क्अ इइइ।२०८।७-२०९।१७ रो इव्।७४५-७४८ कस्य अयम् प्रतिषेधः । आटः प्राप्नोति । अटः अपि इष्यते । तत् तर्हि अटः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । लुङ्लङ्ल्ङ्क्षु अट् उदात्तः इति । यदि तत् अनुवर्तते आट् अजादीनाम् अट् च इति अट् अपि प्राप्नोति । अस्तु । अटि कृते पुनः आटि भविष्यति । इह अपि तर्हि अटि कृते पुनः आट् प्राप्नोति : अकार्षीत् , अहार्षीत् । अड्वचनात् न भविष्यति । इह अपि तर्हि अड्वचनात् न स्यात् : ऐहिष्ट , ऐक्षिष्त । आड्वचनात् भविष्यति । इह अपि तर्हि आड्वचनात् प्राप्नोति : अकार्षीत् , अहार्षीत् । अकृते अटि यः अजादिः इति एवम् एतत् विज्ञास्यते । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । अज्वचनसामर्थ्यात् । यदि कृते अटि यः अजादिः तत्र स्यात् अज्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । अथ वा उपदेशे इति वर्तते । अथ वा आर्धधातुके इति वर्तते । अथ वा लुङ्लङ्ल्ङ्क्षु अट् इति द्विलकारकः निर्देशः : लुङादिषु लकारादिषु यः अजादिः इति । सर्वथा , ऐज्यत , औप्यत इति एतत् न सिध्यति । एवम् तर्हि अजादीनाम् अटा सिद्धम् । अजादीनाम् अटा एव सिद्धम् । न अर्थः आटा । एवम् तर्हि वृद्ध्यर्थम् आट् वक्तव्यः । वृद्ध्यर्थम् इति चेत् अटः । अटः वृद्धिम् वक्ष्यामि । यदि तर्हि अटः वृद्धिः उच्यते अस्ववः हसति इति अत्र । वृद्धिः प्रप्नोति रोः उत्वे कृते । धातौ वृद्धिम् अटः स्मरेत् । धातौ अटः वृद्धिम् वक्ष्यामि । तत् तर्हि धातुग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते । अटः अचि वृद्धिः भवति । ततः उपसर्गात् ऋति वृद्धिः भवति । ततः धातौ । धातौ इति उभयोः शेषः । इह तर्हि : आटीत् , आशीत् इति अतः गुणे इति पररूपत्वम् प्राप्नोति । पररूपम् गुणे न अटः । पररूपम् गुणे अटः न इति वक्ष्यामि । ओमाङोः उसि तत् समम् । यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि उसि ओमाङ्क्षु आटः पररूपप्रतिषेधः चोदितः स न वक्तव्यः भवति । छन्दोर्थम् तर्हि आट् वक्तव्यः । अरैक् उ कृष्णाः । त्रितः एनम् आयुनक् । सुरुचः वेन् आवः । छन्दोर्थम् बहुलम् दीर्घम् । बहुलम् छन्दसि दीर्घत्वम् दृश्यते । तत् यथा : पूरुषः , नारकः इति । एवम् तर्हि आयन् , आसन् । इणस्त्योः यण्लोपयोः कृतयोः अनजादित्वात् वृद्धिः न प्राप्नोति । इणस्त्योः अन्तरङ्गतः । अन्तरङ्गत्वात् वृद्धिः भविष्यति । तस्मात् न अर्थः आड्ग्रहणेन । अजादीनाम् अटा सिद्धम् । वृद्ध्यर्थम् इति चेत् अटः । अस्ववः हसति इति अत्र । धातौ वृद्धिम् अटः स्मरेत् । पररूपम् गुणे न अटः । ओमाङोः उसि तत् समम् । छन्दोर्थम् बहुलम् दीर्घम् । इणस्त्योः अन्तरङ्गतः ।
KA III.208.7-209.17 Ro IV.745-748 kasya ayam pratiṣedhaḥ . āṭaḥ prāpnoti . aṭaḥ api iṣyate . tat tarhi aṭaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . luṅlaṅlṅkṣu aṭ udāttaḥ iti . yadi tat anuvartate āṭ ajādīnām aṭ ca iti aṭ api prāpnoti . astu . aṭi kṛte punaḥ āṭi bhaviṣyati . iha api tarhi aṭi kṛte punaḥ āṭ prāpnoti : akārṣīt , ahārṣīt . aḍvacanāt na bhaviṣyati . iha api tarhi aḍvacanāt na syāt : aihiṣṭa , aikṣiṣta . āḍvacanāt bhaviṣyati . iha api tarhi āḍvacanāt prāpnoti : akārṣīt , ahārṣīt . akṛte aṭi yaḥ ajādiḥ iti evam etat vijñāsyate . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . ajvacanasāmarthyāt . yadi kṛte aṭi yaḥ ajādiḥ tatra syāt ajgrahaṇam anarthakam syāt . atha vā upadeśe iti vartate . atha vā ārdhadhātuke iti vartate . atha vā luṅlaṅlṅkṣu aṭ iti dvilakārakaḥ nirdeśaḥ : luṅādiṣu lakārādiṣu yaḥ ajādiḥ iti . sarvathā , aijyata , aupyata iti etat na sidhyati . evam tarhi ajādīnām aṭā siddham . ajādīnām aṭā eva siddham . na arthaḥ āṭā . evam tarhi vṛddhyartham āṭ vaktavyaḥ . vṛddhyartham iti cet aṭaḥ . aṭaḥ vṛddhim vakṣyāmi . yadi tarhi aṭaḥ vṛddhiḥ ucyate asvavaḥ hasati iti atra . vṛddhiḥ prapnoti roḥ utve kṛte . dhātau vṛddhim aṭaḥ smaret . dhātau aṭaḥ vṛddhim vakṣyāmi . tat tarhi dhātugrahaṇam kartavyam . na kartavyam . yogavibhāgaḥ kariṣyate . aṭaḥ aci vṛddhiḥ bhavati . tataḥ upasargāt ṛti vṛddhiḥ bhavati . tataḥ dhātau . dhātau iti ubhayoḥ śeṣaḥ . iha tarhi : āṭīt , āśīt iti ataḥ guṇe iti pararūpatvam prāpnoti . pararūpam guṇe na aṭaḥ . pararūpam guṇe aṭaḥ na iti vakṣyāmi . omāṅoḥ usi tat samam . yadi api etat ucyate atha vā etarhi usi omāṅkṣu āṭaḥ pararūpapratiṣedhaḥ coditaḥ sa na vaktavyaḥ bhavati . chandortham tarhi āṭ vaktavyaḥ . araik u kṛṣṇāḥ . tritaḥ enam āyunak . surucaḥ ven āvaḥ . chandortham bahulam dīrgham . bahulam chandasi dīrghatvam dṛśyate . tat yathā : pūruṣaḥ , nārakaḥ iti . evam tarhi āyan , āsan . iṇastyoḥ yaṇlopayoḥ kṛtayoḥ anajāditvāt vṛddhiḥ na prāpnoti . iṇastyoḥ antaraṅgataḥ . antaraṅgatvāt vṛddhiḥ bhaviṣyati . tasmāt na arthaḥ āḍgrahaṇena . ajādīnām aṭā siddham . vṛddhyartham iti cet aṭaḥ . asvavaḥ hasati iti atra . dhātau vṛddhim aṭaḥ smaret . pararūpam guṇe na aṭaḥ . omāṅoḥ usi tat samam . chandortham bahulam dīrgham . iṇastyoḥ antaraṅgataḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.