा स्थानषष्ठी । यत्र हि अन्ययोगम् अपेक्षते सा विशेषणषष्ठी ।

KA III.178.11-179.10 Ro IV.662-665 kim punaḥ iyam sthānṣaṣṭhī , aṅgasya sthāne iti . evam bhavitum arhati . aṅgasya iti sthānaṣaṣṭhī cet pañcamyantasya ca adhikāraḥ . aṅgasya iti sthānaṣaṣṭhī cet pañcamyantasya ca adhikāraḥ kartavyaḥ . aṅgāt iti api vaktavyam . anucyamāne hi ataḥ bhisaḥ ais bhavati iti ataḥ iti pañcamī aṅgasya iti sthānaṣaṣṭhī . tatra aśakyam vivibhaktikatvāt ataḥ iti pañcamyā aṅgam viśeṣayitum . tatra kaḥ doṣaḥ . akārāt parasya bhismātrasya ais-bhāvaḥ bhavati iti iha api prasajyeta : brāhmaṇabhissā , odanabhissaṭā iti . avayavaṣaṣṭhyādīnām ca aprasiddhiḥ . avayavaṣaṣṭhyādayaḥ ca na sidhyanti . tatra kaḥ doṣaḥ . śāsaḥ it aṅhaloḥ iti śāseḥ ca antyasya syāt upadhāmātrasya ca . ūt upadhāyāḥ gohaḥ iti goheḥ ca antyasya syāt upadhāmātrasya ca . siddham tu parasparam prati aṅgapratyayasaṅjñābhāvāt . siddham etat . katham . parasparam prati aṅgapratyayasaṅjñe bhavataḥ . aṅgasañjñām prati pratyayasañjñā pratyayasañjñām prati aṅgasañjñā . kim ataḥ yat parasparam prati aṅgapratyayasaṅjñe bhavataḥ . sambandhaṣaṣthīnirdeśaḥ ca . sambandhaṣaṣthīnirdeśaḥ ca ayam kṛtaḥ bhavati . aṅgasya yaḥ bhis-śabdaḥ iti . kim ca aṅgasya bhis-śabdaḥ . nimittam . yasmin aṅgam iti etat bhavati . kasmin ca etat bhavati . pratyaye . evam api avayavaṣaṣṭhyādayaḥ aviśeṣitāḥ bhavanti . avayavaṣaṣṭhyādayaḥ api sambandhe eva . evam api sthānam aviśeṣitam bhavati . sthānam api sambandhaḥ eva . evam api na jñāyate kva sthānaṣaṣṭhī kva viśeṣaṇaṣaṣṭhī iti . yatra ṣaṣṭhī anyayogam na apekṣate sā sthānaṣaṣṭhī . yatra hi anyayogam apekṣate sā viśeṣaṇaṣaṣṭhī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१७९।११-१८०।२३ रो इव्।६६५-६६९ कानि पुनः अङ्गाधिकारस्य प्रयोजननि । अङ्गाधिकारस्य प्रयोजनम् सम्प्रसारणदीर्घत्वे । हलः उत्तरस्य सम्प्रसारणस्य दीर्घः भवति । हूतः , जीनः , संवीतः , शूनः । अङ्गस्य इति किमर्थम् । निरुतम् , दुरुतम् । नाम्सनोः च । नाम्सनोः च दीर्घत्वे प्रयोजनम् । नामि दीर्घः भवति । अग्नीनाम् , वायूनाम् । अङ्गस्य इति किमर्थम् । क्रिमिणाम् पश्य । पामनाम् पश्य । सनि दीर्घः भवति । चिचीषति , तुष्टूषति । अङ्गस्य इति किमर्थम् । दधि सनोति । मधु सनोति । लिङि एत्वे । लिङि एत्वे प्रयोजनम् । ग्लेयात् , म्लेयात् । अङ्गस्य इति किमर्थम् । निर्यायात् , निर्वायात् । अतः भिसः ऐस्त्वे । अतः भिसः ऐस्त्वे प्रयोजनम् । वृक्षैः , प्लक्षैः । अङ्गस्य इति किमर्थम् । ब्राह्मणभिस्सा , ओदनभिस्सटा । लुङादिषु अडाटौ । लुङादिषु अडाटौ प्रयोजनम् । अकार्षीत् , ऐहिष्ट । अङ्गस्य इति किमर्थम् । प्राकरोत् , उपैहिष्ट । इयङुवङ्युष्मदस्मत्तातङामिनुडानेमुक्केह्रस्वयिदीर्घभितत्वानि । इयङुवङौ प्रयोजनम् । श्रियौ श्रियः , भ्रुवौ भ्रुवः । अङ्गस्य इति किमर्थम् । श्र्यर्थम् , भ्र्वर्थम् । युष्मदस्मदोः प्रयोजनम् । सामः आकम् । युष्माकम् अस्माकम् । अङ्गस्य इति किमर्थम् । युष्मत्साम , अस्मत्साम । तातङ् प्रयोजनम् । जीवतात् भवान् । अङ्गस्य इति किमर्थम् । पच हि तावत् त्वम् । जल्प तु तावत् त्वम् । आमि नुट् प्रयोजनम् । कुमारीणम् , किशोरीणाम् । अङ्गस्य इति किमर्थम् । कुमारी , आम् इति आह । किशोरी , आम् इति आह । आने मुक् प्रयोजनम् । पचमानः , यजमानः । अङ्गस्य इति किमर्थम् । प्राणः । के ह्रस्वः प्रयोजनम् । किशोरिका , कुमारिका । अङ्गस्य इति किमर्थम् । कुमारी कायति कुमारीकः । यि दीर्घः प्रयोजनम् । चीयते , स्तूयते । अङ्गस्य इति किमर्थम् । दधियानम् , मधुयानम् । भि तत्वम् प्रयोजनम् । अद्भिः , अद्भ्यः । अङ्गस्य