Patanjali: Vyakaranamahabhasya 7

क्अ इइइ,२३६।१-१६ रो व्,१-३ युवोः अनाकौ इति उच्यते कयोः युवोः अनाकौ भवतः । प्रत्यययोः । कथम् पुनः अङ्गस्य इति अनुवर्तमाने प्रत्यययोः स्याताम् । युशब्दवुशब्दान्तम् एतत् विभक्तौ अङ्गम् भवति । यदि युशब्दवुशब्दान्तस्य अङ्गस्य अनाकौ भवतः सर्वादेशौ प्राप्नुतः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् न भविष्यतः । यत्र तर्हि विभक्तिः न अस्ति । नन्दना कारिका इति । अत्र अपि प्रत्ययलक्षणेन विभक्तिः । यत्र तर्हि प्रत्ययलक्षणम् न अस्ति । नन्दनप्रियः कारकप्रियः इति । मा भूताम् या असौ सामासिकी विभक्तिः तस्याम् या असौ समासात् विभक्तिः तस्याम् भविष्यतः । न वै तस्याम् युशब्दवुशब्दान्तम् अङ्गम् भवति । भवेत् यः युशब्दवुशब्दाभ्याम् अङ्गम् विशेषयेत् तस्य आनन्त्ययोः न स्याताम् । वयम् खलु अङ्गेन युशब्दवुशब्दौ विशेषयिष्यामः । अङ्गस्य युवोः अनाकौ भवतः यत्रतत्रस्थयोः इति । यत्र तर्हि समासात् विभक्तिः न अस्ति । नन्दनदधि कारकदधि । एवम् तर्हि न च अपरम् निमित्तम् सञ्ज्ञा च प्रत्ययलक्षणेन । न च इह परम् निमित्तम् आश्रीयते : अस्मिन् परतः युवोः अनाकौ भवतः इति । किम् तर्हि अङ्गस्य युवोः अनाकौ भवतः इति । अङ्गसञ्ज्ञा च भवति प्रत्ययलक्षणेन । अथ वा तयोः एव यत् अङ्गम् तन्निमित्तत्वेन आश्रयिष्यामः । कथम् । अङ्गस्य इति सम्बन्धसामान्ये षष्ठी विज्ञास्यते । अङ्गस्य यौ युवू । किम् च अङ्गस्य युवू । निमित्तम् । ययोः युवोः अङ्गम् इति एतत् भवति । कयोः च एतत् भवति । प्रत्यययोः ।

KA III,236.1-16 Ro V,1-3 yuvoḥ anākau iti ucyate kayoḥ yuvoḥ anākau bhavataḥ . pratyayayoḥ . katham punaḥ aṅgasya iti anuvartamāne pratyayayoḥ syātām . yuśabdavuśabdāntam etat vibhaktau aṅgam bhavati . yadi yuśabdavuśabdāntasya aṅgasya anākau bhavataḥ sarvādeśau prāpnutaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam na bhaviṣyataḥ . yatra tarhi vibhaktiḥ na asti . nandanā kārikā iti . atra api pratyayalakṣaṇena vibhaktiḥ . yatra tarhi pratyayalakṣaṇam na asti . nandanapriyaḥ kārakapriyaḥ iti . mā bhūtām yā asau sāmāsikī vibhaktiḥ tasyām yā asau samāsāt vibhaktiḥ tasyām bhaviṣyataḥ . na vai tasyām yuśabdavuśabdāntam aṅgam bhavati . bhavet yaḥ yuśabdavuśabdābhyām aṅgam viśeṣayet tasya ānantyayoḥ na syātām . vayam khalu aṅgena yuśabdavuśabdau viśeṣayiṣyāmaḥ . aṅgasya yuvoḥ anākau bhavataḥ yatratatrasthayoḥ iti . yatra tarhi samāsāt vibhaktiḥ na asti . nandanadadhi kārakadadhi . evam tarhi na ca aparam nimittam sañjñā ca pratyayalakṣaṇena . na ca iha param nimittam āśrīyate : asmin parataḥ yuvoḥ anākau bhavataḥ iti . kim tarhi aṅgasya yuvoḥ anākau bhavataḥ iti . aṅgasañjñā ca bhavati pratyayalakṣaṇena . atha vā tayoḥ eva yat aṅgam tannimittatvena āśrayiṣyāmaḥ . katham . aṅgasya iti sambandhasāmānye ṣaṣṭhī vijñāsyate . aṅgasya yau yuvū . kim ca aṅgasya yuvū . nimittam . yayoḥ yuvoḥ aṅgam iti etat bhavati . kayoḥ ca etat bhavati . pratyayayoḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२३६।१७-२३८।१३ रो व्,३-७ युवोः अनाकौ इति चेत् धातुप्रतिषेधः । युवोः अनाकौ इति चेत् धातुप्रतिषेधः वक्तव्यः । युत्वा युतः युतवान् युतिः । भुज्य्वादीनाम् च । भुज्य्वादीनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । भुज्युः कंयुः शंयुः इति । अनुनासिकपरत्वात् सिद्धम् । अनुनासिकपरयोः युवोः ग्रहणम् न च एतौ अनुनासिकपरौ । यदि अनुनासिकपरयोः ग्रहणम् नन्दनः कारकः अत्र न प्राप्नुतः न हि एताभ्याम् युशब्दवुशब्दाभ्याम् अनुनासिकम् परम् पश्यामः । अनुनासिकपरत्वात् इति न एवम् विज्ञायते अनुनासिकः परः आभ्याम् तौ इमौ अनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वात् इति । कथम् तर्हि । अनुनासिकः परः अनयोः तौ इमौ अनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वात् इति । यदि अनुनासिकपरयोः ग्रहणम् इत्सञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र ङीब्नुमोः प्रतिषेधः । ङीब्नुमः प्रतिषेधः वक्तव्यः । नन्दनः कारकः । नन्दना कारिका । उगिल्लक्षणौ ङीब्नुमौ प्राप्नुतः । धात्वन्तस्य च । धात्वन्तस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । दिवु सिवु । षिट्टित्करणम् तु ज्ञापकम् उगित्कार्याभावस्य । यत् अयम् युशब्दवुशब्दौ षिट्टितौ करोति शिल्पिनि ष्वुन् ट्युट्युलौ तुट् च इति तत् ज्ञापयति आचार्यः न युवोः उगित्कार्यम् भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् षिट्टित्करणे एतत् प्रयोजनम् षिट्टितः इति इकारः यथा स्यात् । यदि च अत्र उगित्कार्यम् स्यात् षिट्टित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः न युवोः उगित्कार्यम् भवति इति ततः युशब्दवुशब्दौ षिट्टितौ करोति । न वा षित्करणम् ङीष्विधानार्थम् । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । षित्करणम् क्रियते ङीष्विधानार्थम् । षितः इति ङीष् यथा स्यात् । टित्करणम् अनुपसर्जनार्थम् । टित्करणे अपि अन्यत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् । अनुपसर्जनात् टितः इति ईकारः यथा स्यात् । टितः अनुपसर्जनात् भवति उगितः उपसर्जनात् च अनुपसर्जनात् च । एवम् तर्हि विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् । विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् भविष्यति । टापः अवकाशः खट्वा माला । ङीपः अवकाशः गोमती यवमती । इह उभयम् प्राप्नोति नन्दना कारिका । टाप् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते पूर्वः च टाप् परः ङीप् । ङीपः परः टाप् करिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतः भवति । एवम् तर्हि उगितः ङीप् भवति इति अत्र अपि अतः टाप् इति अनुवर्तिष्यते । एवम् अपि अकारान्तात् उगितः इह एव स्यात् नन्दना कारिका । गोमती यवमती इति अत्र न स्यात् । एवम् तर्हि सम्बन्धानुवृत्तिः करिष्यते । अजाद्यतः टाप् ऋन्नेभ्यः ङीप् अतः टाप् । उगितः च ङीप् भवति अतः टाप् । वनः र च वनः ङीप् भवति उगितः अतः टाप् । पादः अन्यतरस्याम् ङीप् भवति उगितः अतः टाप् । ततः ऋचि । ऋचि च टाप् भवति । प्रकृतम् अनुवर्तते । सिध्यति एवम् यदि वार्त्तिककारः पठति विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् इति एतत् असङ्गृहीतम् भवति । एतत् च सङ्गृहीतम् भवति । कथम् । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति इति । धात्वन्तस्य च अर्थवद्ग्रहणात् । अर्थवतोः युवोः ग्रहणम् न च धात्वन्तः अर्थवान् ।

KA III,236.17-238.13 Ro V,3-7 yuvoḥ anākau iti cet dhātupratiṣedhaḥ . yuvoḥ anākau iti cet dhātupratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yutvā yutaḥ yutavān yutiḥ . bhujyvādīnām ca . bhujyvādīnām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bhujyuḥ kaṃyuḥ śaṃyuḥ iti . anunāsikaparatvāt siddham . anunāsikaparayoḥ yuvoḥ grahaṇam na ca etau anunāsikaparau . yadi anunāsikaparayoḥ grahaṇam nandanaḥ kārakaḥ atra na prāpnutaḥ na hi etābhyām yuśabdavuśabdābhyām anunāsikam param paśyāmaḥ . anunāsikaparatvāt iti na evam vijñāyate anunāsikaḥ paraḥ ābhyām tau imau anunāsikaparau anunāsikaparatvāt iti . katham tarhi . anunāsikaḥ paraḥ anayoḥ tau imau anunāsikaparau anunāsikaparatvāt iti . yadi anunāsikaparayoḥ grahaṇam itsañjñā prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra ṅībnumoḥ pratiṣedhaḥ . ṅībnumaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nandanaḥ kārakaḥ . nandanā kārikā . ugillakṣaṇau ṅībnumau prāpnutaḥ . dhātvantasya ca . dhātvantasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . divu sivu . ṣiṭṭitkaraṇam tu jñāpakam ugitkāryābhāvasya . yat ayam yuśabdavuśabdau ṣiṭṭitau karoti śilpini ṣvun ṭyuṭyulau tuṭ ca iti tat jñāpayati ācāryaḥ na yuvoḥ ugitkāryam bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam ṣiṭṭitkaraṇe etat prayojanam ṣiṭṭitaḥ iti ikāraḥ yathā syāt . yadi ca atra ugitkāryam syāt ṣiṭṭitkaraṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ na yuvoḥ ugitkāryam bhavati iti tataḥ yuśabdavuśabdau ṣiṭṭitau karoti . na vā ṣitkaraṇam ṅīṣvidhānārtham . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . ṣitkaraṇam kriyate ṅīṣvidhānārtham . ṣitaḥ iti ṅīṣ yathā syāt . ṭitkaraṇam anupasarjanārtham . ṭitkaraṇe api anyat prayojanam asti . kim . anupasarjanāt ṭitaḥ iti īkāraḥ yathā syāt . ṭitaḥ anupasarjanāt bhavati ugitaḥ upasarjanāt ca anupasarjanāt ca . evam tarhi vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam . vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam bhaviṣyati . ṭāpaḥ avakāśaḥ khaṭvā mālā . ṅīpaḥ avakāśaḥ gomatī yavamatī . iha ubhayam prāpnoti nandanā kārikā . ṭāp bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . vipratiṣedhe param iti ucyate pūrvaḥ ca ṭāp paraḥ ṅīp . ṅīpaḥ paraḥ ṭāp kariṣyate . sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati . evam tarhi ugitaḥ ṅīp bhavati iti atra api ataḥ ṭāp iti anuvartiṣyate . evam api akārāntāt ugitaḥ iha eva syāt nandanā kārikā . gomatī yavamatī iti atra na syāt . evam tarhi sambandhānuvṛttiḥ kariṣyate . ajādyataḥ ṭāp ṛnnebhyaḥ ṅīp ataḥ ṭāp . ugitaḥ ca ṅīp bhavati ataḥ ṭāp . vanaḥ ra ca vanaḥ ṅīp bhavati ugitaḥ ataḥ ṭāp . pādaḥ anyatarasyām ṅīp bhavati ugitaḥ ataḥ ṭāp . tataḥ ṛci . ṛci ca ṭāp bhavati . prakṛtam anuvartate . sidhyati evam yadi vārttikakāraḥ paṭhati vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam iti etat asaṅgṛhītam bhavati . etat ca saṅgṛhītam bhavati . katham . iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati iti . dhātvantasya ca arthavadgrahaṇāt . arthavatoḥ yuvoḥ grahaṇam na ca dhātvantaḥ arthavān .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२३८।१४-२३९।२४ रो व्,७-९ नुम्विधौ झल्ग्रहणम् । नुम्विधौ झल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । झलन्तस्य उगितः इष्यते : उगिदचाम् सर्वनामस्थाने अधातोः झलः इति । तत् च अवश्यम् कर्तव्यम् । लिङ्गविशिष्टप्रतिषेधार्थम् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति यथा इह भवति गोमान् यवमान् एवम् गोमती यवमती इति अत्र अपि स्यात् ।न वा विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । विभक्तौ लिङ्गविशिष्टग्रहणम् न इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कः पुनः अत्र विशेषः एषा वा परिभाषा क्रियेत झल्ग्रहणम् वा इति । अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या । बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । कानि । प्रयोजनम् शुनः स्वरे । यथा इह भवति शुना शुनः एवम् शुन्या शुन्याः इति अत्र अपि स्यात् । यूनः सम्प्रसारणे । यूनः सम्प्रसारणे प्रयोजनम् । यथा इह भवति यूनः पश्य इति एवम् युवतीः पश्य इति अत्र अपि स्यात् । उगिदचाम् नुम्विधौ । उगिदचाम् नुम्विधौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति गोमान् यवमान् एवम् गोमती यवमती इति अत्र अपि स्यात् । अनडुहः च आम्विधौ । अनडुहः च आम्विधौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति अनड्वान् इति एवम् अनडुही इति अत्र अपि स्यात् । न वा भवति अनड्वाही इति । भवति अन्येन यत्नेन । आम् अनडुहः स्त्रियाम् वा इति । लिङ्गविशिष्टग्रहणात् ईकारान्तस्य प्राप्नोति । पथिमथोः आत्त्वे । पथिमथोः आत्त्वे प्रयोजनम् । यथा इह भवति पन्थाः मन्थाः एवम् पथी मथी इति अत्र अपि प्राप्नोति । न केवलः पथिशब्दः स्त्रियाम् वर्तते । उपसमस्तः तर्हि वर्तते । सुपथी इति । पुंसः असुङ्विधौ । पुंसः असुङ्विधौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति पुमान् एवम् पुंसी इति अत्र अपि स्यात् । न केवलः पुंशब्दः स्त्रियाम् वर्तते । उपसमस्तः तर्हि वर्तते । सुपुंसी इति । सख्युः णित्त्वानङौ । सख्युः णित्त्वानङौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति सखा सखायौ सखायः एवम् सखी सख्यौ सख्यः इति अत्र अपि प्राप्नोति । भवद्भगवदघवताम् ओद्भावे । भवद्भगवदघवताम् ओद्भावे प्रयोजनम् । यथा इह भवति भोः भगोः अघोः इति एवम् भवति भगवति अघवति इति अत्र अपि स्यात् । एतानि अस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि यदर्थम् एषा परिभाषा कर्तव्या । एतस्याम् च सत्याम् न अर्थः झल्ग्रहणेन ।

