क्अ इइइ।१८२।७-१८३।१८ रो इव्।६७३-६७७ हनः क्वौ उपधादीर्घत्वप्रसङ्गः । हनः क्वौ उपधालक्षणम् दीर्घत्वम् प्राप्नोति । अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति इति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । वृत्रहणौ वृत्रहणः इति । नियमवचनात् सिद्धम् । इन्हन्पूषार्यम्णाम् शौ सौ च इति एतस्मात् नियमवचनात् दीर्घत्वम् न भविष्यति । नियमवचनात् सिद्धम् इति चेत् सर्वनामस्थानप्रकरणे नियमवचनात् अन्यत्र अनियमः । नियमवचनात् सिद्धम् इति चेत् सर्वनामस्थानप्रकरणे नियमवचनात् अन्यत्र नियमः न प्राप्नोति । क्व अन्यत्र । वृत्रहणि भ्रूणहनि । एवम् तर्हि दीर्घविधिः यः इह इन्प्रभृतीनाम् तम् विनियम्य सुटि इति सुविद्वान् । दीर्घविधिः यः इह इन्प्रभृतीनाम् तम् सर्वनामस्थाने विनियम्य , इन्हन्पूषार्यम्णाम् सर्वनामस्थाने दीर्घः भवति । किमर्थम् इदम् । नियमाऋथम् । इन्हन्पूषार्यम्णाम् सर्वनामस्थाने एव न अन्यत्र । शौ नियमम् पुनः एव विदध्यात् । ततः शौ । शौ एव सर्वनामस्थाने न अन्यत्र । ततः सौ । सौ एव सर्वनामस्थाने न अन्यत्र । भ्रूणहनि इति तथा अस्य न दुष्येत् । तथा अस्य भ्रूणहनि इति न दोषः भवति । शास्ति निवर्त्य सुटि इति अविशेषे शौ नियमम् कुरु वा अपि असमीक्ष्य । अथ वा निवृत्ते सर्वनामस्थानप्रकरणे अविशेषेण शौ नियमम् वक्ष्यामि । इन्हन्पूषार्यम्णाम् शौ एव । ततः सौ । सौ एव । इह अपि तर्हि नियमात् न प्राप्नोति : इन्द्रः वृत्रहायते । दीर्घविधेः उपधानियमात् मे हन्त यि दीर्घविधौ च न दोषः । उपधालक्षणदीर्घत्वस्य नियमः न च एतत् उपधालक्षणम् दीर्घत्वम् । सुटि अपि वा प्रकृते अनवकाशः शौ नियमः अप्रकृतप्रतिषेधे । अथ वा अनुवर्तमाने सर्वनामस्थानग्रहणे अनवकाशः शौ नियमः अप्रकृतस्य अपि दीर्घत्वस्य नियामकः भविष्यति । कथम् । यस्य हि शौ नियमः सुटि न एतत् तेन न तत्र भवेत् विनियम्यम् । यस्य हि शिः सर्वनामस्थानम् न तस्य सुट् । यस्य सुट् सर्वनामस्थानम् न तस्य शिः । तत्र सर्वनामस्थानप्रकरणे नियम्यम् न अस्ति इति कृत्वा अविशेषेण शौ नियमः विज्ञास्यते । दीर्घविधिः यः इह इन्प्रभृतीनाम् तम् विनियम्य सुटि इति सुविद्वान् । शौ नियमम् पुनः एव विदध्यात् । भ्रूणहनि इति तथा अस्य न दुष्येत् । शास्ति निवर्त्य सुटि इति अविशेषे शौ नियमम् कुरु वा अपि असमीक्ष्य । दीर्घविधेः उपधानियमात् मे हन्त यि दीर्घविधौ च न दोषः । सुटि अपि वा प्रकृते अनवकाशः शौ नियमः अप्रकृतप्रतिषेधे । यस्य हि शौ नियमः सुटि न एतत् तेन न तत्र भवेत् विनियम्यम् ।
KA III.182.7-183.18 Ro IV.673-677 hanaḥ kvau upadhādīrghatvaprasaṅgaḥ . hanaḥ kvau upadhālakṣaṇam dīrghatvam prāpnoti . anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti iti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vṛtrahaṇau vṛtrahaṇaḥ iti . niyamavacanāt siddham . inhanpūṣāryamṇām śau sau ca iti etasmāt niyamavacanāt dīrghatvam na bhaviṣyati . niyamavacanāt siddham iti cet sarvanāmasthānaprakaraṇe niyamavacanāt anyatra aniyamaḥ . niyamavacanāt siddham iti cet sarvanāmasthānaprakaraṇe niyamavacanāt anyatra niyamaḥ na prāpnoti . kva anyatra . vṛtrahaṇi bhrūṇahani . evam tarhi dīrghavidhiḥ yaḥ iha inprabhṛtīnām tam viniyamya suṭi iti suvidvān . dīrghavidhiḥ yaḥ iha inprabhṛtīnām tam sarvanāmasthāne viniyamya , inhanpūṣāryamṇām sarvanāmasthāne dīrghaḥ bhavati . kimartham idam . niyamāṛtham . inhanpūṣāryamṇām sarvanāmasthāne eva na anyatra . śau niyamam punaḥ eva vidadhyāt . tataḥ śau . śau eva sarvanāmasthāne na anyatra . tataḥ sau . sau eva sarvanāmasthāne na anyatra . bhrūṇahani iti tathā asya na duṣyet . tathā asya bhrūṇahani iti na doṣaḥ bhavati . śāsti nivartya suṭi iti aviśeṣe śau niyamam kuru vā api asamīkṣya . atha vā nivṛtte sarvanāmasthānaprakaraṇe aviśeṣeṇa śau niyamam vakṣyāmi . inhanpūṣāryamṇām śau eva . tataḥ sau . sau eva . iha api tarhi niyamāt na prāpnoti : indraḥ vṛtrahāyate . dīrghavidheḥ upadhāniyamāt me hanta yi dīrghavidhau ca na doṣaḥ . upadhālakṣaṇadīrghatvasya niyamaḥ na ca etat upadhālakṣaṇam dīrghatvam . suṭi api vā prakṛte anavakāśaḥ śau niyamaḥ aprakṛtapratiṣedhe . atha vā anuvartamāne sarvanāmasthānagrahaṇe anavakāśaḥ śau niyamaḥ aprakṛtasya api dīrghatvasya niyāmakaḥ bhaviṣyati . katham . yasya hi śau niyamaḥ suṭi na etat tena na tatra bhavet viniyamyam . yasya hi śiḥ sarvanāmasthānam na tasya suṭ . yasya suṭ sarvanāmasthānam na tasya śiḥ . tatra sarvanāmasthānaprakaraṇe niyamyam na asti iti kṛtvā aviśeṣeṇa śau niyamaḥ vijñāsyate . dīrghavidhiḥ yaḥ iha inprabhṛtīnām tam viniyamya suṭi iti suvidvān . śau niyamam punaḥ eva vidadhyāt . bhrūṇahani iti tathā asya na duṣyet . śāsti nivartya suṭi iti aviśeṣe śau niyamam kuru vā api asamīkṣya . dīrghavidheḥ upadhāniyamāt me hanta yi dīrghavidhau ca na doṣaḥ . suṭi api vā prakṛte anavakāśaḥ śau niyamaḥ aprakṛtapratiṣedhe . yasya hi śau niyamaḥ suṭi na etat tena na tatra bhavet viniyamyam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.