क्अ इइइ।१९७।१-१९८।१२ रो इव्।७१३-७१६ सनोतेः अनुनासिकलोपात् आत्त्वम् विप्रतिषेधेन । सनोतेः अनुनासिकलोपात् आत्त्वम् भवति विप्रतिषेधेन । सनोतेः अनुनासिकलोपस्य अवकाशः अन्ये तनोत्यादयः । आत्त्वस्य अवकाशः अन्ये जनादयः । सनोतेः अनुनासिकस्य उभयम् प्राप्नोति । सातः सातवान् इति । आत्त्वम् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । न हि सनोतेः अनुनासिकलोपस्य अन्ये तनोत्यादयः अवकाशः । सनोतेः यः तनोत्यादिषु पाठः सः अनवकाशः । न खलु अपि आत्त्वस्य अन्ये जनादयः अवकाशः । सनोतेः यत् आत्त्वे ग्रहणम् तत् अनवकाशम् । तस्य अनवकाशत्वात् अयुक्तः विप्रतिषेधः । एवम् तर्हि तनोत्यादिषु पाठः तावत् सावकाशः । कः अवकाशः । अन्यानि तनोत्यादिकार्याणि । तनादिभ्यः तथासोः इति । आत्त्वे अपि ग्रहणम् सावकाशम् । कः अवकाशः । सनि च ये विभाषा च । उभयोः सावकाशयोः युक्तः विप्रतिषेधः । एवम् अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः । पठिष्यति हि आचार्यः पूर्वत्र असिद्धे न अस्ति विप्रतिषेधः अभावात् उत्तरस्य इति । एकस्य नाम अभावे विप्रतिषेधः न स्यात् किम् पुनः यत्र उभयम् न अस्ति । न एषः दोषः । भवति इह विप्रतिषेधः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमाम् गंस्यते । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति इह विप्रतिषेधः इति यत् अयम् घुमाश्थागापाजहातिसाम् हलि इति हल्ग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । हल्ग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् हलादौ ईत्त्वम् यथा स्यात् इह मा भूत् , गोदः , कम्बलदः इति । यदि च अत्र विप्रतिषेधः न स्यात् हल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । अस्तु अत्र ईत्त्वम् । ईत्त्वस्य असिद्धत्वात् लोपः भविष्यति । पश्यति तु आचार्यः भवति इह विप्रतिषेधः । ततः हल्ग्रहणम् करोति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । व्यवस्थार्थम् एतत् स्यात् । हलादौ ईत्त्वम् यथा स्यात् अजादौ मा भूत् इति । किम् च स्यात् । इयङादेशः प्रसज्येत । ननु च असिद्धत्वात् एव इयङादेशः न भविष्यति । न शक्यम् ईत्त्वम् इयङादेशे असिद्धम् विज्ञातुम् । इह हि दोषः स्यात् : धियौ धियः पियौ पियः इति । न एतत् ईत्त्वम् । किम् तर्हि । ध्याप्योः सम्प्रसारणम् एतत् । समानाश्रयम् खलु अपि असिद्धम् भवति व्याश्रम् च एतत् । कथम् । क्वौ ईत्त्वम् क्विबन्तस्य विभक्तौ इयङादेशः । व्यवस्थार्थम् एव तर्हि हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । कुतः हि एतत् ईत्त्वस्य असिद्धत्वात् लोपः न पुनः लोपस्य असिद्धत्वात् ईत्त्वम् इति । तत्र चक्रकम् अव्यवस्था प्रसज्येत । न अस्ति चक्रकप्रसङ्गः । न हि अव्यवस्थाकारिण शास्त्रेण भवितव्यम् । शास्त्रतः नाम व्यवस्था । तत्र ईत्त्वस्य असिद्धत्वात् लोपः लोपेन व्यवस्थानम् भविष्यति । न खलु अपि तस्मिन् तत् एव असिद्धम् भवति । व्यवस्थार्थम् एव तर्हि हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । हलादौ ईत्त्वम् यथा स्यात् अजादौ मा भूत् इति । कुतः हि एतत् ईत्त्वस्य असिद्धत्वात् लोपः लोपेन अवस्थानम् भविष्यति न पुनः लोपस्य असिद्धत्वात् ईत्त्वम् ईत्त्वेन व्यवस्थानम् स्यात् । तत् एव खलु अपि तस्मिन् असिद्धम् भवति । कथम् । पठिष्यति हि आचार्यः चिणः लुकि तग्रहणानर्थक्यम् सङ्घातस्य अप्रत्ययत्वात् तलोपस्य च असिद्धत्वात् इति । चिणः लुक् चिणः लुकि एव असिद्धः भवति । एवम् तर्हि यदि व्यवस्थार्थम् एतत् स्यात् न एव अयम् हल्ग्रहणम् कुर्वीत । अविशेषेण अयम् ईत्त्वम् उक्त्वा तस्य अजादौ लोपम् अपवादम् विदधीत । इदम् अस्ति । आतः लोपः इटि च इति । ततः घुमाश्थागापाजहातिसाम् । लोपः भवति इटि च अजादौ क्ङिति । किमर्थम् पुनः इदम् । ईत्त्वम् वक्ष्यामि तद्बाधनार्थम् । ततः ईत् । ईत् च भवति घ्वादीनाम् । ततः एः लिङि । वा अन्यस्य संयोगादेः । न ल्यपि । मयतेः इत् अन्यतरस्याम् । ततः यति । यति च ईत् भवति । सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यत् हल्ग्रहणम् करोति गरीयांसम् यत्नम् आरभते तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति इह विप्रतिषेधः इति ।