KA III,238.14-239.24 Ro V,7-9 numvidhau jhalgrahaṇam . numvidhau jhalgrahaṇam kartavyam . jhalantasya ugitaḥ iṣyate : ugidacām sarvanāmasthāne adhātoḥ jhalaḥ iti . tat ca avaśyam kartavyam . liṅgaviśiṣṭapratiṣedhārtham . prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇam bhavati iti yathā iha bhavati gomān yavamān evam gomatī yavamatī iti atra api syāt .na vā vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . vibhaktau liṅgaviśiṣṭagrahaṇam na iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ eṣā vā paribhāṣā kriyeta jhalgrahaṇam vā iti . avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā . bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . kāni . prayojanam śunaḥ svare . yathā iha bhavati śunā śunaḥ evam śunyā śunyāḥ iti atra api syāt . yūnaḥ samprasāraṇe . yūnaḥ samprasāraṇe prayojanam . yathā iha bhavati yūnaḥ paśya iti evam yuvatīḥ paśya iti atra api syāt . ugidacām numvidhau . ugidacām numvidhau prayojanam . yathā iha bhavati gomān yavamān evam gomatī yavamatī iti atra api syāt . anaḍuhaḥ ca āmvidhau . anaḍuhaḥ ca āmvidhau prayojanam . yathā iha bhavati anaḍvān iti evam anaḍuhī iti atra api syāt . na vā bhavati anaḍvāhī iti . bhavati anyena yatnena . ām anaḍuhaḥ striyām vā iti . liṅgaviśiṣṭagrahaṇāt īkārāntasya prāpnoti . pathimathoḥ āttve . pathimathoḥ āttve prayojanam . yathā iha bhavati panthāḥ manthāḥ evam pathī mathī iti atra api prāpnoti . na kevalaḥ pathiśabdaḥ striyām vartate . upasamastaḥ tarhi vartate . supathī iti . puṃsaḥ asuṅvidhau . puṃsaḥ asuṅvidhau prayojanam . yathā iha bhavati pumān evam puṃsī iti atra api syāt . na kevalaḥ puṃśabdaḥ striyām vartate . upasamastaḥ tarhi vartate . supuṃsī iti . sakhyuḥ ṇittvānaṅau . sakhyuḥ ṇittvānaṅau prayojanam . yathā iha bhavati sakhā sakhāyau sakhāyaḥ evam sakhī sakhyau sakhyaḥ iti atra api prāpnoti . bhavadbhagavadaghavatām odbhāve . bhavadbhagavadaghavatām odbhāve prayojanam . yathā iha bhavati bhoḥ bhagoḥ aghoḥ iti evam bhavati bhagavati aghavati iti atra api syāt . etāni asyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni yadartham eṣā paribhāṣā kartavyā . etasyām ca satyām na arthaḥ jhalgrahaṇena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४०।१-१६ रो व्,९-१० तत् एतत् अनन्यार्थम् झल्ग्रहणम् कर्तव्यम् नुम्प्रतिषेधः वा वक्तव्यः । उभयम् न वक्तव्यम् । उपरिष्टात् झल्ग्रहणम् क्रियते तत् पुरस्तात् अपक्रक्ष्यते । एवम् अपि सूत्रविपर्यासः कृतः भवति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । उगिदचाम् सर्वनामस्थाने अधातोः । युजेः असमासे । ततः नपुंसकस्य । नपुंसकस्य नुम् भवति । झलः इति उभयोः शेषः । ततः अचः । अजन्तस्य च नपुंसकलिङ्गस्य नुम् भवति । यदि अपि तावत् एतत् उगित्कार्यम् परिहृतम् इदम् अपरम् प्राप्नोति : शातनितरा पातनितरा । उगितः नद्याः घादिषु ह्रस्वः भवति इति अन्यतरस्याम् ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत नित्यम् च इष्यते । उगितः या नदी एवम् एतत् विज्ञायते । उगितः एषा नदी । उगितः या परा । अत्र च एव दोषः भवति उगितः हि एषा परा नदी ऐषुमतितरायाम् च प्राप्नोति । उगितः परा या विहिता । उगितः एषा विहिता । उगितः इति एवम् या विहिता । एवम् अपि भोगवतितरायाम् दोषः भवति । भोगवतितरा भोगवतीतरा । तस्मात् उगितः या नदी उगितः या विहिता इति एवम् एतत् विज्ञास्यते । एवम् विज्ञायमाने शातनितरायाम् दोषः एव । सिद्धम् तु युवोः अनुनासिकत्वात् सिद्धम् एतत् । कथम् । यकारवकारयोः एव इदम् अनुनासिकयोः ग्रहणम् । सन्ति हि यणः सानुनासिकाः निरनुनासिकाः च ।

KA III,240.1-16 Ro V,9-10 tat etat ananyārtham jhalgrahaṇam kartavyam numpratiṣedhaḥ vā vaktavyaḥ . ubhayam na vaktavyam . upariṣṭāt jhalgrahaṇam kriyate tat purastāt apakrakṣyate . evam api sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . ugidacām sarvanāmasthāne adhātoḥ . yujeḥ asamāse . tataḥ napuṃsakasya . napuṃsakasya num bhavati . jhalaḥ iti ubhayoḥ śeṣaḥ . tataḥ acaḥ . ajantasya ca napuṃsakaliṅgasya num bhavati . yadi api tāvat etat ugitkāryam parihṛtam idam aparam prāpnoti : śātanitarā pātanitarā . ugitaḥ nadyāḥ ghādiṣu hrasvaḥ bhavati iti anyatarasyām hrasvatvam prasajyeta nityam ca iṣyate . ugitaḥ yā nadī evam etat vijñāyate . ugitaḥ eṣā nadī . ugitaḥ yā parā . atra ca eva doṣaḥ bhavati ugitaḥ hi eṣā parā nadī aiṣumatitarāyām ca prāpnoti . ugitaḥ parā yā vihitā . ugitaḥ eṣā vihitā . ugitaḥ iti evam yā vihitā . evam api bhogavatitarāyām doṣaḥ bhavati . bhogavatitarā bhogavatītarā . tasmāt ugitaḥ yā nadī ugitaḥ yā vihitā iti evam etat vijñāsyate . evam vijñāyamāne śātanitarāyām doṣaḥ eva . siddham tu yuvoḥ anunāsikatvāt siddham etat . katham . yakāravakārayoḥ eva idam anunāsikayoḥ grahaṇam . santi hi yaṇaḥ sānunāsikāḥ niranunāsikāḥ ca .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४०।१७-२४१।२१ रो व्,११।२-१३।२ आयनादिषु उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् । आयनादिषु उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् आयनादिषु इष्टः स्वरः यथा स्यात् इति । शिलेयम् तैत्तिरीयः । अक्रियमाणे हि उपदेशिवद्भावे प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वे कृते आन्तर्यतः आदेशाः अस्वरकाणाम् अस्वरकाः स्युः । न वा क्व चित् चित्करणात् उपदेशिवद्वचनानर्थक्यम् न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । क्व चित् चित्करणात् । यत् अयम् क्व चित् घादीन् चितः करोति अग्रात् यत् घच्छौ च तत् ज्ञापयति आचार्यः उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । चित्करणे एतत् प्रयोजनम् चितः इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् इति । यदि च उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति ततः चित्करणम् अर्थवत् भवति । तत्र उणादिप्रतिषेधः । तत्र उणादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । शङ्खः शाण्ढः इति । धातोः वा ईयङ्वचनात् । अथ वा यत् अयम् ऋतेः ईयङ् इति धातोः ईयङ् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न धातुप्रत्ययानाम् आयनादयः भवन्ति इति । यदि हि स्युः ऋतेः छङ् इति एव ब्रूयात् । सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति न च ऋतेः छङा सिध्यति । छङि सति वलादिलक्षणः इट् प्रसज्येत । इटि कृते अनादित्वात् आदेशः न स्यात् । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । इट् क्रियताम् आदेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इडागमः । नित्यः आदेशः । कृते अपि इटि प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः आदेशः न हि कृते इटि प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनादित्वात् । अन्तरङ्गः तर्हि आदेशः । का अन्तरङ्गता । इदानीम् एव हि उक्तम् आयनादिषु उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् इति । तत् एतत् ऋतेः ईयङ्वचनम् ज्ञापकम् एव न धातुप्रत्ययानाम् आयनादयः भवन्ति इति । प्रातिपदिकविज्ञानात् च पाणिनेः सिद्धम् प्रातिपदिकविज्ञानात् च भगवतः पाणिनेः आचार्यस्य सिद्धम् । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।

KA III,240.17-241.21 Ro V,11.2-13.2 āyanādiṣu upadeśivadvacanam svarasiddhyartham . āyanādiṣu upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti iti vaktavyam . kim prayojanam . svarasiddhyartham . upadeśāvasthāyām āyanādiṣu iṣṭaḥ svaraḥ yathā syāt iti . śileyam taittirīyaḥ . akriyamāṇe hi upadeśivadbhāve pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte āntaryataḥ ādeśāḥ asvarakāṇām asvarakāḥ syuḥ . na vā kva cit citkaraṇāt upadeśivadvacanānarthakyam na vā vaktavyam . kim kāraṇam . kva cit citkaraṇāt . yat ayam kva cit ghādīn citaḥ karoti agrāt yat ghacchau ca tat jñāpayati ācāryaḥ upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti iti . katham kṛtvā jñāpakam . citkaraṇe etat prayojanam citaḥ iti antodāttatvam yathā syāt iti . yadi ca upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti tataḥ citkaraṇam arthavat bhavati . tatra uṇādipratiṣedhaḥ . tatra uṇādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śaṅkhaḥ śāṇḍhaḥ iti . dhātoḥ vā īyaṅvacanāt . atha vā yat ayam ṛteḥ īyaṅ iti dhātoḥ īyaṅ śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na dhātupratyayānām āyanādayaḥ bhavanti iti . yadi hi syuḥ ṛteḥ chaṅ iti eva brūyāt . siddhe vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati na ca ṛteḥ chaṅā sidhyati . chaṅi sati valādilakṣaṇaḥ iṭ prasajyeta . iṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na syāt . idam iha sampradhāryam . iṭ kriyatām ādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt iḍāgamaḥ . nityaḥ ādeśaḥ . kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api . anityaḥ ādeśaḥ na hi kṛte iṭi prāpnoti . kim kāraṇam . anāditvāt . antaraṅgaḥ tarhi ādeśaḥ . kā antaraṅgatā . idānīm eva hi uktam āyanādiṣu upadeśivadvacanam svarasiddhyartham iti . tat etat ṛteḥ īyaṅvacanam jñāpakam eva na dhātupratyayānām āyanādayaḥ bhavanti iti . prātipadikavijñānāt ca pāṇineḥ siddham prātipadikavijñānāt ca bhagavataḥ pāṇineḥ ācāryasya siddham . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४१।२३-२४२।२६ रो व्,१३।४-१५।५ झादेशे धात्वन्तप्रतिषेधः झादेशे धात्वन्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । उज्झिता उज्झितुम् इति । प्रत्ययाधिकारात् सिद्धम् । प्रत्ययग्रहणम् प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आयनेयीनीयियः फडखछघाम् प्रत्ययादीनाम् इति । प्रत्ययाधिकारात् सिद्धम् इति चेत् अनादेः आदेशवचनम् । प्रत्ययाधिकारात् सिद्धम् इति चेत् अनादेः आदेशः वक्तव्यः । अपि नः श्वः विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै । एवम् तर्हि प्रत्ययग्रहणम् अनुवर्तते आदिग्रहणम् निवृत्तम् । कथम् पुनः समासनिर्दिष्टानाम् एकदेशः अनुवर्तते एकदेशः वा निवर्तते । असमासनिर्देशात् सिद्धम् । असमासनिर्देशः करिष्यते । प्रत्ययस्य आदीनाम् इति । सः तर्हि असमासनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । कथम् । अविभक्तिकः निर्देशः । प्रत्यय आदीनाम् इति । तत्र शयान्तै इति अनकारान्तत्वात् अङ्गस्य आद्भावप्रतिषेधः । तत्र एतस्मिन् प्रत्ययग्रहणे अनुवर्तमाने आदिग्रहणे निवृत्ते शयान्तै इति अनकारान्तत्वात् अङ्गस्य आद्भावः प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । सिद्धम् अनानन्तर्यात् अनकारान्तेन अद्भावनिवृत्तिः । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनानन्तर्यात् अनकारान्तेन अद्भावः न भविष्यति । कथम् कृत्वा चोदितम् कथम् कृत्वा परिहारः । अनकारान्तग्रहणम् प्रत्ययविशेषणम् इति कृत्वा चोदितम् झकारविशेषणम् इति कृत्वा परिहारः । यदि अनकारान्तग्रहणम् झकारविशेषणम् शेरते अत्र न प्राप्नोति । तत्र रुटि सन्नियोगवचनात् सिद्धम् । तत्र रुटि सन्नियोगः करिष्यते । कः एषः यत्नः चोद्यते सन्नियोगः नाम । चकारः कर्तव्यः । रुट् च । किम् च । यत् च अन्यत् प्राप्नोति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । अद्भावः । सः तर्हि चकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । योगविभागः करिष्यते । शीङः । शीङः उत्तरस्य झस्य अत् भवति । ततः रुट् । रुट् च भवति शीङः इति । एवम् अपि पर्यायः प्रसज्येत । एवम् तर्हि अच्शब्दस्य रुटम् वक्ष्यामि । तत् अच्शब्दग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अत् अभ्यस्तात् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । शीङः इति एषा पञ्चमी अत् इति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

