क्अ इइइ,२८३।१०-२८६।२ रो व्,१०७।९-११५।२ एकाज्ग्रहणम् किमर्थम् । एकाज्ग्रहणम् जागर्त्यर्थम् । एकाज्ग्रहणम् क्रियते जागर्तेः इट्प्रतिषेधः मा भूत् इति । जागरिता , जागरितुम् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । उपदेशे अनुदात्तात् इति उच्यते जागर्तिः च उपदेशे उदात्तः । न ब्रूमः इहार्थम् जागर्त्यर्थम् एकाज्ग्रहणम् कर्तव्यम् इति । किम् तर्हि । उत्तरार्थम् । श्र्युकः किति इति इट्प्रतिषेधम् वक्ष्यति सः जागर्तेः मा भूत् । जागरितः , जागरितवान् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । जागर्तेः गुणः उच्यते वृद्धिविषये प्रतिषेधविषये च सः बाधकः भविष्यति । तत्र गुणे कृते रपरत्वे च कृते अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न भविष्यति । ननु च उपदेशाधिकारात् प्राप्नोति । उपदेशग्रहणम् निवर्तयिष्यते । यदि निवर्त्यते स्तीर्त्वा , पूर्त्वा , इत्त्वोत्त्वयोः कृतयोः रपरत्वे च अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृते इट्प्रतिषेधे इत्त्वोत्त्वे प्राप्नुतः । किम् कारणम् । न क्त्वा सेट् इति कित्त्वप्रतिषेधात् । इदम् तर्हि । आतिस्तीर्षति , निपुपूर्षति । इत्त्वोत्त्वयोः कृतयोः रपरत्वे च्xअ अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् श्र्युकः किति इति । इट् सनि वा इति एवम् भविष्यति । इदम् तर्हि । आस्तीर्णम् , निपूर्ताः पिण्डाः । इत्त्वोत्त्वयोः कृतयोः रपरत्वे च अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । इट् सनि वा इति सनि विभाषा यस्य विभाषा इति प्रतिषेधः भविष्यति । इहार्थम् एव तर्हि वध्यर्थम् एकाज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । वधः इट्प्रतिषेधः मा भूत् इति । वधिषीष्ट इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणे अपि वा एकाज्ग्रहणे वधः इट्प्रतिषेधः प्राप्नोति । वधिषीष्ट इति । किम् कारणम् । वधः इट्प्रतिषेधः सन्निपाते एकाच्त्वात् प्रकृतेः च अनुदात्तत्वात् । सन्निपाते च एव हि वधिः एकाच् श्रूयते प्रकृतिः च अस्य अनुदात्ता । किम् पुनः कारणम् एवम् विज्ञायते उपदेशे अनुदात्तात् एकाचः श्रूयमाणात् इति । यङ्लोपार्थम् । यङ्लोपे मा भूत् इति । बेभिदिता , बेभिदितुम् , चेच्छिदिता , चेच्छिदितुम् । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् अनुदात्तविशेषणम् चेत् कृञादिभ्यः लिटि नियमानुपपत्तिः अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् अनुदात्तविशेषणम् चेत् कृञादिभ्यः लिटि नियमस्य अनुपपत्तिः । किम् कारणम् । अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य । द्विर्वचने कृते उपदेशे अनुदात्तात् एकाचः श्रूयमाणात् इति इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । असति इट्प्रतिषेधे नियमः न उपपद्यते । असति नियमे कः दोषः । तत्र पचादिभ्यः इड्वचनम् । तत्र पचादिभ्यः इट् वक्तव्यः । पेचिम , शेकिम । सनः च इट्प्रतिषेधः । सनः च इट्प्रतिषेधः वक्तव्यः । बिभित्सति , चिच्छित्सति । द्विर्वचने कृते उपदेशे अनुदात्तात् एकाचः श्रूयमाणात् इति इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । इह च नीत्तः तत्वे कृते अनच्कत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृते इट्प्रतिषेधे तत्वम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । ति किति इति उच्यते । यत् अपि उच्यते एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् अनुदात्तविशेषणम् चेत् कृञादिभ्यः लिटि नियमानुपपत्तिः अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य इति मा भूत् नियमः । ननु च उक्तम् तत्र पचादिभ्यः इड्वचनम् इति । न एषः दोषः । उक्तम् तत्र थल्ग्रहणस्य प्रयोजनम् समुच्चयः यथा विज्ञायेत थलि च सेटि क्ङिति च सेटि इति । यत् अपि उच्यते सनः च इट्प्रतिषेधः इति । उभयविशेषणत्वात् सिद्धम् । उभयम् उपदेशग्रहणेन विशेषयिष्यामः । उपदेशे अनुदात्तात् उपदेशे एकाचः इति । यङ्लोपे च तदन्तद्विर्वचनात् । सन्यङन्तस्य स्थाने द्विर्वचनम्
