क्अ इइइ।१८३।२०-१८४।११ रो इव्।६७७-६७९ अत्वसन्तस्य दीर्घत्वे पितः उपसङ्ख्यानम् । अत्वसन्तस्य दीर्घत्वे पितः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । गोमान् , यवमान् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अननुबन्धकग्रहणे हि सानुबन्धकस्य ग्रहणम् न इति एवम् पितः न प्राप्नोति । अननुबन्धकग्रहणे इति उच्यते । सानुबन्धकस्य इदम् ग्रहणम् । एवम् तर्हि तदनुबन्धकग्रहणे अतदनुबन्धकस्य ग्रहणम् न इति एवम् पितः न प्राप्नोति । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । पकारलोपे कृते न अतुबन्तम् भवति अत्वन्तम् एव । यथा एव तर्हि पकारलोपे कृते न अतुबन्तम् एवम् उकारलोपे अपि कृते न अत्वन्तम् । ननु च भूतपूर्वगत्या भविष्यति अत्वन्तम् । यथा एव तर्हि भूतपूर्वगत्या अत्वन्तम् एवम् अतुबन्तम् अपि । एवम् तर्हि आश्रीयमाणे भूतपूर्वगतिः अत्वन्तम् च आस्रीयते न अतुबन्तम् । न सिध्यति । इह हि व्याकरणे सर्वेषु एव सानुबन्धकग्रहणेषु रूपम् आश्रीयते : यत्र अस्य एतत् रूपम् इति । रूपनिर्ग्रहः च न अन्तरेण लौकिकम् प्रयोगम् । तस्मिन् च लौकिके प्रयोगे सानुबन्धकानाम् प्रयोगः न अस्ति इति कृत्वा द्वितीयः प्रयोगः उपास्यते । कः असौ । उपदेशः नाम । उपदेशे च एतत् अतुबन्तम् न अत्वन्तम् । यदि पुनः अत्शब्दम् गृहीत्वा दीर्घत्वम् उच्येत । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रसज्येत : जगत् , जनगत् । अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति एवम् एतस्य न भविष्यति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति : कृतवान् , भुक्तवान् इति । क्व तर्हि स्यात् । पचन् , यजन् । न वै अत्र इष्यते । अनिष्टम् च प्राप्नोति इष्तम् च न सिध्यति । तस्मात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।
KA III.183.20-184.11 Ro IV.677-679 atvasantasya dīrghatve pitaḥ upasaṅkhyānam . atvasantasya dīrghatve pitaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . gomān , yavamān . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ananubandhakagrahaṇe hi sānubandhakasya grahaṇam na iti evam pitaḥ na prāpnoti . ananubandhakagrahaṇe iti ucyate . sānubandhakasya idam grahaṇam . evam tarhi tadanubandhakagrahaṇe atadanubandhakasya grahaṇam na iti evam pitaḥ na prāpnoti . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . pakāralope kṛte na atubantam bhavati atvantam eva . yathā eva tarhi pakāralope kṛte na atubantam evam ukāralope api kṛte na atvantam . nanu ca bhūtapūrvagatyā bhaviṣyati atvantam . yathā eva tarhi bhūtapūrvagatyā atvantam evam atubantam api . evam tarhi āśrīyamāṇe bhūtapūrvagatiḥ atvantam ca āsrīyate na atubantam . na sidhyati . iha hi vyākaraṇe sarveṣu eva sānubandhakagrahaṇeṣu rūpam āśrīyate : yatra asya etat rūpam iti . rūpanirgrahaḥ ca na antareṇa laukikam prayogam . tasmin ca laukike prayoge sānubandhakānām prayogaḥ na asti iti kṛtvā dvitīyaḥ prayogaḥ upāsyate . kaḥ asau . upadeśaḥ nāma . upadeśe ca etat atubantam na atvantam . yadi punaḥ atśabdam gṛhītvā dīrghatvam ucyeta . na evam śakyam . iha api prasajyeta : jagat , janagat . arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti evam etasya na bhaviṣyati . iha api tarhi na prāpnoti : kṛtavān , bhuktavān iti . kva tarhi syāt . pacan , yajan . na vai atra iṣyate . aniṣṭam ca prāpnoti iṣtam ca na sidhyati . tasmāt upasaṅkhyānam kartavyam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.