KA III,241.23-242.26 Ro V,13.4-15.5 jhādeśe dhātvantapratiṣedhaḥ jhādeśe dhātvantasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ujjhitā ujjhitum iti . pratyayādhikārāt siddham . pratyayagrahaṇam prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . āyaneyīnīyiyaḥ phaḍakhachaghām pratyayādīnām iti . pratyayādhikārāt siddham iti cet anādeḥ ādeśavacanam . pratyayādhikārāt siddham iti cet anādeḥ ādeśaḥ vaktavyaḥ . api naḥ śvaḥ vijaniṣyamāṇāḥ patibhiḥ saha śayāntai . evam tarhi pratyayagrahaṇam anuvartate ādigrahaṇam nivṛttam . katham punaḥ samāsanirdiṣṭānām ekadeśaḥ anuvartate ekadeśaḥ vā nivartate . asamāsanirdeśāt siddham . asamāsanirdeśaḥ kariṣyate . pratyayasya ādīnām iti . saḥ tarhi asamāsanirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . katham . avibhaktikaḥ nirdeśaḥ . pratyaya ādīnām iti . tatra śayāntai iti anakārāntatvāt aṅgasya ādbhāvapratiṣedhaḥ . tatra etasmin pratyayagrahaṇe anuvartamāne ādigrahaṇe nivṛtte śayāntai iti anakārāntatvāt aṅgasya ādbhāvaḥ prāpnoti tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . siddham anānantaryāt anakārāntena adbhāvanivṛttiḥ . siddham etat . katham . anānantaryāt anakārāntena adbhāvaḥ na bhaviṣyati . katham kṛtvā coditam katham kṛtvā parihāraḥ . anakārāntagrahaṇam pratyayaviśeṣaṇam iti kṛtvā coditam jhakāraviśeṣaṇam iti kṛtvā parihāraḥ . yadi anakārāntagrahaṇam jhakāraviśeṣaṇam śerate atra na prāpnoti . tatra ruṭi sanniyogavacanāt siddham . tatra ruṭi sanniyogaḥ kariṣyate . kaḥ eṣaḥ yatnaḥ codyate sanniyogaḥ nāma . cakāraḥ kartavyaḥ . ruṭ ca . kim ca . yat ca anyat prāpnoti . kim ca anyat prāpnoti . adbhāvaḥ . saḥ tarhi cakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . yogavibhāgaḥ kariṣyate . śīṅaḥ . śīṅaḥ uttarasya jhasya at bhavati . tataḥ ruṭ . ruṭ ca bhavati śīṅaḥ iti . evam api paryāyaḥ prasajyeta . evam tarhi acśabdasya ruṭam vakṣyāmi . tat acśabdagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . at abhyastāt iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . śīṅaḥ iti eṣā pañcamī at iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhī prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४३।२-२४४।२ रो व्,१५।७-१७।६ रुटि दृशिगुणप्रतिषेधः । रुटि दृशिगुणः प्राप्नोति । अदृश्रन् अस्य केतवः इति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । परस्मिन् इति क्ङिति च इति प्रतिषेधः भविष्यति । एवम् अपि अदृश्रम् अस्य केतवः इति अत्र प्राप्नोति । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते शीङः गुणविधिः पूर्वान्ते शीङः गुणः विधेयः : शेरते । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् रुटि दृशिगुणप्रतिषेधः इति । पूर्वान्ते अपि एषः दोषः । कथम् । अयम् दृशिगुणः प्रतिषेधविषये आरभ्यते सः यथा एव क्ङिति च इति एतम् प्रतिषेधम् बाधते एवम् अनुपधायाः अपि प्रसज्येत । तस्मात् उभाभ्याम् दृशेः अक्प्रत्ययान्तरम् वक्तव्यम् पितरम् च दृशेयम् मातरम् च दृशेयम् इति एवम् अर्थम् । झादेशात् आट् लेटि झादेशात् आट् लेटि भवति विप्रतिषेधेन । झादेशस्य अवकाशः । लुनते लुनताम् अलुनत । आटः अवकाशः । पताति दिद्युत् । उदधिम् च्यावयाति । इह उभयम् प्राप्नोति । अपि नः श्वः विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै । आट् लेटि भवति विप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वा नित्यत्वात् आटः । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । नित्यत्वात् आटः । नितः आडागमः । सः कथम् नित्यः । यदि अनकारान्तग्रहणम् झकारविशेषणम् । अथ हि प्रत्ययविशेषणम् झादेशः अपि नित्यः । अन्तरङ्गलक्षणत्वात् च । अन्तरङ्गः खलु अपि आडागमः । कथम् अन्तरङ्गः । यदि प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः । अथ हि लादेशे धात्वधिकारः अनुवर्तते उभयम् समानाश्रयम् । यदि एव अनकारान्तग्रहणम् प्रत्ययविशेषणम् अथ अपि लादेशे धात्वधिकारः अनुवर्तते उभयथा अपि पूर्वविप्रतिषेधेन न अर्थः । कथम् । बहुलम् छन्दसि इति एवम् अत्र शपः लुक् न भविष्यति । तत्र अनतः इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

KA III,243.2-244.2 Ro V,15.7-17.6 ruṭi dṛśiguṇapratiṣedhaḥ . ruṭi dṛśiguṇaḥ prāpnoti . adṛśran asya ketavaḥ iti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . parasmin iti kṅiti ca iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . evam api adṛśram asya ketavaḥ iti atra prāpnoti . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . pūrvānte śīṅaḥ guṇavidhiḥ pūrvānte śīṅaḥ guṇaḥ vidheyaḥ : śerate . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam ruṭi dṛśiguṇapratiṣedhaḥ iti . pūrvānte api eṣaḥ doṣaḥ . katham . ayam dṛśiguṇaḥ pratiṣedhaviṣaye ārabhyate saḥ yathā eva kṅiti ca iti etam pratiṣedham bādhate evam anupadhāyāḥ api prasajyeta . tasmāt ubhābhyām dṛśeḥ akpratyayāntaram vaktavyam pitaram ca dṛśeyam mātaram ca dṛśeyam iti evam artham . jhādeśāt āṭ leṭi jhādeśāt āṭ leṭi bhavati vipratiṣedhena . jhādeśasya avakāśaḥ . lunate lunatām alunata . āṭaḥ avakāśaḥ . patāti didyut . udadhim cyāvayāti . iha ubhayam prāpnoti . api naḥ śvaḥ vijaniṣyamāṇāḥ patibhiḥ saha śayāntai . āṭ leṭi bhavati vipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vā nityatvāt āṭaḥ . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . nityatvāt āṭaḥ . nitaḥ āḍāgamaḥ . saḥ katham nityaḥ . yadi anakārāntagrahaṇam jhakāraviśeṣaṇam . atha hi pratyayaviśeṣaṇam jhādeśaḥ api nityaḥ . antaraṅgalakṣaṇatvāt ca . antaraṅgaḥ khalu api āḍāgamaḥ . katham antaraṅgaḥ . yadi prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ . atha hi lādeśe dhātvadhikāraḥ anuvartate ubhayam samānāśrayam . yadi eva anakārāntagrahaṇam pratyayaviśeṣaṇam atha api lādeśe dhātvadhikāraḥ anuvartate ubhayathā api pūrvavipratiṣedhena na arthaḥ . katham . bahulam chandasi iti evam atra śapaḥ luk na bhaviṣyati . tatra anataḥ iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४४।७-१२ रो व्,१७।११-१७ इदम् बहुलम् छन्दसि इति द्विः क्रियते । एकम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । यदि तावत् पूर्वम् क्रियते परम् न करिष्यते । अतः भिसः ऐस् इति अत्र बहुलम् छन्दसि इति एतत् अनुवर्तिष्यते । अथ परम् क्रियते पूर्वम् न करिष्यते । बहुलम् छन्दसि इति अत्र रुट् अपि अनुवर्तिष्यते । अपरः आह : उभे बहुलग्रहणे एकम् छन्दोग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । इदम् अस्ति । वेत्तेः विभाषा । ततः छन्दसि । छन्दसि च विभाषा । ततः अतः भिसः ऐस् भवति । छन्दसि विभाषा इति ।

KA III,244.7-12 Ro V,17.11-17 idam bahulam chandasi iti dviḥ kriyate . ekam śakyam akartum . katham . yadi tāvat pūrvam kriyate param na kariṣyate . ataḥ bhisaḥ ais iti atra bahulam chandasi iti etat anuvartiṣyate . atha param kriyate pūrvam na kariṣyate . bahulam chandasi iti atra ruṭ api anuvartiṣyate . aparaḥ āha : ubhe bahulagrahaṇe ekam chandograhaṇam śakyam akartum . katham . idam asti . vetteḥ vibhāṣā . tataḥ chandasi . chandasi ca vibhāṣā . tataḥ ataḥ bhisaḥ ais bhavati . chandasi vibhāṣā iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४४।१४-२१ रो व्,१८।२-९ इह वृक्षैः प्लक्षैः इति परत्वात् एत्त्वम् प्राप्नोति । ऐस्भावः इदानीम् क्व भविष्यति । कृते एत्त्वे भौतपूर्व्यात् । कृते एत्त्वे भूतपूर्वमकारान्तम् इति ऐस् भविष्यति । ऐस् तु नित्यः तथा सति । एवम् सति नित्यः ऐस्भावः कृते अपि एत्त्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् ऐस्त्वे कृते विहतनिमित्तत्वात् एत्त्वम् न भविष्यति । एत्त्वम् भिसि परत्वात् चेत् अतः ऐस् क्व भविष्यति । कृते एत्त्वे भौतपूर्व्यात् ऐस् तु नित्यः तथा सति ।

KA III,244.14-21 Ro V,18.2-9 iha vṛkṣaiḥ plakṣaiḥ iti paratvāt ettvam prāpnoti . aisbhāvaḥ idānīm kva bhaviṣyati . kṛte ettve bhautapūrvyāt . kṛte ettve bhūtapūrvamakārāntam iti ais bhaviṣyati . ais tu nityaḥ tathā sati . evam sati nityaḥ aisbhāvaḥ kṛte api ettve prāpnoti akṛte api prāpnoti . nityatvāt aistve kṛte vihatanimittatvāt ettvam na bhaviṣyati . ettvam bhisi paratvāt cet ataḥ ais kva bhaviṣyati . kṛte ettve bhautapūrvyāt ais tu nityaḥ tathā sati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४५।२-३ रो व्,१८।११-१३ इमौ द्वौ प्रतिषेधौ उच्येते । उभौ शक्यौ अवक्तुम् । कथम् । एवम् वक्ष्यामि । इदमदसोः कात् इति । तन्नियमार्थम् भविष्यति । इदमदसोः कात् एव न अन्यतः इति ।

KA III,245.2-3 Ro V,18.11-13 imau dvau pratiṣedhau ucyete . ubhau śakyau avaktum . katham . evam vakṣyāmi . idamadasoḥ kāt iti . tanniyamārtham bhaviṣyati . idamadasoḥ kāt eva na anyataḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४५।५-२० रो व्,१८।१५-२०।३ किमर्थम् इनादेशः उच्यते न नादेशः एव उच्येत । का रूपसिद्धिः : वृक्षेण प्लक्षेण । एत्त्वे योगविभागः करिष्यते । कथम् । इदम् अस्ति । बहुवचने झलि एत् ओसि च । ततः आङि च । आङि च परतः अतः एत्त्वम् भवति । वृक्षेण प्लक्षेण । ततः आपः सम्बुद्धौ च । आपः आङि च ओसि च इति । न एवम् शक्यम् । इह हि अनेन इति इद्रूपलोपः प्रसज्येत । झलि लोपः करिष्यते । न शक्यः झलि लोपः कर्तुम् । इह हि दोषः स्यात् । अया विष्टा इति । एवम् तर्हि अन्लोपापवादः विज्ञास्यते । कथम् । एवम् वक्ष्यामि । अन् ने च अपि च इति । तत् नकारग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यासे एव । लुपनिर्दिष्टः नकारः । यदि एवम् न उपधायाः इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति । सौत्रः निर्देशः । अथ वा नपुंसकनिर्देशः करिष्यते । अथ किमर्थम् आत् उच्यते न अत् एव उच्येत । का रूपसिद्धिः वृक्षात् : प्लक्षात् । सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अतः गुणे पररूपम् इति पररूपत्वम् प्राप्नोति । अकारोच्चारणसामर्थ्यात् न भविष्यति । यदि प्राप्नुवन् विधिः उच्चारणसामर्थ्यात् बाध्यते सवर्णदीर्घत्वम् अपि न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते यस्य तु विधेः निमित्तम् एव न असौ बाध्यते । पररूपम् प्रति अकारोच्चारणम् अनर्थकम् सवर्णदीर्घत्वस्य पुनः निमित्तम् एव ।

KA III,245.5-20 Ro V,18.15-20.3 kimartham inādeśaḥ ucyate na nādeśaḥ eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ : vṛkṣeṇa plakṣeṇa . ettve yogavibhāgaḥ kariṣyate . katham . idam asti . bahuvacane jhali et osi ca . tataḥ āṅi ca . āṅi ca parataḥ ataḥ ettvam bhavati . vṛkṣeṇa plakṣeṇa . tataḥ āpaḥ sambuddhau ca . āpaḥ āṅi ca osi ca iti . na evam śakyam . iha hi anena iti idrūpalopaḥ prasajyeta . jhali lopaḥ kariṣyate . na śakyaḥ jhali lopaḥ kartum . iha hi doṣaḥ syāt . ayā viṣṭā iti . evam tarhi anlopāpavādaḥ vijñāsyate . katham . evam vakṣyāmi . an ne ca api ca iti . tat nakāragrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kriyate nyāse eva . lupanirdiṣṭaḥ nakāraḥ . yadi evam na upadhāyāḥ iti dīrghatvam prāpnoti . sautraḥ nirdeśaḥ . atha vā napuṃsakanirdeśaḥ kariṣyate . atha kimartham āt ucyate na at eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ vṛkṣāt : plakṣāt . savarṇadīrghatvena siddham . na sidhyati . ataḥ guṇe pararūpam iti pararūpatvam prāpnoti . akāroccāraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . yadi prāpnuvan vidhiḥ uccāraṇasāmarthyāt bādhyate savarṇadīrghatvam api na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ saḥ vidhiḥ bādhyate yasya tu vidheḥ nimittam eva na asau bādhyate . pararūpam prati akāroccāraṇam anarthakam savarṇadīrghatvasya punaḥ nimittam eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४५।२२-२४६।४ रो व्,२०।५-१० किम् इदम् चतुर्थ्येकवचनस्य ग्रहणम् आहोस्वित् सप्तम्येकवचनस्य ग्रहणम् । कुतः सन्देहः । समानः निर्देशः । चतुर्थ्येकवचनस्य ग्रहणम् । कथम् ज्ञायते । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । इह अपि तर्हि चतुर्थ्येकवचनस्य ग्रहणम् स्यात् । ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः । एवम् तर्हि व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति इह चतुर्थ्येकवचनय्स् अग्रहणम् व्याख्यास्यामः तत्र सप्तम्येकवचनस्य इति ।

KA III,245.22-246.4 Ro V,20.5-10 kim idam caturthyekavacanasya grahaṇam āhosvit saptamyekavacanasya grahaṇam . kutaḥ sandehaḥ . samānaḥ nirdeśaḥ . caturthyekavacanasya grahaṇam . katham jñāyate . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . iha api tarhi caturthyekavacanasya grahaṇam syāt . ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ . evam tarhi vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti iha caturthyekavacanays agrahaṇam vyākhyāsyāmaḥ tatra saptamyekavacanasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४६।६-१९ रो व्,२१।२-१५ अशः एकादिष्टात् स्मायादीनाम् उपसङ्ख्यानम् अशः एकादिष्टात् स्मायादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अथ उ अत्र अस्मै । अथ उ अत्र अस्मात् । अथ उ अत्र अस्मिन् इति । एकादेशे कृते अतः इति स्मायादयः न प्राप्नुवन्ति । किम् पुनः कारणम् एकादेशः तावत् भवति न पुनः स्मायादयः । न परत्वात् स्मायादिभिः भवितव्यम् । न भवितव्यम् । किम् कारणम् । नित्यत्वात् एकादेशः । नित्यः एकादेशः । कृतेषु अपि स्मायादिषु प्राप्नोति अकृतेषु अपि । नित्यत्वात् एकादेशे कृते अतः इति स्मायादयः न प्राप्नुवन्ति । किम् उच्यते अशः इति न इह अपि कर्तव्यम् । अत्र अस्मै । अत्र अस्मात् । अत्र अस्मिन् इति । एकादेशे कृते अतः इति स्मायादयः न प्राप्नुवन्ति । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृतेषु स्मायादिषु हलादिः विभक्तिः अस्ति हलादौ चेत् रूपलोपः न च अकृतए इद्रूपलोपे एकादेशः प्राप्नोति । तत् आनुपूर्या सिद्धम् । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणः एकादेशः । अन्तरङ्गाः स्मायादयः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