KA III,283.10-286.2 Ro V,107.9-115.2 ekājgrahaṇam kimartham . ekājgrahaṇam jāgartyartham . ekājgrahaṇam kriyate jāgarteḥ iṭpratiṣedhaḥ mā bhūt iti . jāgaritā , jāgaritum . na etat asti prayojanam . upadeśe anudāttāt iti ucyate jāgartiḥ ca upadeśe udāttaḥ . na brūmaḥ ihārtham jāgartyartham ekājgrahaṇam kartavyam iti . kim tarhi . uttarārtham . śryukaḥ kiti iti iṭpratiṣedham vakṣyati saḥ jāgarteḥ mā bhūt . jāgaritaḥ , jāgaritavān iti . etat api na asti prayojanam . jāgarteḥ guṇaḥ ucyate vṛddhiviṣaye pratiṣedhaviṣaye ca saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . tatra guṇe kṛte raparatve ca kṛte anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na bhaviṣyati . nanu ca upadeśādhikārāt prāpnoti . upadeśagrahaṇam nivartayiṣyate . yadi nivartyate stīrtvā , pūrtvā , ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve ca anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛte iṭpratiṣedhe ittvottve prāpnutaḥ . kim kāraṇam . na ktvā seṭ iti kittvapratiṣedhāt . idam tarhi . ātistīrṣati , nipupūrṣati . ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve cxa anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam śryukaḥ kiti iti . iṭ sani vā iti evam bhaviṣyati . idam tarhi . āstīrṇam , nipūrtāḥ piṇḍāḥ . ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve ca anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . iṭ sani vā iti sani vibhāṣā yasya vibhāṣā iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . ihārtham eva tarhi vadhyartham ekājgrahaṇam kartavyam . vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ mā bhūt iti . vadhiṣīṣṭa iti . etat api na asti prayojanam . kriyamāṇe api vā ekājgrahaṇe vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ prāpnoti . vadhiṣīṣṭa iti . kim kāraṇam . vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ sannipāte ekāctvāt prakṛteḥ ca anudāttatvāt . sannipāte ca eva hi vadhiḥ ekāc śrūyate prakṛtiḥ ca asya anudāttā . kim punaḥ kāraṇam evam vijñāyate upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti . yaṅlopārtham . yaṅlope mā bhūt iti . bebhiditā , bebhiditum , cecchiditā , cecchiditum . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamānupapattiḥ aprāptatvāt pratiṣedhasya . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamasya anupapattiḥ . kim kāraṇam . aprāptatvāt pratiṣedhasya . dvirvacane kṛte upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . asati iṭpratiṣedhe niyamaḥ na upapadyate . asati niyame kaḥ doṣaḥ . tatra pacādibhyaḥ iḍvacanam . tatra pacādibhyaḥ iṭ vaktavyaḥ . pecima , śekima . sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ . sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bibhitsati , cicchitsati . dvirvacane kṛte upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . iha ca nīttaḥ tatve kṛte anackatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛte iṭpratiṣedhe tatvam prāpnoti . kim kāraṇam . ti kiti iti ucyate . yat api ucyate ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamānupapattiḥ aprāptatvāt pratiṣedhasya iti mā bhūt niyamaḥ . nanu ca uktam tatra pacādibhyaḥ iḍvacanam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam tatra thalgrahaṇasya prayojanam samuccayaḥ yathā vijñāyeta thali ca seṭi kṅiti ca seṭi iti . yat api ucyate sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ iti . ubhayaviśeṣaṇatvāt siddham . ubhayam upadeśagrahaṇena viśeṣayiṣyāmaḥ . upadeśe anudāttāt upadeśe ekācaḥ iti . yaṅlope ca tadantadvirvacanāt . sanyaṅantasya sthāne dvirvacanam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.