क्अ इइइ।२१५।१९-२१७।५ रो इव्।७६२-७६५ सार्वधातुके इति किमर्थम् । इह मा भूत् : सञ्चस्करतुः , सञ्चस्करुः । स्यान्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : करिष्यति करिष्यतः । कृञः उत्त्वे उकारान्तनिर्देशात् स्यान्तस्य अप्रतिषेधः । कृञः उत्त्वे उकारान्तनिर्देशात् स्यान्तस्य अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । उत्त्वम् कस्मात् न भवति । उकारान्तनिर्देशात् । अशक्यः करोतौ उकारान्तनिर्देशः तन्त्रम् आश्रयितुम् । इह सम्परिभ्याम् भूषणसमवाययोः क्रोतौ इह एव स्यात् : संस्करोति । संस्कर्ता संसक्र्तुम् इति अत्र न स्यात् । न ब्रूमः अस्मात् उकारान्तनिर्देशात् यः अयम् करोति इति । किम् तर्हि । उकारप्रकरणात् उकारान्तम् अङ्गम् अभिसम्बध्यते । उतः इति वर्तते । यदि एवम् न अर्थः सार्वधातुकग्रहणेन । कस्मात् न भवति सञ्चस्करतुः , सञ्चस्करुः इति । उतः इति वर्तते । उत्तरार्थम् तर्हि सार्वधातुकग्रहणम् कर्तव्यम् । श्नसोः अल्लोपः इति । श्नम् सार्वधातुके एव । अस्तेः अपि आर्धधातुके भूभावेन भवितव्यम् । उत्तरार्थम् एव तर्हि । श्नाभ्यस्तयोः आतः इति । श्ना सार्वधातुके एव । अभ्यस्तम् अपि आकारान्तम् आर्धधातुके न अस्ति । ननु च इदम् अस्ति : अप्सु यायावरः प्रवपेत पिण्डान् इति । न एतत् आकारान्तम् । यकारान्तम् एतत् । उत्तरार्थम् एव तर्हि । ई हलि अघोः इति । तत्र अपि श्नाभ्यस्तयोः इति एव । अतः अपि उत्तरार्थम् एव तर्हि । इद् दरिद्रस्य इति । वक्ष्यति एतत् : दरिद्रातेः आर्धधातुके लोपः सिद्धः च प्रत्ययविधौ इति । अतः अपि उत्तरार्थम् । भियः अन्यतरस्याम् । अभ्यस्तस्य इति एव । अतः अपि उत्तरार्थम् एव । जहातेः च । अभ्यस्तस्य इति एव । अतः अपि उत्तरार्थम् । आ च हौ । हौ इति उच्यते । अभ्यस्तस्य इति एव । अतः अपि उत्तरार्थम् । लोपः यि । अभ्यस्तस्य इति एव । अतः अपि उत्तरार्थम् । घव्सोः एत् हौ अभ्यासलोपः च इति । हौ इति उच्यते । तत् एव तर्हि प्रयोजनम् । श्नसोः अल्लोपः इति । ननु च उक्तम् श्नम् सार्वधातुके एव । अस्तेः अपि आर्धधातुके भूभावेन भवितव्यम् इति । अनुप्रयोगे तु भुवा अस्त्यबाधनम् स्मरन्ति कर्तुः वचनात् मनीषिणः । अनुप्रयोगे तु भुवा अस्तेः अबाधनम् इष्यते : ईहाम् आस , ईहाम् आसतुः , ईहाम् आसुः इति । किम् च स्यात् यदि अत्र लोपः स्यात् । लोपे द्विर्वचनासिद्धिः । लोपे कृते अनच्कत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् । स्थानिवद्भादात् भविष्यति । स्थानिवत् इति चेत् कृते भवेत् द्वित्वे । कृते द्वित्वे लोपः प्राप्नोति । अस्ति तर्हि परस्य लोपः । अभ्यासस्य यः अकारः तस्य दीर्घत्वम् भविष्यति । न एवम् सिध्यति कस्मात् प्रत्यङ्गत्वात् भवेत् हि पररूपम् । न एवम् सिध्यति । कस्मात् । प्रत्यङ्गत्वात् पररूपम् प्राप्नोति । तस्मिन् च कृते लोपः । पररूपे च कृते लोपः प्राप्नोति । दीर्घत्वम् बाधकम् भवेत् तत्र । अतः आदेः इति दीर्घत्वम् बाधकम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सार्वधातुके भूतपूर्वमात्रे अपि यथा स्यात् : कुरु इति ।