KA III,246.6-19 Ro V,21.2-15 aśaḥ ekādiṣṭāt smāyādīnām upasaṅkhyānam aśaḥ ekādiṣṭāt smāyādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . atha u atra asmai . atha u atra asmāt . atha u atra asmin iti . ekādeśe kṛte ataḥ iti smāyādayaḥ na prāpnuvanti . kim punaḥ kāraṇam ekādeśaḥ tāvat bhavati na punaḥ smāyādayaḥ . na paratvāt smāyādibhiḥ bhavitavyam . na bhavitavyam . kim kāraṇam . nityatvāt ekādeśaḥ . nityaḥ ekādeśaḥ . kṛteṣu api smāyādiṣu prāpnoti akṛteṣu api . nityatvāt ekādeśe kṛte ataḥ iti smāyādayaḥ na prāpnuvanti . kim ucyate aśaḥ iti na iha api kartavyam . atra asmai . atra asmāt . atra asmin iti . ekādeśe kṛte ataḥ iti smāyādayaḥ na prāpnuvanti . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛteṣu smāyādiṣu halādiḥ vibhaktiḥ asti halādau cet rūpalopaḥ na ca akṛtae idrūpalope ekādeśaḥ prāpnoti . tat ānupūryā siddham . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgalakṣaṇaḥ ekādeśaḥ . antaraṅgāḥ smāyādayaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४६।२३-२४७।३ रो व्,२१।१८-२१ किमर्थम् शीभावः शिभावः च उच्यते न शिभावः एव उच्येत । का रूपसिद्धिः : ते ये के । आद्गुणेन सिद्धम् । न एवम् शक्यम् । इह हि त्रपुणी जतुनी दीर्घश्रवणम् न स्यात् । एवम् तर्हि शीभवः एव उच्यताम् । न एवम् शक्यम् । इह हि कुण्डानि वनानि इति ह्रस्वस्य श्रवणम् न स्यात् । तस्मात् शीभावः शिभावः च वक्तव्यः ।

KA III,246.23-247.3 Ro V,21.18-21 kimartham śībhāvaḥ śibhāvaḥ ca ucyate na śibhāvaḥ eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ : te ye ke . ādguṇena siddham . na evam śakyam . iha hi trapuṇī jatunī dīrghaśravaṇam na syāt . evam tarhi śībhavaḥ eva ucyatām . na evam śakyam . iha hi kuṇḍāni vanāni iti hrasvasya śravaṇam na syāt . tasmāt śībhāvaḥ śibhāvaḥ ca vaktavyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४७।५-१६ रो व्,२२।२-२३।६ किमर्थः ङकारः । सामान्यग्रहणार्थः । औ , इति उच्यमाने प्रथमाद्विवचनस्य एव स्यात् । अथ अपि औट् इति उच्यते एवम् अपि द्वितीयाद्विवचनस्य एव स्यात् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । ङित्कार्यम् तु प्राप्नोति । खट्वे माले । याट् आपः इति याट् प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते ङकारः इत् अस्य सः अयम् ङित् ङिति इति । कथम् तर्हि । ङः एव इत् ङित् ङिति इति । एवम् सति वर्णग्रहणम् इदम् भवति वर्णग्रहणेषु च एतत् भवति यस्मिन् विधिः तदादौ अल्ग्रहणे इति । न दोषः भवति । अथ वा वर्णग्रहणम् इदम् भवति न च एतत् वर्णग्रहणेषु भवति : अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य इति । अथ वा पूर्वसूत्रनिर्देशः अयम् पूर्वसूत्रेषु च ये अनुबन्धाः न तैः इह इत्कार्याणि क्रियन्ते । औकारः अयम् शीविधौ ङित् गृहीतः ङित् च अस्माकम् न अस्ति कः अयम् प्रकारः । सामान्यार्थः तस्य च आसञ्जने अस्मिन् ङित्कार्यम् ते श्याम् प्रसक्तम् सः दोषः । ङित्त्वे विद्यात् वर्णनिर्देशमात्रम् वर्णे यत् स्यात् तत् च विद्यात् तदादौ । वर्णः च अयम् तेन ङित्त्वे अपि अदोषः निर्देशः अयम् पूर्वसूत्रेण वा स्यात् ।

KA III,247.5-16 Ro V,22.2-23.6 kimarthaḥ ṅakāraḥ . sāmānyagrahaṇārthaḥ . au , iti ucyamāne prathamādvivacanasya eva syāt . atha api auṭ iti ucyate evam api dvitīyādvivacanasya eva syāt . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . ṅitkāryam tu prāpnoti . khaṭve māle . yāṭ āpaḥ iti yāṭ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate ṅakāraḥ it asya saḥ ayam ṅit ṅiti iti . katham tarhi . ṅaḥ eva it ṅit ṅiti iti . evam sati varṇagrahaṇam idam bhavati varṇagrahaṇeṣu ca etat bhavati yasmin vidhiḥ tadādau algrahaṇe iti . na doṣaḥ bhavati . atha vā varṇagrahaṇam idam bhavati na ca etat varṇagrahaṇeṣu bhavati : ananubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya iti . atha vā pūrvasūtranirdeśaḥ ayam pūrvasūtreṣu ca ye anubandhāḥ na taiḥ iha itkāryāṇi kriyante . aukāraḥ ayam śīvidhau ṅit gṛhītaḥ ṅit ca asmākam na asti kaḥ ayam prakāraḥ . sāmānyārthaḥ tasya ca āsañjane asmin ṅitkāryam te śyām prasaktam saḥ doṣaḥ . ṅittve vidyāt varṇanirdeśamātram varṇe yat syāt tat ca vidyāt tadādau . varṇaḥ ca ayam tena ṅittve api adoṣaḥ nirdeśaḥ ayam pūrvasūtreṇa vā syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४७।१८-२४८।१८ रो व्,२३।८-२५।१३ औशघौ । औशघौ इति वक्तव्यम् । किम् इदम् अघौ इति । अनुत्तरपदे इति । किम् प्रयोजनम् । इह मा भूत् । अष्टपुत्रः अष्टभार्यः इति । अस्तु लुक् तत्र । अस्तु अत्र औश्त्वम् लुक् भविष्यति । षड्भ्यः अपि एवम् प्रसज्यते । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । अष्टौ तिष्ठन्ति । अष्टौ पश्य इति । अपवादः । अपवादत्वात् अत्र औश्त्वम् लुकम् बाधिष्यते । इह अपि तर्हि बाधेत । अष्टपुत्रः अष्टभार्यः । यस्य विषये । यस्य लुकः विषये औश्त्वम् तस्य अपवादः । यः वा तस्मात् अनन्तरः । अथ वा अनन्तरस्य लुकः बाधकम् भविष्यति । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । अथ इह कस्मात् न भवति औश्त्वम् । अष्ट तिष्ठन्ति । अष्ट पश्य इति । आत्वम् यत्र तु तत्र औश्त्वम् । यत्र एव आत्वम् तत्र एव औश्त्वेन भवितव्यम् । कुतः एतत् । तथा हि अस्य ग्रहः कृतः । तथा हि अस्य आत्वभूतस्य ग्रहणम् क्रियते । अष्टाभ्यः इति । ननु च नित्यम् आत्वम् । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः विभाषात्वम् इति यत् अयम् आत्वभूतस्य ग्रहणम् करोति । अष्टाभ्यः इति । इतरथा हि अष्टनः इति एव ब्रूयात् ।

KA III,247.18-248.18 Ro V,23.8-25.13 auśaghau . auśaghau iti vaktavyam . kim idam aghau iti . anuttarapade iti . kim prayojanam . iha mā bhūt . aṣṭaputraḥ aṣṭabhāryaḥ iti . astu luk tatra . astu atra auśtvam luk bhaviṣyati . ṣaḍbhyaḥ api evam prasajyate . iha api tarhi prāpnoti . aṣṭau tiṣṭhanti . aṣṭau paśya iti . apavādaḥ . apavādatvāt atra auśtvam lukam bādhiṣyate . iha api tarhi bādheta . aṣṭaputraḥ aṣṭabhāryaḥ . yasya viṣaye . yasya lukaḥ viṣaye auśtvam tasya apavādaḥ . yaḥ vā tasmāt anantaraḥ . atha vā anantarasya lukaḥ bādhakam bhaviṣyati . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . atha iha kasmāt na bhavati auśtvam . aṣṭa tiṣṭhanti . aṣṭa paśya iti . ātvam yatra tu tatra auśtvam . yatra eva ātvam tatra eva auśtvena bhavitavyam . kutaḥ etat . tathā hi asya grahaḥ kṛtaḥ . tathā hi asya ātvabhūtasya grahaṇam kriyate . aṣṭābhyaḥ iti . nanu ca nityam ātvam . etat eva jñāpayati ācāryaḥ vibhāṣātvam iti yat ayam ātvabhūtasya grahaṇam karoti . aṣṭābhyaḥ iti . itarathā hi aṣṭanaḥ iti eva brūyāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४८।२०-२४९।१८ रो व्,२६।२-२८।६ स्वमोः लुक् त्यदादिभ्यः च स्वमोः लुक् त्यदादिभ्यः च इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । तत् ब्राह्मणकुलम् इति । कृते हि अत्वे न लुक् भवेत् । अत्वे कृते लुक् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : अत्वम् क्रियताम् लुक् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अत्वम् । नित्यः लुक् । कृते अपि अत्वे प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः लुक् न हि कृते अत्वे प्राप्नोति । अतः अम् इति अम्भावेन भवितव्यम् । तस्मात् त्यदादिभ्यः च इति वक्तव्यम् । इदम् विचार्यते : शिशीलुग्नुम्विधिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् वा स्यात् अर्थग्रहणम् वा इति । कः च अत्र विशेषः । शिशीलुग्नुम्विधिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् चेत् अन्यपदार्थे प्रतिषेधः । शिशीलुग्नुम्विधिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् चेत् अन्यपदार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । बहुत्रपुः बहुत्रपू बहुत्रपवः इति । अस्तु तर्हि अर्थग्रहणम् । यदि अर्थग्रहणम् प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन इति अनङ् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि शब्दग्रहणम् एव । ननु च उक्तम् शिशीलुग्नुम्बिधिषु नपुंसकग्रहणम् चेत् अन्यपदार्थे प्रतिषेधः इति । सिद्धम् तु प्रकृतार्थविशेषणत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रकृतस्य अर्थः विशेष्यते । किम् च प्रकृतम् । अङ्गम् । अङ्गस्य शिशीलुग्नुमः भवन्ति नपुंसके वर्तमानस्य । कथम् प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन । अस्थ्यादिषु शब्दग्रहणम् । अस्थ्यादिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् द्रष्टव्यम् । युक्तम् पुनः इदम् विचारयितुम् । ननु अनेन असन्दिग्धेन अर्थग्रहणेन भवितव्यम् न हि नपुंसकम् नाम शब्दः अस्ति । किम् तर्हि उच्यते अस्थ्यादिषु शब्दग्रहणम् इति । अत्र अपि अर्थग्रहणम् एव । अत्र एतावान् सन्देहः क्व प्रकृतस्य अर्थः विशेष्यते क्व गृह्यमाणस्य इति । शिशीलुग्नुम्विधिषु प्रकृतस्य अर्थः विशेष्यते अस्थ्यादिषु गृह्यमाणस्य ।

KA III,248.20-249.18 Ro V,26.2-28.6 svamoḥ luk tyadādibhyaḥ ca svamoḥ luk tyadādibhyaḥ ca iti vaktavyam . iha api yathā syāt . tat brāhmaṇakulam iti . kṛte hi atve na luk bhavet . atve kṛte luk na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : atvam kriyatām luk iti kim atra kartavyam . paratvāt atvam . nityaḥ luk . kṛte api atve prāpnoti akṛte api . anityaḥ luk na hi kṛte atve prāpnoti . ataḥ am iti ambhāvena bhavitavyam . tasmāt tyadādibhyaḥ ca iti vaktavyam . idam vicāryate : śiśīlugnumvidhiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam vā syāt arthagrahaṇam vā iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . śiśīlugnumvidhiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam cet anyapadārthe pratiṣedhaḥ . śiśīlugnumvidhiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam cet anyapadārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bahutrapuḥ bahutrapū bahutrapavaḥ iti . astu tarhi arthagrahaṇam . yadi arthagrahaṇam priyasakthnā brāhmaṇena iti anaṅ na prāpnoti . astu tarhi śabdagrahaṇam eva . nanu ca uktam śiśīlugnumbidhiṣu napuṃsakagrahaṇam cet anyapadārthe pratiṣedhaḥ iti . siddham tu prakṛtārthaviśeṣaṇatvāt . siddham etat . katham . prakṛtasya arthaḥ viśeṣyate . kim ca prakṛtam . aṅgam . aṅgasya śiśīlugnumaḥ bhavanti napuṃsake vartamānasya . katham priyasakthnā brāhmaṇena . asthyādiṣu śabdagrahaṇam . asthyādiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam draṣṭavyam . yuktam punaḥ idam vicārayitum . nanu anena asandigdhena arthagrahaṇena bhavitavyam na hi napuṃsakam nāma śabdaḥ asti . kim tarhi ucyate asthyādiṣu śabdagrahaṇam iti . atra api arthagrahaṇam eva . atra etāvān sandehaḥ kva prakṛtasya arthaḥ viśeṣyate kva gṛhyamāṇasya iti . śiśīlugnumvidhiṣu prakṛtasya arthaḥ viśeṣyate asthyādiṣu gṛhyamāṇasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४९।२०-२५०।५ रो व्,२८।८-२९।५ अद्भावे पूर्वसवर्णप्रतिषेधः । अद्भावे पूर्वसवर्णस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । कतरत् तिष्ठति , कतरत् पश्य । सिद्धम् अनुनासिकोपधत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनुनासिकोपधः अच्शब्दः करिष्यते । दुक्करणात् वा । अथ वा दुग्डतरादीनाम् इति वक्ष्यति । डित्करणात् वा । अथ वा डिद् अच्छब्दः करिष्यते । सः तर्हि डकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । द्विडकारकः निर्देशः । अद्ड्डतरादिभ्यः इति ।

