क्अ इइइ।२३१।२५-२३३।५ रो इव्।७९९-८०४ प्रकृत्या एकाच् इति किम् इष्ठेय्मेयस्सु आहोस्वित् अविशेषेण । किम् च अतः । यदि अविशेषेण स्वी खी शौवम् अधुना इति अत्र अपि प्राप्नोति । स्विखिनौ एव न स्तः । कथम् । उक्तम् एतत् । एकाक्षरात् कृतः जातेः सप्तम्याम् च न तौ स्मृतौ । स्ववान् खवान् इति एव भवितव्यम् । शौवम् इति परत्वात् ऐजागमे कृते टिलोपेन भवितव्यम् । अधुना इति सप्रकृतिकस्य सप्रत्ययकस्य स्थाने निपातनम् क्रियते । इह तर्हि प्राप्नोति : द्रव्यम् । यस्य ईति आदौ प्रकृतिभावः । यस्य ईति यस्य लोपप्राप्तिः तस्य प्रकृतिभावः न च एतानि यस्य ईति आदौ । एवम् अपि श्रिये हितः श्रीयः , ज्ञा देवता अस्य स्थालीपाकस्य ज्ञः स्थालीयापाकः इति अत्र प्राप्नोति । तस्मात् इष्ठेय्मेयस्सु प्रकृतिभावः । अथ इष्ठेय्मेयस्सु प्रकृतिभावे किम् उदाहरणम् । प्रेयान् प्रेष्थः । न एतत् अस्ति । प्रादीनाम् असिद्धत्वात् न भविष्यति । इदम् तर्हि श्रेयान् , श्रेष्ठः । प्रकृत्या एकाच् इष्ठेय्मेयस्सु चेत् एकाचः उच्चारणसामर्थ्यात् अवचनात् प्रकृतिभावः । प्रकृत्या एकाच् इष्ठेय्मेयस्सु चेत् तत् न । किम् कारणम् । एकाचः उच्चारणसामर्थ्यात् अन्तरेण अपि वचनम् प्रकृतिभावः भविष्यति । विन्मतोः तु लुगर्थम् । विन्मतोः तु लुगर्थम् प्रकृतिभावः वक्तव्यः । स्रग्वितरः , स्रजीयान् , स्रग्वितमः , स्रजिष्ठः । स्रुग्वत्तरः , स्रुचीयान् , स्रुग्वत्तमः , स्रुचिष्ठः । ननु च विन्मतोः लुक् टिलोपम् बाधिष्यते । कथम् अन्यस्य उच्यमानस्य अन्यस्य बाधकम् स्यात् । असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति । अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् । यथा एव खलु अपि विन्मतोः लुक् टिलोपम् बाधते एव नः तद्धिते इति एतम् अपि बाधेत । यतरः नः ब्रह्मीयान् । ब्रह्मवत्तरः इति । यत् तावत् उच्यते कथम् अन्यस्य उच्यमानस्य अन्यस्य बाधकम् स्यात् इति । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । यदि तर्हि विन्मतोः लुक् न उच्येत किम् इह स्यात् इति । टिलोपः इति आह । टिलोपः चेत् न अप्राप्ते टिलोपे विन्मतोः लुक् आरभ्यते । सः बाधकः भविष्यति । यत् अपि उच्यते असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति । अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् इति । सति अपि सम्भवे बाधनम् भवति । तत् यथा । दधि ब्राह्मणेभ्यः दीयताम् तक्रम् कौण्डिन्याय इति सति अपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानम् निवर्तकम् भवति । एवम् इह अपि सति अपि सम्भवे विन्मतोः लुक् टिलोपम् बाधिष्यते । यत् अपि उच्यते यथा एव खलु अपि विन्मतोः लुक् टिलोपम् बाधते एव नः तद्धिते इति एतम् अपि बाधेत इति । न बाधते । किम् कारणम् । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् । न अप्राप्ते टिलोपे विन्मतोः लुक् आरभ्यते । नः तद्धिते इति एतस्मिन् पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् विन्मतोः लुक् टिलोपम् बाधिष्यते । नः तद्धिते इति एतम् न बाधिष्यते । यदि तर्हि विन्मतोः लुक् टिलोपम् बाधते पयिष्थः इति न सिध्यति । पयसिष्थः इति प्राप्नोति । यथालक्षणम् अप्रयुक्ते । प्रकृत्या अके राजन्यमनुष्ययुवानः । राजन्यमनुष्ययुवानः अके प्रकृत्या भवन्ति इति वक्तव्यम् । राजन्यकम् , मानुष्यकम् , यौवनिका ।
