क्अ इइइ।१९२।९-१९३।१९ रो इव्।७०१-७०५ किम् पुनः प्राक् भात् असिद्धत्वम् आहोस्वित् सह तेन । कुतः पुनः अयम् सन्देहः । आङा अयम् निर्देशः क्रियते आङ् च पुनः सन्देहम् जनयति । तत् यथा : आ पाटलिपुत्रात् वृष्टः देवः इति सन्देहः : किम् प्राक् पाटलिपुत्रात् सह तेन इति । एवम् इह अपि सन्देहः : प्राक् भात् सह तेन इति । कः च अत्र विशेषः । प्राक् भात् इति चेत् सुनामघोनाभूगुणेषु उपसङ्ख्यानम् । प्राक् भात् इति चेत् सुनामघोनाभूगुणेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । शुनः पश्य । शुना शुने । सम्प्रसारणे कृते अल्लोपः अनः इति प्राप्नोति । यस्य पुनः सह तेन असिद्धत्वम् असिद्धत्वात् तस्य न संयोगात् वमन्तात् इति प्रतिषेधः भविष्यति । यस्य अपि प्राक् भात् असिद्धत्वम् तस्य अपि एषः न दोषः । कथम् । न अस्त्रि अत्र विशेषः अल्लोपेन वा निवृत्तौ सत्याम् पूर्वत्वेन वा । अयम् अस्ति विशेषः । अल्लोपेन निवृत्तौ सत्याम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत । न अत्र उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति । किम् कारणम् । न गोश्वन्साववर्ण इति प्रतिषेधात् । न एषः उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः । कस्य तर्हि । तृतीयादिस्वरस्य । यत्र तर्हि तृतीयादिस्वरः न अस्ति । शुनः पश्य इति । एवम् तर्हि न वयम् लक्षणस्य प्रतिषेधम् शिष्मः । किम् तर्हि येन केन चित् लक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिस्वरस्य अयम् प्रतिषेधः । यत्र तर्हि विभक्तिस्वरः न अस्ति । बहुशुनी इति । यदि पुनः अयम् उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अपि प्रतिषेधः विज्ञायेत । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रस्ज्येत कुमारी इति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न उदात्तनिवृत्तिस्वरः शुनि अवतरति इति यत् अयम् श्वन्शब्दम् गौरादिषु पठति । अन्तोदात्तार्थम् यत्नम् करोति । सिद्धम् हि स्यात् ङीपा एव । मघोनः पश्य । मघोना मघोने । सम्प्रसारणे कृते यस्य इति लोपः प्राप्नोति । यस्य पुनः सह तेन असिद्धत्वम् असिद्धत्वात् तस्य न भविष्यति । यस्य अपि प्राक् भात् असिद्धत्वम् तस्य अपि एषः न दोषः । कथम् । वक्ष्यति एतत् मघवन्-शब्दः अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् इति । भूगुणः । भूयान् । भूभावे कृते ओः गुणः प्राप्नोति । यस्य पुनः सह तेन असिद्धत्वम् असिद्धत्वात् तस्य न भविष्यति । यस्य अपि प्राक् भात् असिद्धत्वम् तस्य अपि एषः न दोषः । कथम् । दीर्घोच्चारणसामर्थ्यात् न भविष्यति । अस्ति दीर्घोच्चारणस्य प्रयोजनम् । किम् । भूमा इति । निपातनात् एतत् सिद्धम् । किम् निपातनम् । बहोः नञ्वत् उत्तरपदभूम्नि इति । अथ वा पुनः अस्तु सह तेन इति । आ भात् इति चेत् सुसम्प्रसारणयलोपप्रस्थादीनाम् प्रतिषेधः । पपुषः पश्य । तस्थुषः , निन्युषः , चिच्युषः , लुलुवुषः , पुपुवुषः इति । वसोः सम्प्रसारणे कृते अचि इति आकारलोपादीनि न सिध्यन्ति । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् समानाश्रयवचनात् सिद्धम् इति । कथम् । वसौ आकारलोपादीनि वसन्तस्य विभक्तौ सम्प्रसारणम् । यलोपः । सौरी बलाका । यः असौ अणि अकारः लुप्यते तस्य असिद्धत्वात् ईति यलोपः न प्राप्नोति । अत्र अपि एषः एव परिहारः । समानाश्रयवचनात् सिद्धम् इति । कथम् । अणि अकारलोपः अणन्तस्य ईति लोपः । प्रस्थादिषु । प्रेयान् , स्थेयान् । प्रस्थादीनाम् असिद्धत्वात् प्रकृत्या एकाच् इति प्रकृतिभावः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यथा एव प्रस्थादीनाम् असिद्धत्वात् प्रकृतिभावः न प्राप्नोति एवम् टिलोपः अपि न भविष्यति ।