KA III,249.20-250.5 Ro V,28.8-29.5 adbhāve pūrvasavarṇapratiṣedhaḥ . adbhāve pūrvasavarṇasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . katarat tiṣṭhati , katarat paśya . siddham anunāsikopadhatvāt . siddham etat . katham . anunāsikopadhaḥ acśabdaḥ kariṣyate . dukkaraṇāt vā . atha vā dugḍatarādīnām iti vakṣyati . ḍitkaraṇāt vā . atha vā ḍid acchabdaḥ kariṣyate . saḥ tarhi ḍakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . dviḍakārakaḥ nirdeśaḥ . adḍḍatarādibhyaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५०।७-२५०।१८ रो व्,२९।७-३०।८ इतरात् छन्दसि प्रतिषेधः एकतरात् सर्वत्र । इतरात् छन्दसि प्रतिषेधः एकतरात् सर्वत्र इति वक्तव्यम् । एकतरम् तिष्ठति , एकतरम् पश्य । नपुंसकादेशेभ्यः युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशाः विप्रतिषेधेन । नपुंसकादेशेभ्यः युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशाः भवन्ति विप्रतिषेधेन । नपुंसकादेशानाम् अवकाशः । त्रपु , त्रपुणी , त्रपूणि । युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशानाम् अवकाशः । त्वम् ब्राह्मणः , अहम् ब्राह्मणः , युवाम् ब्राह्मणौ , आवाम् ब्राह्मणौ , यूयाम् ब्राह्मणाः वयम् ब्राह्मणाः । इह उभयम् प्राप्नोति । त्वम् ब्राह्मणकुलम् , अहम् ब्राह्मणकुलम् , युवाम् ब्राह्मणकुले , आवाम् ब्राह्मणकुले , यूयम् ब्राह्मणकुलानि , वयम् ब्राह्मणकुलानि । युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशाः भवन्ति विप्रतिषेधेन । अथ इदानीम् युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशेषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् शिशीलुग्नुम्विधयः कस्मात् न भवन्ति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III,250.7-250.18 Ro V,29.7-30.8 itarāt chandasi pratiṣedhaḥ ekatarāt sarvatra . itarāt chandasi pratiṣedhaḥ ekatarāt sarvatra iti vaktavyam . ekataram tiṣṭhati , ekataram paśya . napuṃsakādeśebhyaḥ yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśāḥ vipratiṣedhena . napuṃsakādeśebhyaḥ yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśāḥ bhavanti vipratiṣedhena . napuṃsakādeśānām avakāśaḥ . trapu , trapuṇī , trapūṇi . yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśānām avakāśaḥ . tvam brāhmaṇaḥ , aham brāhmaṇaḥ , yuvām brāhmaṇau , āvām brāhmaṇau , yūyām brāhmaṇāḥ vayam brāhmaṇāḥ . iha ubhayam prāpnoti . tvam brāhmaṇakulam , aham brāhmaṇakulam , yuvām brāhmaṇakule , āvām brāhmaṇakule , yūyam brāhmaṇakulāni , vayam brāhmaṇakulāni . yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśāḥ bhavanti vipratiṣedhena . atha idānīm yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśeṣu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt śiśīlugnumvidhayaḥ kasmāt na bhavanti . sakṛdgatau vipratiṣedhena yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५०।२०-२५१।१७ रो व्,३०।१०-३१।१४ किमर्थः शकारः । सर्वादेशार्थः । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अक्रियमाणे अपि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य अकारे कृते त्रयाणाम् अकाराणाम् अतः गुणे पररूपत्वे सिद्धम् रूपम् स्यात् : तव स्वम् , मम स्वम् । यदि एतत् लभ्येत कृतम् स्यात् । तत् तु न लभ्यम् । किम् कारणम् । अत्र हि तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः परस्य इति अकारस्य प्रसज्येत । अतः उत्तरम् पठति । ङसः आदेशे शित्करणानर्थक्यम् अकारस्य अकारवचनानर्थक्यात् । ङसः आदेशे शित्करणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अकारस्य अकारवचनानर्थक्यात् । अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । अर्थवत्त्वादेशे लोपार्थम् । अर्थवत्त्वकारस्य अकारवचनम् । कः अर्थः । आदेशे लोपार्थम् । यः सः शेषे लोपः आदेशे सः विज्ञायते । ननु च आदेशः या विभक्तिः इति एवम् एतत् विज्ञायते । आदेशः एषा विभक्तिः । कथम् । सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः एकदेशविकारे हि नित्यत्वम् न उपपद्यते । तस्मात् शित्करणम् । तस्मात् शकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । कथम् । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । अ , अ , अ , इति । सः अनेकाल् शित् सर्वस्य इति सर्वस्य भविष्यति ।

KA III,250.20-251.17 Ro V,30.10-31.14 kimarthaḥ śakāraḥ . sarvādeśārthaḥ . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . akriyamāṇe api śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya akāre kṛte trayāṇām akārāṇām ataḥ guṇe pararūpatve siddham rūpam syāt : tava svam , mama svam . yadi etat labhyeta kṛtam syāt . tat tu na labhyam . kim kāraṇam . atra hi tasmāt iti uttarasya ādeḥ parasya iti akārasya prasajyeta . ataḥ uttaram paṭhati . ṅasaḥ ādeśe śitkaraṇānarthakyam akārasya akāravacanānarthakyāt . ṅasaḥ ādeśe śitkaraṇam anarthakam . kim kāraṇam . akārasya akāravacanānarthakyāt . akārasya akāravacane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . arthavattvādeśe lopārtham . arthavattvakārasya akāravacanam . kaḥ arthaḥ . ādeśe lopārtham . yaḥ saḥ śeṣe lopaḥ ādeśe saḥ vijñāyate . nanu ca ādeśaḥ yā vibhaktiḥ iti evam etat vijñāyate . ādeśaḥ eṣā vibhaktiḥ . katham . sarve sarvapadādeśā dākṣīputrasya pāṇineḥ ekadeśavikāre hi nityatvam na upapadyate . tasmāt śitkaraṇam . tasmāt śakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . katham . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . a , a , a , iti . saḥ anekāl śit sarvasya iti sarvasya bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५१।१९-२५२।६ रो व्,३२।२-३३।८ प्रथमयोः इति उच्यते कयोः इदम् प्रथमयोः ग्रहणम् किम् विभक्त्योः आहोस्वित् प्रत्यययोः । विभक्त्योः इति आह । कथम् ज्ञायते । अन्यत्र अपि हि प्रथमयोः ग्रहणे विभक्त्योः ग्रहणम् विज्ञायते न प्रत्यययोः । क्व अन्यत्र । प्रथमयोः पूर्वसवर्णः इति । अस्ति कारणम् येन तत्र विभक्त्योः ग्रहणम् विज्ञायते । किम् कारणम् । अचि इति तत्र वर्तते न च अजादी प्रथमौ स्तः । ननु च एवम् विज्ञायते अजादी यौ प्रथमौ अजादीनाम् वा यौ प्रथमौ इति । यत् तर्हि तस्मात् शसः नः पुंसि इति अनुक्रान्तम् पूर्वसवर्णम् प्रतिनिर्दिशति तज्ज्ञापयति आचार्यः विभक्त्योः ग्रहणम् इति । इह अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति विभक्त्योः ग्रहणम् इति यत् अयम् शसः न इति प्रतिषेधम् शास्ति । न एषः प्रतिषेधः । नत्वम् एतत् विधीयते । सिद्धम् अत्र नत्वम् तस्मात् शसः नः पुंसि इति । यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । क्व च तेन न सिध्यति । स्त्रियाम् नपुंसके च । युष्मान् ब्राह्मणी पश्य , अस्मान् ब्राह्मणी पश्य , युष्मान् ब्राह्मणकुलानि पश्य , अस्मान् ब्राह्मणकुलानि पश्य इति । यत् तर्हि युष्मदस्मदोः अनादेशे द्वितीयायाम् च इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः विभक्त्योः ग्रहणम् इति ।

KA III,251.19-252.6 Ro V,32.2-33.8 prathamayoḥ iti ucyate kayoḥ idam prathamayoḥ grahaṇam kim vibhaktyoḥ āhosvit pratyayayoḥ . vibhaktyoḥ iti āha . katham jñāyate . anyatra api hi prathamayoḥ grahaṇe vibhaktyoḥ grahaṇam vijñāyate na pratyayayoḥ . kva anyatra . prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ iti . asti kāraṇam yena tatra vibhaktyoḥ grahaṇam vijñāyate . kim kāraṇam . aci iti tatra vartate na ca ajādī prathamau staḥ . nanu ca evam vijñāyate ajādī yau prathamau ajādīnām vā yau prathamau iti . yat tarhi tasmāt śasaḥ naḥ puṃsi iti anukrāntam pūrvasavarṇam pratinirdiśati tajjñāpayati ācāryaḥ vibhaktyoḥ grahaṇam iti . iha api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vibhaktyoḥ grahaṇam iti yat ayam śasaḥ na iti pratiṣedham śāsti . na eṣaḥ pratiṣedhaḥ . natvam etat vidhīyate . siddham atra natvam tasmāt śasaḥ naḥ puṃsi iti . yatra tena na sidhyati tadartham . kva ca tena na sidhyati . striyām napuṃsake ca . yuṣmān brāhmaṇī paśya , asmān brāhmaṇī paśya , yuṣmān brāhmaṇakulāni paśya , asmān brāhmaṇakulāni paśya iti . yat tarhi yuṣmadasmadoḥ anādeśe dvitīyāyām ca iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ vibhaktyoḥ grahaṇam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५२।८-१४ रो व्,३३।१०-३४।६ किम् अयम् भ्यम्शब्दः आहोस्वित् अभ्यम्शब्दः । कुतः सन्देहः । समानः निर्देशः । किम् च अतः । यदि तावत् भ्यम्शब्दः शेषे लोपः च अन्त्यस्य एत्वम् प्राप्नोति । अथ अभ्यम्शब्दः शेषे लोपः च टिलोपः उदात्त्निवृत्तिस्वरः प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् अभ्यम्शब्दः शेषे लोपः च अन्त्यस्य । ननु च उक्तम् एत्त्वम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अङ्गवृत्ते पुनः वृत्तौ अविधिः निष्ठितस्य इति न भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु अभम्शब्दः शेषे लोपः च टिलोपः । ननु च उक्तम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः उक्तम् एतत् आदौ सिद्धम् इति ।

KA III,252.8-14 Ro V,33.10-34.6 kim ayam bhyamśabdaḥ āhosvit abhyamśabdaḥ . kutaḥ sandehaḥ . samānaḥ nirdeśaḥ . kim ca ataḥ . yadi tāvat bhyamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca antyasya etvam prāpnoti . atha abhyamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca ṭilopaḥ udāttnivṛttisvaraḥ prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat abhyamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca antyasya . nanu ca uktam ettvam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . aṅgavṛtte punaḥ vṛttau avidhiḥ niṣṭhitasya iti na bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu abhamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca ṭilopaḥ . nanu ca uktam udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ uktam etat ādau siddham iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५२।१६-२५३।२१ रो व्,३४।८-३८।४ किमर्थम् आमः ससकारस्य ग्रहणम् क्रियते न आमः आकम् इति एव उच्येत । केन इदानीम् ससकारस्य भविष्यति । आमः सुट् अयम् भक्तः आम्ग्रहणेन ग्राहिष्यते । अतः उत्तरम् पठति । साम्ग्रहणम् यथागृहीतस्य आदेशवचनात् । साम्ग्रहणम् क्रियते । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् ससकारस्य न प्राप्नोति । इष्यते च स्यात् इति तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति सामः आकम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । न वा द्विपर्यन्तानाम् अकारवचनात् आमि सकाराभावः । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । द्विपर्यन्तानाम् अकारवचनात् । द्विपर्यन्तानाम् हि त्यदादीनम् अत्वम् उच्यते तेन आमि सकारः न भविष्यति । सुट्प्रतिषेधः तु आदेशे लोपविज्ञानात् । सुट्प्रतिषेधः तु वक्तव्यः । किम् कारणम् । आदेशे लोपविज्ञानात् । यः सः शेषे लोपः आदेशे सः विज्ञायते । न वा टिलोपवचनात् आदेशे टाप्प्रतिषेधार्थम् । न वा सुट्प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् कारणम् । टिलोपवचनात् । आदेशे यः सः शेषे लोपः टिलोपः सः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । टाप्प्रतिषेधार्थम् । टाप् मा भूत् इति । सः तर्हि टिलोपः वक्तव्यः । न वा लिङ्गाभावात् टिलोपवचनानर्थक्यम् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । लिङ्गाभावात् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । न हि अस्ति विशेषः युष्मदस्मदोः स्त्रियाम् पुंसि नपुंसके वा । अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति । किम् कारणम् । यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् । अङ्ग हि भवान् तम् उच्चारयतु गंस्यते सः विशेषः । ननु च न एतेन एवम् भवितव्यम् । न हि शब्दनिमित्तकेन नाम अर्थेन भवितव्यम् । किम् तर्हि अर्थ निमित्तकेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तत् एतत् एवम् दृश्यताम् : अर्थरूपम् एव एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र विशेषः न गम्यते इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । यः हि मन्यते यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् अत्र विशेषः न गम्यते इति इह अपि तस्य विशेषः न गम्यते : दृषत् समित् इति । तस्मात् सुट्प्रतिषेधः तस्मात् सुट्प्रतिषेधः वक्तव्यः ससकारग्रहणम् वा कर्तव्यम् । अथ क्रियमाणे अपि ससकारग्रहणे कस्मात् एव अत्र सुट् न भवति । ससकारग्रहणसामर्थ्यात् भाविनः सुटः आदेशः विज्ञायते ।

KA III,252.16-253.21 Ro V,34.8-38.4 kimartham āmaḥ sasakārasya grahaṇam kriyate na āmaḥ ākam iti eva ucyeta . kena idānīm sasakārasya bhaviṣyati . āmaḥ suṭ ayam bhaktaḥ āmgrahaṇena grāhiṣyate . ataḥ uttaram paṭhati . sāmgrahaṇam yathāgṛhītasya ādeśavacanāt . sāmgrahaṇam kriyate . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam sasakārasya na prāpnoti . iṣyate ca syāt iti tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti sāmaḥ ākam . evamartham idam ucyate . na vā dviparyantānām akāravacanāt āmi sakārābhāvaḥ . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . dviparyantānām akāravacanāt . dviparyantānām hi tyadādīnam atvam ucyate tena āmi sakāraḥ na bhaviṣyati . suṭpratiṣedhaḥ tu ādeśe lopavijñānāt . suṭpratiṣedhaḥ tu vaktavyaḥ . kim kāraṇam . ādeśe lopavijñānāt . yaḥ saḥ śeṣe lopaḥ ādeśe saḥ vijñāyate . na vā ṭilopavacanāt ādeśe ṭāppratiṣedhārtham . na vā suṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim kāraṇam . ṭilopavacanāt . ādeśe yaḥ saḥ śeṣe lopaḥ ṭilopaḥ saḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . ṭāppratiṣedhārtham . ṭāp mā bhūt iti . saḥ tarhi ṭilopaḥ vaktavyaḥ . na vā liṅgābhāvāt ṭilopavacanānarthakyam . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . liṅgābhāvāt . aliṅge yuṣmadasmadī . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . na hi asti viśeṣaḥ yuṣmadasmadoḥ striyām puṃsi napuṃsake vā . asti kāraṇam yena etat evam bhavati . kim kāraṇam . yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt . aṅga hi bhavān tam uccārayatu gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . nanu ca na etena evam bhavitavyam . na hi śabdanimittakena nāma arthena bhavitavyam . kim tarhi artha nimittakena nāma śabdena bhavitavyam . tat etat evam dṛśyatām : artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra viśeṣaḥ na gamyate iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . yaḥ hi manyate yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt atra viśeṣaḥ na gamyate iti iha api tasya viśeṣaḥ na gamyate : dṛṣat samit iti . tasmāt suṭpratiṣedhaḥ tasmāt suṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ sasakāragrahaṇam vā kartavyam . atha kriyamāṇe api sasakāragrahaṇe kasmāt eva atra suṭ na bhavati . sasakāragrahaṇasāmarthyāt bhāvinaḥ suṭaḥ ādeśaḥ vijñāyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५३।२३-२५४।४ रो व्,३९।२-८ इह पपौ, तस्थौ इति त्रीणि कार्याणि युगपत् प्राप्नुवन्ति : द्विर्वचनम् एकादेशः औत्वम् इति । तत् यदि सर्वतः औत्वम् लभ्येत कृतम् स्यात् । अथ अपि द्विर्वचनम् लभ्येत एवम् अपि कृतम् स्यात् । तत् तु न लभ्यम् । किम् कारणम् । अत्र हि परत्वात् एकादेशः द्विर्वचनम् बाधते । परत्वात् औत्वम् । नित्यः एकादेशः औत्वम् बाधेत । कम् पुनः भवान् औत्वस्य अवकाशम् मत्वा आह नित्यः एकादेशः इति । अनवकाशम् औत्वम् एकादेशम् बाधिष्यते । औत्वे कृते द्विर्वचनम् एकादेशः इति यदि अपि परत्वात् एकादेशः स्थानिवद्भावात् द्विर्वचनम् भविष्यति ।

