क्अ इइइ।१९०।१०-१९२।८ रो इव्।६९५-७०१ आरभ्यमाणे अपि एतस्मिन् योगे सिद्धम् वसुसम्प्रसारणम् अज्विधौ । वसुसम्प्रसारणम् अज्विधौ सिद्धम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पपुषः पश्य । तस्थुषः पश्य । निन्युषः पश्य । चिच्युषः पश्य । लुलुवुषः पश्य । पुपुवुषः पश्य इति । वसोः सम्प्रसारणे कृते अचि इति आकारलोपादीनि यथा स्युः इति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यन्ति । बहिरङ्गलक्षणत्वात् असिद्धत्वात् च । बहिरङ्गलक्षणम् च एव हि वसुसम्प्रसारणम् असिद्धम् च । आत्त्वम् यलोपाल्लोपयोः पशुषः न वाजान् चाखायिता चाखायितुम् । आत्त्वम् यलोपाल्लोपयोः सिद्धम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पशुषः न वाजान् । पशुषः इति आत्त्त्वस्य असिद्धत्वात् आतः धातोः इति आकारलोपः न प्राप्नोति । चाखायिता चाखायितुम् इति आत्त्वस्य असिद्धत्वात् यस्य हलः इति यलोपः प्राप्नोति । समानाश्रयवचनात् सिद्धम् । समानाश्रयम् असिद्धम् भवति व्याश्रयम् च एतत् । इह तावत् पपुषः पश्य , तस्थुषः पश्य , निन्युषः पश्य , चिच्युषः पश्य , लुलुवुषः पश्य , पुपुवुषः पश्य इति । वसौ आकारलोपादीनि वसन्तस्य विभक्तौ सम्प्रसारणम् । पशुषः इति विटि आत्त्वम् विडन्तस्य विभक्तौ आकारलोपः । चाखायिता चाखायितुम् इति यङि आत्त्वम् यङन्तस्य च आर्धधातुके लोपः इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । अत्रग्रहणसामर्थ्यात् । ननु च अन्यत् अत्रग्रहणस्य प्रयोजनम् उक्तम् । किम् उक्तम् । अत्रग्रहणम् विषयार्थम् इति । अधिकारात् अपि एतत् सिद्धम् । इह पपुषः , चिच्युषः , लुलुवुषः , द्वौ हेतू व्य्पदिष्टौ बहिरङ्गलक्षणत्वम् असिद्धत्वम् च इति । तत्र भवएत् असिद्धत्वम् प्रत्युक्तम् बहिरङ्गलक्षणत्वम् तु न एव प्रत्युक्तम् । न एषः दोषः बहिरङ्गम् अन्तरङ्गम् इति च प्रतिद्वन्द्विभाविनौ एतौ अर्थौ । कथम् । सति अन्तरङ्गे बहिरङ्गम् सति च बहिरङ्गे अन्तरङ्गम् । न च अत्र अन्तरङ्गबहिरङ्गयोः युगपत् समवस्थानम् अस्ति । न अनभिनिर्वृत्ते बहिरङ्गे अन्तरङ्गम् प्राप्नोति । तत्र निमित्तम् एव बहिरङ्गम् अन्तरङ्गस्य । ह्रस्वयलोपाल्लोपाः च अयादेशे ल्यपि । ह्रस्वयलोपाल्लोपाः च अयादेशे ल्यपि सिद्धाः वक्तव्याः । प्रशमय्य गतः , प्रतमय्य गतः । प्रबेभिदय्य गतः । प्रचेच्छिदय्य गतः । प्रस्तनय्य गतः । प्रगदय्य गतः । ह्रस्वयलोपाल्लोपानाम् असिद्धत्वात् ल्यपि लघुपूर्वात् इति अयादेशः न प्राप्नोति । अत्र अपि एषः परिहारः समानाश्रयवचनात् सिद्धम् इति । कथम् । णौ एते विधयः णेः ल्यपि अयादेशः । वुग्युटौ उवङ्यणोः । वुग्युटौ उवङ्यणोः सिद्धौ वक्तव्यौ । बभूवतुः , बभूवुः : वुकः असिद्धत्वात् उवङादेशः प्राप्नोति । उपदिदीये , उपदिदीयाते : युटः असिद्धत्वात् यणादेशः प्राप्नोति । वुकः तावत् न वक्तव्यः । वुकम् न वक्ष्यामि । एवम् वक्ष्यामि : भुवः लुङ्लिटोः ऊत् उपधायाः इति । अत्र उवङादेशे कृते या उपधा तस्याः ऊत्त्वम् भविष्यति । एवम् अपि कुतः नु खलु एतत् उवङादेशे कृते या उपधा तस्याः ऊत्त्वम् भविष्यति न पुनः साम्प्रतिकी या उपधा तस्याः स्यात् भकारस्य । न एषः दोषः । ओः इति वर्तते । तेन उवर्णस्य भविष्यति । भवेत् सिद्धम् बभूवतुः , बभूवुः । इदम् तु न सिध्यति : बभूव बभूविथ इति । किम् कारणम् । गुणवृद्ध्योः कृतयोः उवर्णाभावात् । न अत्र गुणवृद्धी प्राप्नुतः । किम् कारणम् । क्ङिति च इति प्रतिषेधात् । कथम् कित्त्वम् । इन्धिभवतिभ्याम् च इति । तत् वै वयम् कित्त्वम् प्रत्याचक्ष्महे वुका । इह तु कित्त्वेन वुक् प्रत्याख्यायते । किम् पुनः अत्र न्याय्यम् । वुग्वचनम् एव न्याय्यम् । सति अपि हि कित्त्वे स्याताम् एव अत्र गुणवृद्धी । किम् कारणम् । इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः सः प्रतिषेधः न च एषा इग्लक्षणा वृद्धिः । एवम् तर्हि न अर्थः वुका न अपि कित्त्वेन । स्ताम् अत्र गुणवृद्धी । गुणवृद्ध्योः कृतयोः अवावोः च कृतयोः या उपधा तस्याः ऊत्त्वम् भविष्यति । कथम् । ओः इति अत्र अवर्णम् अपि प्रतिनिर्दिश्यते । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । कीलालपः पश्य । शुभंयः पश्य इति
KA III.190.10-192.8 Ro IV.695-701 ārabhyamāṇe api etasmin yoge siddham vasusamprasāraṇam ajvidhau . vasusamprasāraṇam ajvidhau siddham vaktavyam . kim prayojanam . papuṣaḥ paśya . tasthuṣaḥ paśya . ninyuṣaḥ paśya . cicyuṣaḥ paśya . luluvuṣaḥ paśya . pupuvuṣaḥ paśya iti . vasoḥ samprasāraṇe kṛte aci iti ākāralopādīni yathā syuḥ iti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyanti . bahiraṅgalakṣaṇatvāt asiddhatvāt ca . bahiraṅgalakṣaṇam ca eva hi vasusamprasāraṇam asiddham ca . āttvam yalopāllopayoḥ paśuṣaḥ na vājān cākhāyitā cākhāyitum . āttvam yalopāllopayoḥ siddham vaktavyam . kim prayojanam . paśuṣaḥ na vājān . paśuṣaḥ iti ātttvasya asiddhatvāt ātaḥ dhātoḥ iti ākāralopaḥ na prāpnoti . cākhāyitā cākhāyitum iti āttvasya asiddhatvāt yasya halaḥ iti yalopaḥ prāpnoti . samānāśrayavacanāt siddham . samānāśrayam asiddham bhavati vyāśrayam ca etat . iha tāvat papuṣaḥ paśya , tasthuṣaḥ paśya , ninyuṣaḥ paśya , cicyuṣaḥ paśya , luluvuṣaḥ paśya , pupuvuṣaḥ paśya iti . vasau ākāralopādīni vasantasya vibhaktau samprasāraṇam . paśuṣaḥ iti viṭi āttvam viḍantasya vibhaktau ākāralopaḥ . cākhāyitā cākhāyitum iti yaṅi āttvam yaṅantasya ca ārdhadhātuke lopaḥ iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . atragrahaṇasāmarthyāt . nanu ca anyat atragrahaṇasya