KA III.197.1-198.12 Ro IV.713-716 sanoteḥ anunāsikalopāt āttvam vipratiṣedhena . sanoteḥ anunāsikalopāt āttvam bhavati vipratiṣedhena . sanoteḥ anunāsikalopasya avakāśaḥ anye tanotyādayaḥ . āttvasya avakāśaḥ anye janādayaḥ . sanoteḥ anunāsikasya ubhayam prāpnoti . sātaḥ sātavān iti . āttvam bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . na hi sanoteḥ anunāsikalopasya anye tanotyādayaḥ avakāśaḥ . sanoteḥ yaḥ tanotyādiṣu pāṭhaḥ saḥ anavakāśaḥ . na khalu api āttvasya anye janādayaḥ avakāśaḥ . sanoteḥ yat āttve grahaṇam tat anavakāśam . tasya anavakāśatvāt ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ . evam tarhi tanotyādiṣu pāṭhaḥ tāvat sāvakāśaḥ . kaḥ avakāśaḥ . anyāni tanotyādikāryāṇi . tanādibhyaḥ tathāsoḥ iti . āttve api grahaṇam sāvakāśam . kaḥ avakāśaḥ . sani ca ye vibhāṣā ca . ubhayoḥ sāvakāśayoḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ pūrvatra asiddhe na asti vipratiṣedhaḥ abhāvāt uttarasya iti . ekasya nāma abhāve vipratiṣedhaḥ na syāt kim punaḥ yatra ubhayam na asti . na eṣaḥ doṣaḥ . bhavati iha vipratiṣedhaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamām gaṃsyate . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati iha vipratiṣedhaḥ iti yat ayam ghumāśthāgāpājahātisām hali iti halgrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . halgrahaṇasya etat prayojanam halādau īttvam yathā syāt iha mā bhūt , godaḥ , kambaladaḥ iti . yadi ca atra vipratiṣedhaḥ na syāt halgrahaṇam anarthakam syāt . astu atra īttvam . īttvasya asiddhatvāt lopaḥ bhaviṣyati . paśyati tu ācāryaḥ bhavati iha vipratiṣedhaḥ . tataḥ halgrahaṇam karoti . na etat asti jñāpakam . vyavasthārtham etat syāt . halādau īttvam yathā syāt ajādau mā bhūt iti . kim ca syāt . iyaṅādeśaḥ prasajyeta . nanu ca asiddhatvāt eva iyaṅādeśaḥ na bhaviṣyati . na śakyam īttvam iyaṅādeśe asiddham vijñātum . iha hi doṣaḥ syāt : dhiyau dhiyaḥ piyau piyaḥ iti . na etat īttvam . kim tarhi . dhyāpyoḥ samprasāraṇam etat . samānāśrayam khalu api asiddham bhavati vyāśram ca etat . katham . kvau īttvam kvibantasya vibhaktau iyaṅādeśaḥ . vyavasthārtham eva tarhi halgrahaṇam kartavyam . kutaḥ hi etat īttvasya asiddhatvāt lopaḥ na punaḥ lopasya asiddhatvāt īttvam iti . tatra cakrakam avyavasthā prasajyeta . na asti cakrakaprasaṅgaḥ . na hi avyavasthākāriṇa śāstreṇa bhavitavyam . śāstrataḥ nāma vyavasthā . tatra īttvasya asiddhatvāt lopaḥ lopena vyavasthānam bhaviṣyati . na khalu api tasmin tat eva asiddham bhavati . vyavasthārtham eva tarhi halgrahaṇam kartavyam . halādau īttvam yathā syāt ajādau mā bhūt iti . kutaḥ hi etat īttvasya asiddhatvāt lopaḥ lopena avasthānam bhaviṣyati na punaḥ lopasya asiddhatvāt īttvam īttvena vyavasthānam syāt . tat eva khalu api tasmin asiddham bhavati . katham . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ ciṇaḥ luki tagrahaṇānarthakyam saṅghātasya apratyayatvāt talopasya ca asiddhatvāt iti . ciṇaḥ luk ciṇaḥ luki eva asiddhaḥ bhavati . evam tarhi yadi vyavasthārtham etat syāt na eva ayam halgrahaṇam kurvīta . aviśeṣeṇa ayam īttvam uktvā tasya ajādau lopam apavādam vidadhīta . idam asti . ātaḥ lopaḥ iṭi ca iti . tataḥ ghumāśthāgāpājahātisām . lopaḥ bhavati iṭi ca ajādau kṅiti . kimartham punaḥ idam . īttvam vakṣyāmi tadbādhanārtham . tataḥ īt . īt ca bhavati ghvādīnām . tataḥ eḥ liṅi . vā anyasya saṃyogādeḥ . na lyapi . mayateḥ it anyatarasyām . tataḥ yati . yati ca īt bhavati . saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat halgrahaṇam karoti garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha vipratiṣedhaḥ iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.