KA III,253.23-254.4 Ro V,39.2-8 iha papau, tasthau iti trīṇi kāryāṇi yugapat prāpnuvanti : dvirvacanam ekādeśaḥ autvam iti . tat yadi sarvataḥ autvam labhyeta kṛtam syāt . atha api dvirvacanam labhyeta evam api kṛtam syāt . tat tu na labhyam . kim kāraṇam . atra hi paratvāt ekādeśaḥ dvirvacanam bādhate . paratvāt autvam . nityaḥ ekādeśaḥ autvam bādheta . kam punaḥ bhavān autvasya avakāśam matvā āha nityaḥ ekādeśaḥ iti . anavakāśam autvam ekādeśam bādhiṣyate . autve kṛte dvirvacanam ekādeśaḥ iti yadi api paratvāt ekādeśaḥ sthānivadbhāvāt dvirvacanam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५४।६-१३ रो व्,४०।२-४१।१ विदेः वसोः कित्त्वम् । विदेः वसोः कित्त्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । वसुग्रहणेषु लिडादेशस्य अपि ग्रहणम् यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । अननुबन्धकग्रहणे हि सानुबन्धकस्य ग्रहणम् न इति एवम् लिडादेशस्य न प्राप्नोति । सानुबन्धकः हि सः क्रियते । किम् पुनः कारणम् सः सानुबन्धकः क्रियते । अयम् ॠकारान्तानाम् लिटि गुङः प्रतिषेधविषयः आरभ्यते सः पुनः कित्करणात् बाध्यते । आतिस्तीर्वान् , निपुपूर्वान् इति । सः तर्हि अस्य एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । द्विसकारकः निर्देशः : विदेः शतुर्वसुस्समासे अनञ्पूर्वे क्त्वः ल्यप् ।

KA III,254.6-13 Ro V,40.2-41.1 videḥ vasoḥ kittvam . videḥ vasoḥ kittvam vaktavyam . kim prayojanam . vasugrahaṇeṣu liḍādeśasya api grahaṇam yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . ananubandhakagrahaṇe hi sānubandhakasya grahaṇam na iti evam liḍādeśasya na prāpnoti . sānubandhakaḥ hi saḥ kriyate . kim punaḥ kāraṇam saḥ sānubandhakaḥ kriyate . ayam ṝkārāntānām liṭi guṅaḥ pratiṣedhaviṣayaḥ ārabhyate saḥ punaḥ kitkaraṇāt bādhyate . ātistīrvān , nipupūrvān iti . saḥ tarhi asya evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . dvisakārakaḥ nirdeśaḥ : videḥ śaturvasussamāse anañpūrve ktvaḥ lyap .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५४।१५-२५६।११ रो व्,४१-४७ ल्यबादेशे उपदेशिवद्वचनम् । ल्यबादेशे उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् ल्यप् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । अनादिष्टार्थम् । अकृतेषु आदेशेषु ल्यप् यथा स्यात् । के पुनः आदेशाः उपदेशिवद्वचनम् प्रयोजयन्ति । हित्वदत्त्वात्त्वेत्वेत्त्वदीर्घत्वशूडितः । हित्वम् । हित्वा , प्रधाय । हित्वम् । दत्त्वम् । दत्त्वा , प्रदाय । दत्त्वम् । आत्त्वम् । खात्वा , प्रखन्य । आत्त्वम् । इत्वम् । स्थित्वा , प्रस्थाय । इत्वम् । ईत्त्वम् । पीत्वा , प्रपाय । ईत्त्वम् । दीर्घत्वम् । शान्त्वा , प्रशम्य । दीर्घत्वम् । शत्वम् । पृष्ट्वा , आपृच्छ्य । शत्वम् । ऊठ् । द्यूत्वा , प्रदीव्य । ऊठ् । इट् । देवित्वा , प्रदीव्य । किम् पुनः कारणम् आदेशाः तावत् भवन्ति न पुनः ल्यप् । न परत्वात् ल्यपा भवितव्यम् । सन्ति च एव अत्र के चित् परे आदेशाः अपि च बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गः ल्यप् । अन्तरङ्गाः आदेशाः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । सः तर्हि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति अन्तरङ्गान् अपि विधीन् बहिरङ्गः ल्यप् बाधते इति यत् अयम् अदः जग्धिः ल्यप्ति किति इति ति किति इति एव सिद्धे ल्यब्ग्रहणम् करोति । स्नात्वाकालकादिषु च प्रतिषेधः स्नात्वाकालकादिषु च प्रतिषेधः वक्तव्यः । स्नात्वाकालकः , पीत्वास्थिरकः , भुक्त्वासुहितकः इति । तदन्तनिर्देशात् सिद्धम् । तदन्तनिर्देशात् सिद्धम् एतत् । कथम् । क्त्वान्तस्य ल्यपा भवितव्यम् न च एतत् क्त्वान्तम् । समासनिपातनात् वा । अथ वा अवश्यम् अत्र समासार्थम् निपातनम् कर्तव्यम् तेन एव यत्नेन ल्यप् अपि न भविष्यति । अनञः वा परस्य । अथ वा अनञः परस्य ल्यपा भवितव्यम् न च अत्र अनञम् पश्यामः । ननु च धातुः एव अनञ् । न धातोः परस्य भवितव्यम् । किम् कारणम् । नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे तथा हि अर्थगतिः । नञ्युक्तम् इव युक्तम् वा अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञास्यते । कुतः एतत् । तथा हि अर्थः गम्यते । तत् यथा । अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ग्राह्मणसदृशम् पुरुषम् आनयति न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति । एवम् इह अपि अनञ् इति नञ्प्रतिषेधात् अन्यस्मात् अनञौ नञ्सदृशात् कार्यम् विज्ञास्यते । किम् च अन्यत् अनञ् नञ्सदृशम् । पदम् इति आह । अथ वा प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति एवम् धातुः अपि क्त्वाग्रहणेन ग्राहिष्यते । ननु च इयम् अपि परिभाषा अस्ति : कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति सा अपि इह उपतिष्ठते । तत्र कः दोषः । इह न स्यात् : प्रकृत्य प्रहृत्य । क्व तर्हि स्यात् । परमकृत्वा , उत्तमकृत्वा । न वै अत्र इष्यते । अनिष्टम् च प्राप्नोति इष्टम् च न सिध्यति । गतिकारकपूर्वस्य एव इष्यते । कुतः न खलु एतत् द्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः समवस्थितयोः प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य इति च इयम् इह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति इयम् न भवति कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति इयम् इह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे इति इयम् न भवति कृद्ग्रहणे इति यत् अयम् अनञ् इति प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । अयम् हि नञ् न गतिः न च कारकम् तत्र कः प्रसङ्गः यत् नञ्पूर्वस्य स्यात् । पश्यति तु आचार्यः इयम् इह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे इति इयम् न भवति कृद्ग्रहणे इति ततः अनञ् इति प्रतिषेधम् शास्ति । किम् नञः प्रतिषेधेन न गतिः न च कारकम् यावता नञि पूर्वे तु ल्यब्भावः न भविष्यति । प्रतिषेधात् तु जानीमः तत्पूर्वम् न इह गृह्यते प्रत्यय्ग्रहणे यावत् तावत् भवितुम् अर्हति ।

KA III,254.15-256.11 Ro V,41-47 lyabādeśe upadeśivadvacanam . lyabādeśe upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām lyap bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . anādiṣṭārtham . akṛteṣu ādeśeṣu lyap yathā syāt . ke punaḥ ādeśāḥ upadeśivadvacanam prayojayanti . hitvadattvāttvetvettvadīrghatvaśūḍitaḥ . hitvam . hitvā , pradhāya . hitvam . dattvam . dattvā , pradāya . dattvam . āttvam . khātvā , prakhanya . āttvam . itvam . sthitvā , prasthāya . itvam . īttvam . pītvā , prapāya . īttvam . dīrghatvam . śāntvā , praśamya . dīrghatvam . śatvam . pṛṣṭvā , āpṛcchya . śatvam . ūṭh . dyūtvā , pradīvya . ūṭh . iṭ . devitvā , pradīvya . kim punaḥ kāraṇam ādeśāḥ tāvat bhavanti na punaḥ lyap . na paratvāt lyapā bhavitavyam . santi ca eva atra ke cit pare ādeśāḥ api ca bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgaḥ lyap . antaraṅgāḥ ādeśāḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . saḥ tarhi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati antaraṅgān api vidhīn bahiraṅgaḥ lyap bādhate iti yat ayam adaḥ jagdhiḥ lyapti kiti iti ti kiti iti eva siddhe lyabgrahaṇam karoti . snātvākālakādiṣu ca pratiṣedhaḥ snātvākālakādiṣu ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . snātvākālakaḥ , pītvāsthirakaḥ , bhuktvāsuhitakaḥ iti . tadantanirdeśāt siddham . tadantanirdeśāt siddham etat . katham . ktvāntasya lyapā bhavitavyam na ca etat ktvāntam . samāsanipātanāt vā . atha vā avaśyam atra samāsārtham nipātanam kartavyam tena eva yatnena lyap api na bhaviṣyati . anañaḥ vā parasya . atha vā anañaḥ parasya lyapā bhavitavyam na ca atra anañam paśyāmaḥ . nanu ca dhātuḥ eva anañ . na dhātoḥ parasya bhavitavyam . kim kāraṇam . nañivayuktam anyasadṛśādhikaraṇe tathā hi arthagatiḥ . nañyuktam iva yuktam vā anyasmin tatsadṛśe kāryam vijñāsyate . kutaḥ etat . tathā hi arthaḥ gamyate . tat yathā . abrāhmaṇam ānaya iti ukte grāhmaṇasadṛśam puruṣam ānayati na asau loṣṭam ānīya kṛtī bhavati . evam iha api anañ iti nañpratiṣedhāt anyasmāt anañau nañsadṛśāt kāryam vijñāsyate . kim ca anyat anañ nañsadṛśam . padam iti āha . atha vā pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti evam dhātuḥ api ktvāgrahaṇena grāhiṣyate . nanu ca iyam api paribhāṣā asti : kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api grahaṇam bhavati iti sā api iha upatiṣṭhate . tatra kaḥ doṣaḥ . iha na syāt : prakṛtya prahṛtya . kva tarhi syāt . paramakṛtvā , uttamakṛtvā . na vai atra iṣyate . aniṣṭam ca prāpnoti iṣṭam ca na sidhyati . gatikārakapūrvasya eva iṣyate . kutaḥ na khalu etat dvayoḥ paribhāṣayoḥ sāvakāśayoḥ samavasthitayoḥ pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya iti ca iyam iha paribhāṣā bhavati pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti iyam na bhavati kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api iti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati iyam iha paribhāṣā bhavati pratyayagrahaṇe iti iyam na bhavati kṛdgrahaṇe iti yat ayam anañ iti pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . ayam hi nañ na gatiḥ na ca kārakam tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat nañpūrvasya syāt . paśyati tu ācāryaḥ iyam iha paribhāṣā bhavati pratyayagrahaṇe iti iyam na bhavati kṛdgrahaṇe iti tataḥ anañ iti pratiṣedham śāsti . kim nañaḥ pratiṣedhena na gatiḥ na ca kārakam yāvatā nañi pūrve tu lyabbhāvaḥ na bhaviṣyati . pratiṣedhāt tu jānīmaḥ tatpūrvam na iha gṛhyate pratyaygrahaṇe yāvat tāvat bhavitum arhati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५६।१३-२५७।२ रो व्,४७-४९ सुपाम् च सुपः भवन्ति इति वक्तव्यम् । युक्ता माता आसीत् भुरि दक्षिणायाः दक्षिणायाम् इति प्राप्ते । तिङाम् च तिङः भवन्ति इति वक्तव्यम् । चषालम् ये , अश्वयूपाय तक्षति तक्षन्ति इति प्राप्ते । लुकि किम् उदाहरणम् । आर्द्रे चर्मन् , लोहिते चर्मन् । न एतत् अस्ति । पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि । यत् स्थवीयसः आवसन् उत सप्त साकम् । ननु च एतत् अपि पूर्वसवर्णेन एव सिद्धम् । न सिध्यति । यदि अत्र पूर्वसवर्णः स्यात् त्यदाद्यत्वम् प्रसज्येत । इदम् च अपि उदाहरणम् । आर्द्रे चर्मन् , लोहिते चर्मन् । ननु च उक्तम् पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् इति । न सिध्यति । यदि अत्र पूर्वसवर्णः स्यात् आन्तर्यतः दकारः प्रसज्येत । अस्तु । संयोगान्तलोपेन सिद्धम् । इयाडियाजीकाराणाम् उपसङ्ख्यानम् । इयाडियाजीकाराणाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । दार्विया परिज्मन् । इया । डियाच् । सुक्षेत्रिया , सुगातुया । डियाच् । ईकार । दृतिम् न शुष्कम् सरसी शयानम् । आङयाजयाराम् च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आङ् , प्र बाहवा । अयाच् । स्वप्नया सचसे जनम् । अयाच् । अयार् । सः नः सिन्धुम् इव नावया ।