KA III.192.9-193.19 Ro IV.701-705 kim punaḥ prāk bhāt asiddhatvam āhosvit saha tena . kutaḥ punaḥ ayam sandehaḥ . āṅā ayam nirdeśaḥ kriyate āṅ ca punaḥ sandeham janayati . tat yathā : ā pāṭaliputrāt vṛṣṭaḥ devaḥ iti sandehaḥ : kim prāk pāṭaliputrāt saha tena iti . evam iha api sandehaḥ : prāk bhāt saha tena iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . prāk bhāt iti cet sunāmaghonābhūguṇeṣu upasaṅkhyānam . prāk bhāt iti cet sunāmaghonābhūguṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . śunaḥ paśya . śunā śune . samprasāraṇe kṛte allopaḥ anaḥ iti prāpnoti . yasya punaḥ saha tena asiddhatvam asiddhatvāt tasya na saṃyogāt vamantāt iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . yasya api prāk bhāt asiddhatvam tasya api eṣaḥ na doṣaḥ . katham . na astri atra viśeṣaḥ allopena vā nivṛttau satyām pūrvatvena vā . ayam asti viśeṣaḥ . allopena nivṛttau satyām udāttanivṛttisvaraḥ prasajyeta . na atra udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti . kim kāraṇam . na gośvansāvavarṇa iti pratiṣedhāt . na eṣaḥ udāttanivṛttisvarasya pratiṣedhaḥ . kasya tarhi . tṛtīyādisvarasya . yatra tarhi tṛtīyādisvaraḥ na asti . śunaḥ paśya iti . evam tarhi na vayam lakṣaṇasya pratiṣedham śiṣmaḥ . kim tarhi yena kena cit lakṣaṇena prāptasya vibhaktisvarasya ayam pratiṣedhaḥ . yatra tarhi vibhaktisvaraḥ na asti . bahuśunī iti . yadi punaḥ ayam udāttanivṛttisvarasya api pratiṣedhaḥ vijñāyeta . na evam śakyam . iha api prasjyeta kumārī iti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na udāttanivṛttisvaraḥ śuni avatarati iti yat ayam śvanśabdam gaurādiṣu paṭhati . antodāttārtham yatnam karoti . siddham hi syāt ṅīpā eva . maghonaḥ paśya . maghonā maghone . samprasāraṇe kṛte yasya iti lopaḥ prāpnoti . yasya punaḥ saha tena asiddhatvam asiddhatvāt tasya na bhaviṣyati . yasya api prāk bhāt asiddhatvam tasya api eṣaḥ na doṣaḥ . katham . vakṣyati etat maghavan-śabdaḥ avyutpannam prātipadikam iti . bhūguṇaḥ . bhūyān . bhūbhāve kṛte oḥ guṇaḥ prāpnoti . yasya punaḥ saha tena asiddhatvam asiddhatvāt tasya na bhaviṣyati . yasya api prāk bhāt asiddhatvam tasya api eṣaḥ na doṣaḥ . katham . dīrghoccāraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . asti dīrghoccāraṇasya prayojanam . kim . bhūmā iti . nipātanāt etat siddham . kim nipātanam . bahoḥ nañvat uttarapadabhūmni iti . atha vā punaḥ astu saha tena iti . ā bhāt iti cet susamprasāraṇayalopaprasthādīnām pratiṣedhaḥ . papuṣaḥ paśya . tasthuṣaḥ , ninyuṣaḥ , cicyuṣaḥ , luluvuṣaḥ , pupuvuṣaḥ iti . vasoḥ samprasāraṇe kṛte aci iti ākāralopādīni na sidhyanti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat samānāśrayavacanāt siddham iti . katham . vasau ākāralopādīni vasantasya vibhaktau samprasāraṇam . yalopaḥ . saurī balākā . yaḥ asau aṇi akāraḥ lupyate tasya asiddhatvāt īti yalopaḥ na prāpnoti . atra api eṣaḥ eva parihāraḥ . samānāśrayavacanāt siddham iti . katham . aṇi akāralopaḥ aṇantasya īti lopaḥ . prasthādiṣu . preyān , stheyān . prasthādīnām asiddhatvāt prakṛtyā ekāc iti prakṛtibhāvaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā eva prasthādīnām asiddhatvāt prakṛtibhāvaḥ na prāpnoti evam ṭilopaḥ api na bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.