KA III.215.19-217.5 Ro IV.762-765 sārvadhātuke iti kimartham . iha mā bhūt : sañcaskaratuḥ , sañcaskaruḥ . syāntasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : kariṣyati kariṣyataḥ . kṛñaḥ uttve ukārāntanirdeśāt syāntasya apratiṣedhaḥ . kṛñaḥ uttve ukārāntanirdeśāt syāntasya apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . uttvam kasmāt na bhavati . ukārāntanirdeśāt . aśakyaḥ karotau ukārāntanirdeśaḥ tantram āśrayitum . iha samparibhyām bhūṣaṇasamavāyayoḥ krotau iha eva syāt : saṃskaroti . saṃskartā saṃsakrtum iti atra na syāt . na brūmaḥ asmāt ukārāntanirdeśāt yaḥ ayam karoti iti . kim tarhi . ukāraprakaraṇāt ukārāntam aṅgam abhisambadhyate . utaḥ iti vartate . yadi evam na arthaḥ sārvadhātukagrahaṇena . kasmāt na bhavati sañcaskaratuḥ , sañcaskaruḥ iti . utaḥ iti vartate . uttarārtham tarhi sārvadhātukagrahaṇam kartavyam . śnasoḥ allopaḥ iti . śnam sārvadhātuke eva . asteḥ api ārdhadhātuke bhūbhāvena bhavitavyam . uttarārtham eva tarhi . śnābhyastayoḥ ātaḥ iti . śnā sārvadhātuke eva . abhyastam api ākārāntam ārdhadhātuke na asti . nanu ca idam asti : apsu yāyāvaraḥ pravapeta piṇḍān iti . na etat ākārāntam . yakārāntam etat . uttarārtham eva tarhi . ī hali aghoḥ iti . tatra api śnābhyastayoḥ iti eva . ataḥ api uttarārtham eva tarhi . id daridrasya iti . vakṣyati etat : daridrāteḥ ārdhadhātuke lopaḥ siddhaḥ ca pratyayavidhau iti . ataḥ api uttarārtham . bhiyaḥ anyatarasyām . abhyastasya iti eva . ataḥ api uttarārtham eva . jahāteḥ ca . abhyastasya iti eva . ataḥ api uttarārtham . ā ca hau . hau iti ucyate . abhyastasya iti eva . ataḥ api uttarārtham . lopaḥ yi . abhyastasya iti eva . ataḥ api uttarārtham . ghavsoḥ et hau abhyāsalopaḥ ca iti . hau iti ucyate . tat eva tarhi prayojanam . śnasoḥ allopaḥ iti . nanu ca uktam śnam sārvadhātuke eva . asteḥ api ārdhadhātuke bhūbhāvena bhavitavyam iti . anuprayoge tu bhuvā astyabādhanam smaranti kartuḥ vacanāt manīṣiṇaḥ . anuprayoge tu bhuvā asteḥ abādhanam iṣyate : īhām āsa , īhām āsatuḥ , īhām āsuḥ iti . kim ca syāt yadi atra lopaḥ syāt . lope dvirvacanāsiddhiḥ . lope kṛte anackatvāt dvirvacanam syāt . sthānivadbhādāt bhaviṣyati . sthānivat iti cet kṛte bhavet dvitve . kṛte dvitve lopaḥ prāpnoti . asti tarhi parasya lopaḥ . abhyāsasya yaḥ akāraḥ tasya dīrghatvam bhaviṣyati . na evam sidhyati kasmāt pratyaṅgatvāt bhavet hi pararūpam . na evam sidhyati . kasmāt . pratyaṅgatvāt pararūpam prāpnoti . tasmin ca kṛte lopaḥ . pararūpe ca kṛte lopaḥ prāpnoti . dīrghatvam bādhakam bhavet tatra . ataḥ ādeḥ iti dīrghatvam bādhakam bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . sārvadhātuke bhūtapūrvamātre api yathā syāt : kuru iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.