KA III,256.13-257.2 Ro V,47-49 supām ca supaḥ bhavanti iti vaktavyam . yuktā mātā āsīt bhuri dakṣiṇāyāḥ dakṣiṇāyām iti prāpte . tiṅām ca tiṅaḥ bhavanti iti vaktavyam . caṣālam ye , aśvayūpāya takṣati takṣanti iti prāpte . luki kim udāharaṇam . ārdre carman , lohite carman . na etat asti . pūrvasavarṇena api etat siddham . idam tarhi . yat sthavīyasaḥ āvasan uta sapta sākam . nanu ca etat api pūrvasavarṇena eva siddham . na sidhyati . yadi atra pūrvasavarṇaḥ syāt tyadādyatvam prasajyeta . idam ca api udāharaṇam . ārdre carman , lohite carman . nanu ca uktam pūrvasavarṇena api etat siddham iti . na sidhyati . yadi atra pūrvasavarṇaḥ syāt āntaryataḥ dakāraḥ prasajyeta . astu . saṃyogāntalopena siddham . iyāḍiyājīkārāṇām upasaṅkhyānam . iyāḍiyājīkārāṇām upasaṅkhyānam kartavyam . dārviyā parijman . iyā . ḍiyāc . sukṣetriyā , sugātuyā . ḍiyāc . īkāra . dṛtim na śuṣkam sarasī śayānam . āṅayājayārām ca upasaṅkhyānam kartavyam . āṅ , pra bāhavā . ayāc . svapnayā sacase janam . ayāc . ayār . saḥ naḥ sindhum iva nāvayā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५७।४-१८ रो व्,४९।४-५०।३ किमर्थः शकारः । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य प्रसज्येत । अतः उत्तरम् पठति । अमः मश् न मकारस्य । मकारस्य मकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा तत्र अन्तरेण शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । वचनात् अन्यबाधनम् । अस्ति अन्यत् मकारस्य मकारवचने प्रयोजनम् । ये अन्ये मकारादेशाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् । तत् यथा । मः राजि समः क्वौ इति मकारस्य मकारवचनसामर्थ्यात् अनुस्वारादयः बाध्यन्ते । एवम् तर्हि द्विमकारकः निर्देशः करिष्यते । द्विमकारः ईट् अपृक्ते । यदि द्विमकारकः अपृक्ताश्रयः ईट् न प्राप्नोति । वधीम् वृत्रम् मरुतः इन्द्रियेण । यकारादौ न दुष्यति । किम् यकारः न श्रूयते । लुप्तनिर्दिष्टः यकारः । अमः मश् न मकारस्य वचनात् अन्यबाधनम् द्विमकारः ईट् अपृक्ते यकारादौ न दुष्यति ।

KA III,257.4-18 Ro V,49.4-50.3 kimarthaḥ śakāraḥ . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya prasajyeta . ataḥ uttaram paṭhati . amaḥ maś na makārasya . makārasya makāravacane prayojanam na asti iti kṛtvā tatra antareṇa śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . vacanāt anyabādhanam . asti anyat makārasya makāravacane prayojanam . ye anye makārādeśāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham . tat yathā . maḥ rāji samaḥ kvau iti makārasya makāravacanasāmarthyāt anusvārādayaḥ bādhyante . evam tarhi dvimakārakaḥ nirdeśaḥ kariṣyate . dvimakāraḥ īṭ apṛkte . yadi dvimakārakaḥ apṛktāśrayaḥ īṭ na prāpnoti . vadhīm vṛtram marutaḥ indriyeṇa . yakārādau na duṣyati . kim yakāraḥ na śrūyate . luptanirdiṣṭaḥ yakāraḥ . amaḥ maś na makārasya vacanāt anyabādhanam dvimakāraḥ īṭ apṛkte yakārādau na duṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५७।२०-२५८।११ रो व्,५०।५-५१।२ इह : ये पूर्वासः , ये उपरासः : आत् जसेः असुक् इति असुकि कृते जसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीभावः प्राप्नोति । एवम् तर्हि जसि पूर्वान्तः करिष्यते । यदि पूर्वान्तः क्रियते का रूपसिद्धिः : ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः । सवर्णदीघत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अतः गुणे इति पररूपत्वम् प्राप्नोति । अकारोच्चारणसामर्थ्यात् न भविष्यति । यदि तर्हि प्राप्नुवन् विधिः उच्चारणसामर्थ्यात् बाध्यते सवर्णदीर्घत्वम् अपि न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते यस्य तु विधेः निमित्तम् न असौ बाध्यते । पररूपम् च प्रति अकारोच्चारणम् अनर्थकम् सवर्णदीर्घत्वस्य पुनः निमित्तम् एव । अथ वा असुट् करिष्यते । एवम् अपि ये पूर्वासः ये उपरासः इति असुटि कृते जसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीभावः प्राप्नोति । न एषः दोषः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् अस्य न भविष्यति । यः तर्हि निर्दिश्यते तस्य कस्मात् न भवति । असुटा व्यवहितत्वात् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् ये पूर्वासः ये उपरासः असुकि कृते जसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीभावः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । शीभावः क्रियताम् असुक् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् असुक् । अथ इदानीम् असुकि कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् शीभावः कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III,257.20-258.11 Ro V,50.5-51.2 iha : ye pūrvāsaḥ , ye uparāsaḥ : āt jaseḥ asuk iti asuki kṛte jasaḥ grahaṇena grahaṇāt śībhāvaḥ prāpnoti . evam tarhi jasi pūrvāntaḥ kariṣyate . yadi pūrvāntaḥ kriyate kā rūpasiddhiḥ : brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ . savarṇadīghatvena siddham . na sidhyati . ataḥ guṇe iti pararūpatvam prāpnoti . akāroccāraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . yadi tarhi prāpnuvan vidhiḥ uccāraṇasāmarthyāt bādhyate savarṇadīrghatvam api na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ saḥ vidhiḥ bādhyate yasya tu vidheḥ nimittam na asau bādhyate . pararūpam ca prati akāroccāraṇam anarthakam savarṇadīrghatvasya punaḥ nimittam eva . atha vā asuṭ kariṣyate . evam api ye pūrvāsaḥ ye uparāsaḥ iti asuṭi kṛte jasaḥ grahaṇena grahaṇāt śībhāvaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam asya na bhaviṣyati . yaḥ tarhi nirdiśyate tasya kasmāt na bhavati . asuṭā vyavahitatvāt . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam ye pūrvāsaḥ ye uparāsaḥ asuki kṛte jasaḥ grahaṇena grahaṇāt śībhāvaḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . idam iha sampradhāryam . śībhāvaḥ kriyatām asuk iti kim atra kartavyam . paratvāt asuk . atha idānīm asuki kṛte punaḥ prasaṅgavijñānāt śībhāvaḥ kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५८।१३-२० रो व्,५१।४-१२ अश्ववृषयोः मैथुनेच्छायाम् । अश्ववृषयोः मैथुनेच्छायाम् इति वक्तव्यम् । अश्वस्यति वडवा , वृषस्यति गौः । मैथुनेच्छायाम् इति किमर्थम् । अश्वीयति , वृषीयति । क्षीरलवणयोः लालसायाम् । क्षीर्लवणयोः लालसायाम् इति वक्तव्यम् । क्षीरस्यति माणवकः , लवणस्यति उष्ट्रः इति । अपरः आह : सर्वप्रातिपदिकेभ्यः लालसायाम् इति वक्तव्यम् दध्यस्यति मध्वस्यति इति एवमर्थम् । अपरः आह: सुक् वक्तव्यः : दधिस्यति मदुस्यति इति एवमर्थम् ।

KA III,258.13-20 Ro V,51.4-12 aśvavṛṣayoḥ maithunecchāyām . aśvavṛṣayoḥ maithunecchāyām iti vaktavyam . aśvasyati vaḍavā , vṛṣasyati gauḥ . maithunecchāyām iti kimartham . aśvīyati , vṛṣīyati . kṣīralavaṇayoḥ lālasāyām . kṣīrlavaṇayoḥ lālasāyām iti vaktavyam . kṣīrasyati māṇavakaḥ , lavaṇasyati uṣṭraḥ iti . aparaḥ āha : sarvaprātipadikebhyaḥ lālasāyām iti vaktavyam dadhyasyati madhvasyati iti evamartham . aparaḥ āha: suk vaktavyaḥ : dadhisyati madusyati iti evamartham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५८।२४-२६०।११ रो व्,५१।१६-५४।१४ इमे बहवः आम्शब्दाः : कास्प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे लिटि । ङसोसाम् । किमेत्तिङव्ययघात् आमु अद्रव्यप्रकर्षे । ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति । कस्य इदम् ग्रहणम् । षष्ठीबहुवचनस्य ग्रहणम् । अथ अस्य कस्मात् न भवति कास्प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे लिटि इति । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । सः तर्हि अस्य एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः इह अस्य ग्रहणम् मा भूत् इति । ननु च अवश्यम् मकारस्य इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न अर्थः इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थेन । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् मित् अचः अन्त्यात् परः इति अचाम् अन्त्यात् परः यथा स्यात् । प्रत्ययान्तात् अयम् विधीयते तत्र न अस्ति विशेषः मित् अचः अन्त्यात् परः इति वा परत्वे प्रत्ययः परः इति वा । यः तर्हि न प्रत्ययान्तात् इजादेशः च गुरुमतः अनृच्छः इति । अत्र अपि आस्कासोः आम्वचनम् ज्ञापकम् न अयम् अचाम् अन्त्यात् परः भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि अस्ति विशेषः आमि अचाम् अन्त्यात् परे सति असति वा । अयम् अस्ति विशेषः । असति आमि द्विर्वचनेन भवितव्यम् सति न भवितव्यम् । सति अपि भवितव्यम् । कथम् । आमः तन्मध्यपतितत्वात् धातुग्रहणेन ग्रहणात् । तत् एतत् कासासोः आम्वचनम् ज्ञापकम् एव न अयम् अचाम् अन्त्यात् परः भवति इति । अथ अपि कथम् चित् कार्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः । क्रियते न्यासे एव । आमः अमन्त्रे इति । यदि एवम् आमा अन्त्रे इति प्राप्नोति । शकन्धुन्यायेन निर्देशः । अथ वा अस्तु अस्य ग्रहणम् कः दोषः । इह कारयाञ्चकार , हरयाञ्चकार , चिकीर्षाञ्चकार , जिहीर्षाञ्चकार , ह्रस्वन्द्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । लोपायादेशयोः कृतयोः न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लोपायादेशौ क्रियेताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नुट् । नित्यौ लोपायादेशौ । कृते अपि नुटि प्राप्नुतः अकृते अपि । तत्र नित्यत्वात् लोपायादेशयोः कृतयोः विहतनिमित्तत्वात् नुट् न भविष्यति । अथ अस्य कस्मात् न भवति किमेत्तिङव्ययघात् आमु अद्रव्यप्रकर्षे इति । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । सः तर्हि एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । ननु च अवश्यम् उगित्कार्यार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न अर्थः उगित्कार्यार्थेन अनुबन्धेन । लिङ्गविभक्तिप्रकरणे सर्वम् उगित्कार्यम् न च आमः लिङ्गविभक्ती स्तः । अव्ययम् एषः । मकारस्य तर्हि इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् मित् अचः अन्त्यात् परः इति अचाम् अन्त्यात् परः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति । घान्तात् अयम् विधीयते तत्र न अस्ति विशेषः मित् अचः अन्त्यात् परः इति वा परत्वे प्रत्ययः परः इति वा परत्वे । अथ अपि कथम् चित् इत्कार्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः । क्रियते न्यासे एव । अथ वा अस्तु अस्य ग्रहणम् कः दोषः । इह पचतितराम् , जल्पतितराम् , ह्रस्वनद्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । लोपे कृते न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लोपः क्रियताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नुट् । एवम् तर्हि ह्रस्वनद्यापः नुट् इति अत्र यस्य इति लोपः अनुवर्तिष्यते । अथ अस्य कस्मात् न भवति ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति । किम् च स्यात् । कुमार्याम् , किशोर्याम् , खट्वायाम् , मालायाम् , तस्याम् , यस्याम् इति ह्रस्वनद्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । आड्याट्स्याटः अत्र बाधकाः भविष्यन्ति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आड्याट्स्याटः क्रियन्ताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आड्याट्स्याटः । अथ इदानीम् आड्याट्स्याट्सु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् नुट् कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III,258.24-260.11 Ro V,51.16-54.14 ime bahavaḥ āmśabdāḥ : kāspratyayāt ām amantre liṭi . ṅasosām . kimettiṅavyayaghāt āmu adravyaprakarṣe . ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ iti . kasya idam grahaṇam . ṣaṣṭhībahuvacanasya grahaṇam . atha asya kasmāt na bhavati kāspratyayāt ām amantre liṭi iti . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . saḥ tarhi asya evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ iha asya grahaṇam mā bhūt iti . nanu ca avaśyam makārasya itsañjñāparitrāṇārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na arthaḥ itsañjñāparitrāṇārthena . itkāryābhāvāt atra itsañjñā na bhaviṣyati . idam asti itkāryam mit acaḥ antyāt paraḥ iti acām antyāt paraḥ yathā syāt . pratyayāntāt ayam vidhīyate tatra na asti viśeṣaḥ mit acaḥ antyāt paraḥ iti vā paratve pratyayaḥ paraḥ iti vā . yaḥ tarhi na pratyayāntāt ijādeśaḥ ca gurumataḥ anṛcchaḥ iti . atra api āskāsoḥ āmvacanam jñāpakam na ayam acām antyāt paraḥ bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi asti viśeṣaḥ āmi acām antyāt pare sati asati vā . ayam asti viśeṣaḥ . asati āmi dvirvacanena bhavitavyam sati na bhavitavyam . sati api bhavitavyam . katham . āmaḥ tanmadhyapatitatvāt dhātugrahaṇena grahaṇāt . tat etat kāsāsoḥ āmvacanam jñāpakam eva na ayam acām antyāt paraḥ bhavati iti . atha api katham cit kāryam syāt evam api na doṣaḥ . kriyate nyāse eva . āmaḥ amantre iti . yadi evam āmā antre iti prāpnoti . śakandhunyāyena nirdeśaḥ . atha vā astu asya grahaṇam kaḥ doṣaḥ . iha kārayāñcakāra , harayāñcakāra , cikīrṣāñcakāra , jihīrṣāñcakāra , hrasvandyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . lopāyādeśayoḥ kṛtayoḥ na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . lopāyādeśau kriyetām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt nuṭ . nityau lopāyādeśau . kṛte api nuṭi prāpnutaḥ akṛte api . tatra nityatvāt lopāyādeśayoḥ kṛtayoḥ vihatanimittatvāt nuṭ na bhaviṣyati . atha asya kasmāt na bhavati kimettiṅavyayaghāt āmu adravyaprakarṣe iti . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . saḥ tarhi evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . nanu ca avaśyam ugitkāryārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na arthaḥ ugitkāryārthena anubandhena . liṅgavibhaktiprakaraṇe sarvam ugitkāryam na ca āmaḥ liṅgavibhaktī staḥ . avyayam eṣaḥ . makārasya tarhi itsañjñāparitrāṇārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . itkāryābhāvāt atra itsañjñā na bhaviṣyati . idam asti itkāryam mit acaḥ antyāt paraḥ iti acām antyāt paraḥ yathā syāt . na etat asti . ghāntāt ayam vidhīyate tatra na asti viśeṣaḥ mit acaḥ antyāt paraḥ iti vā paratve pratyayaḥ paraḥ iti vā paratve . atha api katham cit itkāryam syāt evam api na doṣaḥ . kriyate nyāse eva . atha vā astu asya grahaṇam kaḥ doṣaḥ . iha pacatitarām , jalpatitarām , hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . lope kṛte na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . lopaḥ kriyatām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt nuṭ . evam tarhi hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti atra yasya iti lopaḥ anuvartiṣyate . atha asya kasmāt na bhavati ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ iti . kim ca syāt . kumāryām , kiśoryām , khaṭvāyām , mālāyām , tasyām , yasyām iti hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . āḍyāṭsyāṭaḥ atra bādhakāḥ bhaviṣyanti . idam iha sampradhāryam . āḍyāṭsyāṭaḥ kriyantām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt āḍyāṭsyāṭaḥ . atha idānīm āḍyāṭsyāṭsu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt nuṭ kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६०।१३-१६ रो व्,५५।२-५ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् श्रीणाम् उदारः धरुणः रयीणाम् , अपि तत्र सूतग्रामणीनाम् । इह तावत् श्रीणाम् उदारः धरुणः रयीणाम् विभाषा आमि नदीसञ्ज्ञा सा छन्दसि व्यवस्थितविभाषा भविष्यति । अपि तत्र सूतग्रामणीनाम् इति सूताः च ग्रामण्यः च सूतग्रामणि तत्र ह्रस्वनद्यापः नुट् इति एव सिद्धम् ।