इति किमर्थम् । अब्भारः , अब्भक्षः । न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । कथम् । अर्थवद्ग्रहणप्रत्ययग्रहणाभ्याम् सिद्धम् । अर्थवद्ग्रहणप्रत्ययग्रहणाभ्याम् एतानि सिद्धानि । क्व चित् अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति एवम् भविष्यति क्व चित् प्रत्ययाप्रत्ययोः ग्रहणे प्रत्ययस्य एव ग्रहणम् भवति इति । अथ वा प्रत्यये इति प्रकृत्य अङ्गकार्यम् अध्येष्ये । यदि प्रत्यये इति प्रकृत्य अङ्गकार्यम् अधीषे प्राकरोत् , उपैहिष्ट , उपसर्गात् पूर्वम् अडाटौ प्राप्नुतः । सिद्धम् तु प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः विहितः तदादेः तदन्तस्य च ग्रहणम् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः विहितः तदादेः तदन्तस्य च ग्रहणम् भवति इति एवम् उपसर्गात् पूर्वम् अडाटौ न भविष्यतः ।

KA III.179.11-180.23 Ro IV.665-669 kāni punaḥ aṅgādhikārasya prayojanani . aṅgādhikārasya prayojanam samprasāraṇadīrghatve . halaḥ uttarasya samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati . hūtaḥ , jīnaḥ , saṃvītaḥ , śūnaḥ . aṅgasya iti kimartham . nirutam , durutam . nāmsanoḥ ca . nāmsanoḥ ca dīrghatve prayojanam . nāmi dīrghaḥ bhavati . agnīnām , vāyūnām . aṅgasya iti kimartham . krimiṇām paśya . pāmanām paśya . sani dīrghaḥ bhavati . cicīṣati , tuṣṭūṣati . aṅgasya iti kimartham . dadhi sanoti . madhu sanoti . liṅi etve . liṅi etve prayojanam . gleyāt , mleyāt . aṅgasya iti kimartham . niryāyāt , nirvāyāt . ataḥ bhisaḥ aistve . ataḥ bhisaḥ aistve prayojanam . vṛkṣaiḥ , plakṣaiḥ . aṅgasya iti kimartham . brāhmaṇabhissā , odanabhissaṭā . luṅādiṣu aḍāṭau . luṅādiṣu aḍāṭau prayojanam . akārṣīt , aihiṣṭa . aṅgasya iti kimartham . prākarot , upaihiṣṭa . iyaṅuvaṅyuṣmadasmattātaṅāminuḍānemukkehrasvayidīrghabhitatvāni . iyaṅuvaṅau prayojanam . śriyau śriyaḥ , bhruvau bhruvaḥ . aṅgasya iti kimartham . śryartham , bhrvartham . yuṣmadasmadoḥ prayojanam . sāmaḥ ākam . yuṣmākam asmākam . aṅgasya iti kimartham . yuṣmatsāma , asmatsāma . tātaṅ prayojanam . jīvatāt bhavān . aṅgasya iti kimartham . paca hi tāvat tvam . jalpa tu tāvat tvam . āmi nuṭ prayojanam . kumārīṇam , kiśorīṇām . aṅgasya iti kimartham . kumārī , ām iti āha . kiśorī , ām iti āha . āne muk prayojanam . pacamānaḥ , yajamānaḥ . aṅgasya iti kimartham . prāṇaḥ . ke hrasvaḥ prayojanam . kiśorikā , kumārikā . aṅgasya iti kimartham . kumārī kāyati kumārīkaḥ . yi dīrghaḥ prayojanam . cīyate , stūyate . aṅgasya iti kimartham . dadhiyānam , madhuyānam . bhi tatvam prayojanam . adbhiḥ , adbhyaḥ . aṅgasya iti kimartham . abbhāraḥ , abbhakṣaḥ . na etāni santi prayojanāni . katham . arthavadgrahaṇapratyayagrahaṇābhyām siddham . arthavadgrahaṇapratyayagrahaṇābhyām etāni siddhāni . kva cit arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti evam bhaviṣyati kva cit pratyayāpratyayoḥ grahaṇe pratyayasya eva grahaṇam bhavati iti . atha vā pratyaye iti prakṛtya aṅgakāryam adhyeṣye . yadi pratyaye iti prakṛtya aṅgakāryam adhīṣe prākarot , upaihiṣṭa , upasargāt pūrvam aḍāṭau prāpnutaḥ . siddham tu pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ vihitaḥ tadādeḥ tadantasya ca grahaṇam . siddham etat . katham . pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ vihitaḥ tadādeḥ tadantasya ca grahaṇam bhavati iti evam upasargāt pūrvam aḍāṭau na bhaviṣyataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.