क्अ इइइ।२३१।२-२३ रो इव्।७९६-७९९ कथम् इदम् विज्ञायते : हलादेः अङ्गस्य इति आहोस्वित् हलादेः ऋकारस्य इति । युक्तम् पुनः इदम् विचारयितुम् । ननु अनेन असन्दिग्धेन अङ्गविशेषणेन भवितव्यम् । कथम् हि ऋकारस्य नाम हल् आदिः स्यात् अन्यस्य अन्यः । अयम् आदिशब्दः अस्ति एव अवयववाची । तत् यथा ऋगादिः , अर्धर्चादिः , श्लोकादिः इति । अस्ति सामीप्ये वर्तते । तत् यथा । दधिभोजनम् अर्थसिद्धेः आदिः । दधिभोजनसमीपे । घृतभोजनम् आरोग्यस्य आदिः । घृतभोजनसमीपे । यावता सामीप्ये अपि वर्तते जायते विचारणा : हल्समीपस्य ऋकारस्य हलादेः अङ्गस्य इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते हलादेः अङ्गस्य इति अप्रथीयान् , अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते हलादेः ऋकारस्य इति अनृचीयान् , अत्र अपि प्राप्नोति । उभयथा स्वृचीयान् इति अत्र प्राप्नोति । अस्तु तावत् हलादेः अङ्गस्य इति । कथम् अप्रथीयान् । तद्धितान्तेन समासः भविष्यति । न प्रथीयान् अप्रथीयान् इति । भवेत् सिद्धम् यदा तद्धितान्तेन समासः । यदा तु खलु समासात् तद्धितोत्पत्तिः तदा न सिध्यति । न एव समासात् तद्धितोत्पत्त्या भवितव्यम् । किम् कारणम् । बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य । भवेत् यदा बहुव्रीहिः तदा न स्यात् । यदा तु खलु तत्पुरुषः तदा प्राप्नोति । न पृथुः अपृथुः । अयम् अपि अपृथुः । अयम् अपि अपृथुः । अयम् अनयोः अप्रथीयान् इति । न समासात् अजादिभ्याम् भवितव्यम् । किम् कारणम् । गुणवचनात् इति उच्यते न च समासः गुणवचनः इति । यदा तर्हि समासात् विन्मतुपौ विन्मतुबन्तात् अजादी तदा प्राप्नुतः । अविद्यमानाः पृथवः अपृथवः । अपृथवः अस्य सन्ति अपृथुमान् । अयम् अपृथुमान् । अयम् अपृथुमान् । अयम् अनयोः अप्रथीयान् इति । न एषः दोषः । अपृथवः एव न सन्ति कुतः यस्य अपृथवः इति । इह कस्मात् न भवति : मातयति , भ्रातयति । लोपः अत्र बाधकः भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । टिलोपः क्रियताम् रभावः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् रभावः । यदि पुनः अवशिष्टस्य रभावः उच्येत । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रसज्येत : कृतम् आचष्टे , कृतयति इति । एवम् तर्हि परिगणनम् कर्तव्यम् । पृथुमृदुकृशभृशदृढपरिवृढानाम् इति वक्तव्यम् ।
KA III.231.2-23 Ro IV.796-799 katham idam vijñāyate : halādeḥ aṅgasya iti āhosvit halādeḥ ṛkārasya iti . yuktam punaḥ idam vicārayitum . nanu anena asandigdhena aṅgaviśeṣaṇena bhavitavyam . katham hi ṛkārasya nāma hal ādiḥ syāt anyasya anyaḥ . ayam ādiśabdaḥ asti eva avayavavācī . tat yathā ṛgādiḥ , ardharcādiḥ , ślokādiḥ iti . asti sāmīpye vartate . tat yathā . dadhibhojanam arthasiddheḥ ādiḥ . dadhibhojanasamīpe . ghṛtabhojanam ārogyasya ādiḥ . ghṛtabhojanasamīpe . yāvatā sāmīpye api vartate jāyate vicāraṇā : halsamīpasya ṛkārasya halādeḥ aṅgasya iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate halādeḥ aṅgasya iti aprathīyān , atra na prāpnoti . atha vijñāyate halādeḥ ṛkārasya iti anṛcīyān , atra api prāpnoti . ubhayathā svṛcīyān iti atra prāpnoti . astu tāvat halādeḥ aṅgasya iti . katham aprathīyān . taddhitāntena samāsaḥ bhaviṣyati . na prathīyān aprathīyān iti . bhavet siddham yadā taddhitāntena samāsaḥ . yadā tu khalu samāsāt taddhitotpattiḥ tadā na sidhyati . na eva samāsāt taddhitotpattyā bhavitavyam . kim kāraṇam . bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya . bhavet yadā bahuvrīhiḥ tadā na syāt . yadā tu khalu tatpuruṣaḥ tadā prāpnoti . na pṛthuḥ apṛthuḥ . ayam api apṛthuḥ . ayam api apṛthuḥ . ayam anayoḥ aprathīyān iti . na samāsāt ajādibhyām bhavitavyam . kim kāraṇam . guṇavacanāt iti ucyate na ca samāsaḥ guṇavacanaḥ iti . yadā tarhi samāsāt vinmatupau vinmatubantāt ajādī tadā prāpnutaḥ . avidyamānāḥ pṛthavaḥ apṛthavaḥ . apṛthavaḥ asya santi apṛthumān . ayam apṛthumān . ayam apṛthumān . ayam anayoḥ aprathīyān iti . na eṣaḥ doṣaḥ . apṛthavaḥ eva na santi kutaḥ yasya apṛthavaḥ iti . iha kasmāt na bhavati : mātayati , bhrātayati . lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . ṭilopaḥ kriyatām rabhāvaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt rabhāvaḥ . yadi punaḥ avaśiṣṭasya rabhāvaḥ ucyeta . na evam śakyam . iha api prasajyeta : kṛtam ācaṣṭe , kṛtayati iti . evam tarhi parigaṇanam kartavyam . pṛthumṛdukṛśabhṛśadṛḍhaparivṛḍhānām iti vaktavyam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.