क्अ इइइ।२२१।२-२२२।१७ रो इव्।७७३-७७७ पादः उपधाह्रस्वत्वम् । पादः उपधाह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् । द्विपदः पश्य । आदेशे हि सर्वादेशप्रसङ्गः । आदेशे हि सति सर्वादेशः प्रसज्येत । सर्वस्य द्विपाच्छब्दस्य त्रिपाच्छब्दस्य च पच्छब्दादेशः प्रसज्येत येन विधिः तदन्तस्य इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वा निर्दिश्यमानस्य आदेशत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कः पुनः अत्र विशेषः एषा वा परिभाषा क्रियेत उपधाह्रस्वत्वम् वा उच्येत । अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या । बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि कानि । प्रयोजनम् सुप्तिङादेशे । सुप् । कुमार्याम् , कोशोर्याम् , खट्वायाम् , मालायाम् , तस्याम् , यस्याम् । आड्याट्स्याट्सु कृतेषु साड्याट्स्याट्कस्य आम् प्राप्नोति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आड्याट्स्याटः क्रियन्ताम् आम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आम् । नित्याः आड्याट्स्याटः । कृते अपि आमि प्रप्नुवन्ति अकृते अपि । अनित्याः आड्याट्स्याटः । अन्यस्य कृते आमि प्रप्नुवन्ति अन्यस्य अकृते शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्तः अनित्याः भवन्ति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् आम् । इदम् तर्हि । तस्यै यस्यै । स्याटि कृते सस्याट्कस्य स्मैभावः प्राप्नोति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । यः तर्हि निर्दिश्यते तस्य कस्मात् न भवति । स्याटा व्यवहितत्वात् । सुप् । तिङ्। अरुदिताम् अरुदितम् अरुदित इति । इटि कृते सेट्कस्य ताम्तम्तामादेशाः प्राप्नुवन्ति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । इट् क्रियताम् ताम्तम्तामः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इडागमः । अन्तरङ्गाः ताम्तम्तामः । इदम् तर्हि क्रियास्ताम् , क्रियास्तम् , क्रियास्त । यासुटि कृते सयासुट्कस्य ताम्तम्तामादेशाः प्राप्नुवन्ति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । ल्यब्भावे च । ल्यब्भावे च प्रयोजनम् । प्रकृत्य प्रहृत्य । क्त्वान्तस्य ल्यप् प्राप्नोति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । त्रिचतुर्युष्मदस्मत्त्यदादिविकारेषु च । त्रिचतुर्युष्मदस्मत्त्यदादिविकारेषु च प्रयोजनम् । अतितिस्रः , अतिचतस्रः । त्रिचतुरन्तस्य तिसृचतसृभावः प्राप्नोति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । युष्मत् , अस्मत् । अतियूयम् अतिवयम् । युष्मदस्मदन्तस्य यूयवयौ प्राप्नुतः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । त्यदादिविकार । अतिस्यः , उत्तमस्यः , अत्यसौ , उत्तमासौ । त्यदाद्यन्तस्य त्यदादिविकाराः प्राप्नुवन्ति । किमन्तस्य कादेशः प्राप्नोति । अतिकः , परमकः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । उदः पूर्वत्वे । उदः पूर्वत्वे प्रयोजनम् । उदस्थाताम् । अटि कृते साट्कस्य पूर्वसवर्णः प्राप्नोति उदः स्थास्तम्भोः इति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न दोषः भवति । यः तर्हि निर्दिश्यते तस्य कस्मात् न भवति । अटा व्यवहितत्वात् । सा तर्हि परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । उक्तम् षष्ठी स्थानेयोगा इति एतस्य योगस्य वचने प्रयोजनम् षष्ठ्यन्तम् स्थानेन यथा युज्येत यतः षष्ठी उच्चारिता इति ।
KA III.221.2-222.17 Ro IV.773-777 pādaḥ upadhāhrasvatvam . pādaḥ upadhāhrasvatvam vaktavyam . dvipadaḥ paśya . ādeśe hi sarvādeśaprasaṅgaḥ . ādeśe hi sati sarvādeśaḥ prasajyeta . sarvasya dvipācchabdasya tripācchabdasya ca pacchabdādeśaḥ prasajyeta yena vidhiḥ tadantasya iti . tat tarhi vaktavyam . na vā nirdiśyamānasya ādeśatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ eṣā vā paribhāṣā kriyeta upadhāhrasvatvam vā ucyeta . avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā . bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni kāni . prayojanam suptiṅādeśe . sup . kumāryām , kośoryām , khaṭvāyām , mālāyām , tasyām , yasyām . āḍyāṭsyāṭsu kṛteṣu sāḍyāṭsyāṭkasya ām prāpnoti . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . idam iha sampradhāryam . āḍyāṭsyāṭaḥ kriyantām ām iti kim atra kartavyam . paratvāt ām . nityāḥ āḍyāṭsyāṭaḥ . kṛte api āmi prapnuvanti akṛte api . anityāḥ āḍyāṭsyāṭaḥ . anyasya kṛte āmi prapnuvanti anyasya akṛte śabdāntarasya ca prāpnuvantaḥ anityāḥ bhavanti . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt ām . idam tarhi . tasyai yasyai . syāṭi kṛte sasyāṭkasya smaibhāvaḥ prāpnoti . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . yaḥ tarhi nirdiśyate tasya kasmāt na bhavati . syāṭā vyavahitatvāt . sup . tiṅ. aruditām aruditam arudita iti . iṭi kṛte seṭkasya tāmtamtāmādeśāḥ prāpnuvanti . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . idam iha sampradhāryam . iṭ kriyatām tāmtamtāmaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt iḍāgamaḥ . antaraṅgāḥ tāmtamtāmaḥ . idam tarhi kriyāstām , kriyāstam , kriyāsta . yāsuṭi kṛte sayāsuṭkasya tāmtamtāmādeśāḥ prāpnuvanti . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . lyabbhāve ca . lyabbhāve ca prayojanam . prakṛtya prahṛtya . ktvāntasya lyap prāpnoti . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . tricaturyuṣmadasmattyadādivikāreṣu ca . tricaturyuṣmadasmattyadādivikāreṣu ca prayojanam . atitisraḥ , aticatasraḥ . tricaturantasya tisṛcatasṛbhāvaḥ prāpnoti . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . yuṣmat , asmat . atiyūyam ativayam . yuṣmadasmadantasya yūyavayau prāpnutaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . tyadādivikāra . atisyaḥ , uttamasyaḥ , atyasau , uttamāsau . tyadādyantasya tyadādivikārāḥ prāpnuvanti . kimantasya kādeśaḥ prāpnoti . atikaḥ , paramakaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . udaḥ pūrvatve . udaḥ pūrvatve prayojanam . udasthātām . aṭi kṛte sāṭkasya pūrvasavarṇaḥ prāpnoti udaḥ sthāstambhoḥ iti . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na doṣaḥ bhavati . yaḥ tarhi nirdiśyate tasya kasmāt na bhavati . aṭā vyavahitatvāt . sā tarhi paribhāṣā kartavyā . na kartavyā . uktam ṣaṣṭhī sthāneyogā iti etasya yogasya vacane prayojanam ṣaṣṭhyantam sthānena yathā yujyeta yataḥ ṣaṣṭhī uccāritā iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.