KA III.231.25-233.5 Ro IV.799-804 prakṛtyā ekāc iti kim iṣṭheymeyassu āhosvit aviśeṣeṇa . kim ca ataḥ . yadi aviśeṣeṇa svī khī śauvam adhunā iti atra api prāpnoti . svikhinau eva na staḥ . katham . uktam etat . ekākṣarāt kṛtaḥ jāteḥ saptamyām ca na tau smṛtau . svavān khavān iti eva bhavitavyam . śauvam iti paratvāt aijāgame kṛte ṭilopena bhavitavyam . adhunā iti saprakṛtikasya sapratyayakasya sthāne nipātanam kriyate . iha tarhi prāpnoti : dravyam . yasya īti ādau prakṛtibhāvaḥ . yasya īti yasya lopaprāptiḥ tasya prakṛtibhāvaḥ na ca etāni yasya īti ādau . evam api śriye hitaḥ śrīyaḥ , jñā devatā asya sthālīpākasya jñaḥ sthālīyāpākaḥ iti atra prāpnoti . tasmāt iṣṭheymeyassu prakṛtibhāvaḥ . atha iṣṭheymeyassu prakṛtibhāve kim udāharaṇam . preyān preṣthaḥ . na etat asti . prādīnām asiddhatvāt na bhaviṣyati . idam tarhi śreyān , śreṣṭhaḥ . prakṛtyā ekāc iṣṭheymeyassu cet ekācaḥ uccāraṇasāmarthyāt avacanāt prakṛtibhāvaḥ . prakṛtyā ekāc iṣṭheymeyassu cet tat na . kim kāraṇam . ekācaḥ uccāraṇasāmarthyāt antareṇa api vacanam prakṛtibhāvaḥ bhaviṣyati . vinmatoḥ tu lugartham . vinmatoḥ tu lugartham prakṛtibhāvaḥ vaktavyaḥ . sragvitaraḥ , srajīyān , sragvitamaḥ , srajiṣṭhaḥ . srugvattaraḥ , srucīyān , srugvattamaḥ , sruciṣṭhaḥ . nanu ca vinmatoḥ luk ṭilopam bādhiṣyate . katham anyasya ucyamānasya anyasya bādhakam syāt . asati khalu api sambhave bādhanam bhavati . asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt . yathā eva khalu api vinmatoḥ luk ṭilopam bādhate eva naḥ taddhite iti etam api bādheta . yataraḥ naḥ brahmīyān . brahmavattaraḥ iti . yat tāvat ucyate katham anyasya ucyamānasya anyasya bādhakam syāt iti . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . yadi tarhi vinmatoḥ luk na ucyeta kim iha syāt iti . ṭilopaḥ iti āha . ṭilopaḥ cet na aprāpte ṭilope vinmatoḥ luk ārabhyate . saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . yat api ucyate asati khalu api sambhave bādhanam bhavati . asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt iti . sati api sambhave bādhanam bhavati . tat yathā . dadhi brāhmaṇebhyaḥ dīyatām takram kauṇḍinyāya iti sati api sambhave dadhidānasya takradānam nivartakam bhavati . evam iha api sati api sambhave vinmatoḥ luk ṭilopam bādhiṣyate . yat api ucyate yathā eva khalu api vinmatoḥ luk ṭilopam bādhate eva naḥ taddhite iti etam api bādheta iti . na bādhate . kim kāraṇam . yena na aprāpte tasya bādhanam . na aprāpte ṭilope vinmatoḥ luk ārabhyate . naḥ taddhite iti etasmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam vinmatoḥ luk ṭilopam bādhiṣyate . naḥ taddhite iti etam na bādhiṣyate . yadi tarhi vinmatoḥ luk ṭilopam bādhate payiṣthaḥ iti na sidhyati . payasiṣthaḥ iti prāpnoti . yathālakṣaṇam aprayukte . prakṛtyā ake rājanyamanuṣyayuvānaḥ . rājanyamanuṣyayuvānaḥ ake prakṛtyā bhavanti iti vaktavyam . rājanyakam , mānuṣyakam , yauvanikā .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.