prayojanam uktam . kim uktam . atragrahaṇam viṣayārtham iti . adhikārāt api etat siddham . iha papuṣaḥ , cicyuṣaḥ , luluvuṣaḥ , dvau hetū vypadiṣṭau bahiraṅgalakṣaṇatvam asiddhatvam ca iti . tatra bhavaet asiddhatvam pratyuktam bahiraṅgalakṣaṇatvam tu na eva pratyuktam . na eṣaḥ doṣaḥ bahiraṅgam antaraṅgam iti ca pratidvandvibhāvinau etau arthau . katham . sati antaraṅge bahiraṅgam sati ca bahiraṅge antaraṅgam . na ca atra antaraṅgabahiraṅgayoḥ yugapat samavasthānam asti . na anabhinirvṛtte bahiraṅge antaraṅgam prāpnoti . tatra nimittam eva bahiraṅgam antaraṅgasya . hrasvayalopāllopāḥ ca ayādeśe lyapi . hrasvayalopāllopāḥ ca ayādeśe lyapi siddhāḥ vaktavyāḥ . praśamayya gataḥ , pratamayya gataḥ . prabebhidayya gataḥ . pracecchidayya gataḥ . prastanayya gataḥ . pragadayya gataḥ . hrasvayalopāllopānām asiddhatvāt lyapi laghupūrvāt iti ayādeśaḥ na prāpnoti . atra api eṣaḥ parihāraḥ samānāśrayavacanāt siddham iti . katham . ṇau ete vidhayaḥ ṇeḥ lyapi ayādeśaḥ . vugyuṭau uvaṅyaṇoḥ . vugyuṭau uvaṅyaṇoḥ siddhau vaktavyau . babhūvatuḥ , babhūvuḥ : vukaḥ asiddhatvāt uvaṅādeśaḥ prāpnoti . upadidīye , upadidīyāte : yuṭaḥ asiddhatvāt yaṇādeśaḥ prāpnoti . vukaḥ tāvat na vaktavyaḥ . vukam na vakṣyāmi . evam vakṣyāmi : bhuvaḥ luṅliṭoḥ ūt upadhāyāḥ iti . atra uvaṅādeśe kṛte yā upadhā tasyāḥ ūttvam bhaviṣyati . evam api kutaḥ nu khalu etat uvaṅādeśe kṛte yā upadhā tasyāḥ ūttvam bhaviṣyati na punaḥ sāmpratikī yā upadhā tasyāḥ syāt bhakārasya . na eṣaḥ doṣaḥ . oḥ iti vartate . tena uvarṇasya bhaviṣyati . bhavet siddham babhūvatuḥ , babhūvuḥ . idam tu na sidhyati : babhūva babhūvitha iti . kim kāraṇam . guṇavṛddhyoḥ kṛtayoḥ uvarṇābhāvāt . na atra guṇavṛddhī prāpnutaḥ . kim kāraṇam . kṅiti ca iti pratiṣedhāt . katham kittvam . indhibhavatibhyām ca iti . tat vai vayam kittvam pratyācakṣmahe vukā . iha tu kittvena vuk pratyākhyāyate . kim punaḥ atra nyāyyam . vugvacanam eva nyāyyam . sati api hi kittve syātām eva atra guṇavṛddhī . kim kāraṇam . iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ saḥ pratiṣedhaḥ na ca eṣā iglakṣaṇā vṛddhiḥ . evam tarhi na arthaḥ vukā na api kittvena . stām atra guṇavṛddhī . guṇavṛddhyoḥ kṛtayoḥ avāvoḥ ca kṛtayoḥ yā upadhā tasyāḥ ūttvam bhaviṣyati . katham . oḥ iti atra avarṇam api pratinirdiśyate . iha api tarhi prāpnoti . kīlālapaḥ paśya . śubhaṃyaḥ paśya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.