KA III,260.13-16 Ro V,55.2-5 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham śrīṇām udāraḥ dharuṇaḥ rayīṇām , api tatra sūtagrāmaṇīnām . iha tāvat śrīṇām udāraḥ dharuṇaḥ rayīṇām vibhāṣā āmi nadīsañjñā sā chandasi vyavasthitavibhāṣā bhaviṣyati . api tatra sūtagrāmaṇīnām iti sūtāḥ ca grāmaṇyaḥ ca sūtagrāmaṇi tatra hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६१।२-१७ रो व्,५५।९-५६।१३ अथ धातोः इति किमर्थम् । अभैत्सीत् , अच्छैत्सीत् । नुम्विधौ उपदेशिवद्वचनम् प्रत्ययविध्यर्थम् । नुम्विधौ उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् नुम् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रत्ययविध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् नुमि कृते इष्टः प्रत्ययविधिः यथा स्यात् । कुण्डा , हुण्डा इति । इतरथा हि अनकारे प्रत्ययः । अक्रियमाणे हि उपदेशिवद्भावे अनकारे यः प्रत्ययः प्राप्नोति सः तावत् स्यात् तस्मिन् अवस्थिते नुम् । तत्र कः दोषः । तत्र अयथेष्टप्रसङ्गः । तत्र अयथेष्टम् प्रसज्येत । अनिष्टे प्रत्यये अवस्थिते नुम् । अनिष्टस्य प्रत्ययस्य श्रवणम् प्रसज्येत । धातुग्रहणसामर्थ्यात् वा तदुपदेशे नुम्विधानम् धातुग्रहणसामर्थ्यात् वा तदुपदेशे धातूपदेशे नुम् भविष्यति । ननु च अन्यत् धातुग्रहणस्य प्रयोजनम् उक्तम् । किम् । अभैत्सीत् , अच्छैत्सीत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रयोजनम् नाम तत् वक्तव्यम् यत् नियोगतः स्यात् । यत् च अत्र इकारेण क्रियते अकारेण अपि तत् शक्यम् कर्तुम् ।

KA III,261.2-17 Ro V,55.9-56.13 atha dhātoḥ iti kimartham . abhaitsīt , acchaitsīt . numvidhau upadeśivadvacanam pratyayavidhyartham . numvidhau upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām num bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . pratyayavidhyartham . upadeśāvasthāyām numi kṛte iṣṭaḥ pratyayavidhiḥ yathā syāt . kuṇḍā , huṇḍā iti . itarathā hi anakāre pratyayaḥ . akriyamāṇe hi upadeśivadbhāve anakāre yaḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tāvat syāt tasmin avasthite num . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra ayatheṣṭaprasaṅgaḥ . tatra ayatheṣṭam prasajyeta . aniṣṭe pratyaye avasthite num . aniṣṭasya pratyayasya śravaṇam prasajyeta . dhātugrahaṇasāmarthyāt vā tadupadeśe numvidhānam dhātugrahaṇasāmarthyāt vā tadupadeśe dhātūpadeśe num bhaviṣyati . nanu ca anyat dhātugrahaṇasya prayojanam uktam . kim . abhaitsīt , acchaitsīt iti . na etat asti prayojanam . prayojanam nāma tat vaktavyam yat niyogataḥ syāt . yat ca atra ikāreṇa kriyate akāreṇa api tat śakyam kartum .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६१।१९-२६२।३ रो व्,५७।२-५८।६ शे तृम्पादीनाम् । शे तृम्पादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तृम्पति , तृम्फति । किमर्थम् इदम् । न नुमनुषक्ताः एव एते पठ्यन्ते । लुप्तनकारत्वात् । लुप्यते अत्र नकारः अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति । यदि पुनः इमे इदितः पठ्येरन् । न एवम् शक्यम् । इह हि लोपः न स्यात् । तृपितः , दृपितः इति । यदि पुनः इमे मुचादिषु पठ्येरन् । न दोषः स्यात् । अथ वा न एवम् विज्ञायते इदितः नुम् धातोः इति । कथम् तर्हि । इदितः नुम् । ततः धातोः इति ।

KA III,261.19-262.3 Ro V,57.2-58.6 śe tṛmpādīnām . śe tṛmpādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . tṛmpati , tṛmphati . kimartham idam . na numanuṣaktāḥ eva ete paṭhyante . luptanakāratvāt . lupyate atra nakāraḥ aniditām halaḥ upadhāyāḥ kṅiti iti . yadi punaḥ ime iditaḥ paṭhyeran . na evam śakyam . iha hi lopaḥ na syāt . tṛpitaḥ , dṛpitaḥ iti . yadi punaḥ ime mucādiṣu paṭhyeran . na doṣaḥ syāt . atha vā na evam vijñāyate iditaḥ num dhātoḥ iti . katham tarhi . iditaḥ num . tataḥ dhātoḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६२।५-७ रो व्,५८।८-५९।२ इमौ द्वौ प्रतिषेधौ उच्येते । उभौ शक्यौ अवक्तुम् । कथम् । एवम् वक्ष्यामि । इटि लिटि रधेः नुम् भवति इति । तन्नियमार्थम् भविष्यति । लिटि एव इडादौ न अन्यस्मिन् इडादौ इति ।

KA III,262.5-7 Ro V,58.8-59.2 imau dvau pratiṣedhau ucyete . ubhau śakyau avaktum . katham . evam vakṣyāmi . iṭi liṭi radheḥ num bhavati iti . tanniyamārtham bhaviṣyati . liṭi eva iḍādau na anyasmin iḍādau iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६२।९-१२ रो व्,५९।४-८ इह कस्मात् न भवति : आलभ्यते । अस्तु । अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति लोपः भविष्यति । इह तर्हि आलम्भ्या गौः पोः अदुपधात् इति यति अवस्थिते नुम् । तत्र कः दोषः । आलम्भ्या* एषः स्वरः प्रसज्येत । आलम्भ्या* इति च इष्यते । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् धातुग्रहणसामर्थ्यात् उपदेशे नुम्विधानम् इति ।

KA III,262.9-12 Ro V,59.4-8 iha kasmāt na bhavati : ālabhyate . astu . aniditām halaḥ upadhāyāḥ kṅiti iti lopaḥ bhaviṣyati . iha tarhi ālambhyā gauḥ poḥ adupadhāt iti yati avasthite num . tatra kaḥ doṣaḥ . ālambhyā* eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . ālambhyā* iti ca iṣyate . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat dhātugrahaṇasāmarthyāt upadeśe numvidhānam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६२।१४-२२ रो व्,५९।१०-६१।२ अथ केवलग्रहणम् किमर्थम् न न सुदुर्भ्याम् इति एव उच्येत । सुदुरोः केवलग्रहणम् अन्योपसर्गप्रतिषेधार्थम् । सुदुरोः केवलग्रहणम् क्रियते अन्योपसृष्टात् मा भूत् इति । प्रसुलम्भम् । न एषः अस्ति प्रयोगः । इदम् तर्हि । सुप्रलम्भम् । प्रेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति । इदम् तर्हि । अतिसुलम्भम् । कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा अत्र बाधिका भविष्यति सुः पूजायाम् अतिः अतिक्रमणे च इति । यदा तर्हि न अतिक्रमणम् न पूजा । इदम् च अपि उदाहरणम् । सुप्रलम्भम् । ननु च उक्तम् प्रेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति इति । न एषः दोषः । सुदुर्भ्याम् इति न एषा पञ्चमी । का तर्हि । तृतीया । सुदुर्भ्याम् उपसृष्टस्य इति । व्यवहितः च अपि उपसृष्टः भवति ।

KA III,262.14-22 Ro V,59.10-61.2 atha kevalagrahaṇam kimartham na na sudurbhyām iti eva ucyeta . suduroḥ kevalagrahaṇam anyopasargapratiṣedhārtham . suduroḥ kevalagrahaṇam kriyate anyopasṛṣṭāt mā bhūt iti . prasulambham . na eṣaḥ asti prayogaḥ . idam tarhi . supralambham . preṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati . idam tarhi . atisulambham . karmapravacanīyasañjñā atra bādhikā bhaviṣyati suḥ pūjāyām atiḥ atikramaṇe ca iti . yadā tarhi na atikramaṇam na pūjā . idam ca api udāharaṇam . supralambham . nanu ca uktam preṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . sudurbhyām iti na eṣā pañcamī . kā tarhi . tṛtīyā . sudurbhyām upasṛṣṭasya iti . vyavahitaḥ ca api upasṛṣṭaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६३।२-५ रो व्,६१।४-७ चिण्णमुलोः अनुपसर्गस्य । चिण्णमुलोः अनुपसर्गस्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रालम्भि । प्रलम्भम् प्रलम्भम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह उपसर्गात् इति अपि प्रकृतम् न इति अपि तत्र अभिसम्बन्धमात्रम् कर्तव्यम् : विभाषा चिण्णमुलोः उपसर्गात् न इति ।

KA III,263.2-5 Ro V,61.4-7 ciṇṇamuloḥ anupasargasya . ciṇṇamuloḥ anupasargasya iti vaktavyam . iha mā bhūt . prālambhi . pralambham pralambham . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . iha upasargāt iti api prakṛtam na iti api tatra abhisambandhamātram kartavyam : vibhāṣā ciṇṇamuloḥ upasargāt na iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६३।७-१३ रो व्,६१-६२ अधातोः इति किमर्थम् । उखास्रत् , पर्णध्वत् । अधातोः इति शक्यम् अवक्तुम् । कस्मात् न भवति खास्रत् , पर्णध्वत् इति । उगिति अञ्चतिग्रहणात् सिद्धम् अधातोः । उगिति अञ्चतिग्रहणात् अधातोः सिद्धम् । अञ्चतिग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति । अञ्चतेः एव उगितः धातोः न अन्यस्य उगितः धातोः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् अधातुभूतपूर्वस्य अपि यथा स्यात् । गोमन्तम् इच्छति गोमत्यति गोमत्यतेः अप्रत्ययः गोमान् इति ।

KA III,263.7-13 Ro V,61-62 adhātoḥ iti kimartham . ukhāsrat , parṇadhvat . adhātoḥ iti śakyam avaktum . kasmāt na bhavati khāsrat , parṇadhvat iti . ugiti añcatigrahaṇāt siddham adhātoḥ . ugiti añcatigrahaṇāt adhātoḥ siddham . añcatigrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati . añcateḥ eva ugitaḥ dhātoḥ na anyasya ugitaḥ dhātoḥ iti . idam tarhi prayojanam adhātubhūtapūrvasya api yathā syāt . gomantam icchati gomatyati gomatyateḥ apratyayaḥ gomān iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६३।१५-२६५।१६ रो व्,६२-६६ झलचः नुम्विधौ उगित्प्रतिषेधः । झलचः नुम्विधौ उगिल्लक्षणस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । गोमन्ति ब्राह्मणकुलानि , श्रेयांसि , भूयांसि । ननु च झल्लक्षणः उगिल्लक्षणम् बाधिष्यते । कथम् अन्यस्य उच्यमानम् अन्यस्य बाधकम् स्यात् । असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् । किम् च स्यात् यदि अत्र उगिल्लक्षणः अपि स्यात् । द्वयोः नकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत । न व्यञ्जनपरस्य एकस्य वा अनेअकस्य वा श्रवणम् प्रति विशेषः अस्ति । ननु च प्रतिज्ञाभेदः भवति । श्रुतिभेदे अस्ति किम् प्रतिज्ञाभेदः करिष्यति । ननु च श्रुतिकृतः अपि भेदः अस्ति । इह तावत् श्रेयांसि , भूयांसि इति परस्य अनुस्वारे कृते पूर्वस्य श्रवणम् प्राप्नोति । तथा कुर्वन्ति , कृषन्ति इति परस्य अनुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः पूर्वस्य णत्वम् प्राप्नोति । अथ एकस्मिन् अपि नुमि णत्वम् कस्मात् न भवति । अनुस्वारीभूतः णत्वम् अतिक्रामति । कृते तर्हि परसवर्णे कस्मात् न भवति । असिद्धे च परसवर्णः । विप्रतिषेधात् सिद्धम् । विप्रतिषेधात् सिद्धम् एतत् । झल्लक्षणः क्रियताम् उगिल्लक्षणः इति झल्लक्षणः भविष्यति विप्रतिषेधेन । झल्लक्षणस्य अवकाशः । सर्पींषि , धनूंषि । उगिल्लक्षणस्य अवकाशः । गोमान् , यवमान् । इह उभयम् प्राप्नोति । गोमन्ति ब्राह्मणकुलानि , यवमन्ति ब्राह्मणकुलानि , श्रेयांसि , भूयांसि इति । झल्लक्षणः भविष्यति विप्रतिषेधेन । ननु च पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् उगिल्लक्षणः प्राप्नोति । पुनःप्रसङ्गः इति चेत् अमादिभिः तुल्यम् । पुनः प्रसङ्गः इति चेत् अमादिभिः तुल्यम् एतत् भवति । तत् यथा । युष्मदस्मदोः अमादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् शशीलुग्नुमः न भवन्ति । एवम् झल्लक्षणे कृते पुनःप्रसङ्गात् उगिल्लक्षणः न भविष्यति । यत् अपि उच्यते असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् इति सति अपि सम्भवे बाधनम् भवति । तत् यथा । दधि ब्राह्मणेभ्यः दीयताम् तक्रम् कौण्डिन्याय इति सति अपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानम् निवर्तकम् भवति । एवम् इह अपि सति अपि सम्भवे झल्लक्षणः उगिल्लक्षणम् बाधिष्यते । अथ वा अस्तु अत्र उगिल्लक्षणः अपि । ननु च उक्तम् च्वयोः नकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत इति । परिहृतम् एतत् न व्यञ्जनपरस्य एकस्य वा अनेकस्य वा श्रवणम् प्रति विशेषः अस्ति । ननु च उक्तम् प्रतिज्ञाभेदः भवति इति । श्रुतिभेदे असति प्रतिज्ञाभेदः किम् करिष्यति । ननु च श्रुतिकृतः अपि भेदः उक्तः इह तावत् श्रेयांसि , भूयांसि इति परस्य अनुस्वारे कृते पूर्वस्य श्रवणम् प्रसज्येत कुर्वन्ति , कृषन्ति इति परस्य अनुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः पूर्वस्य णत्वम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अयोगवाहानाम् अविशेषेण उपदेशः चोदितः । तत्र इह तावत् श्रेयांसि , भूयांसि इति परस्य अनुस्वारे कृते तस्य झल्ग्रहणेन ग्रहणात् पूर्वस्य अनुस्वारः भविष्यति कुर्वन्ति , कृषन्ति इति परस्य अनुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः तस्य झल्ग्रहणेन ग्रहणात् पूर्वस्य अनुस्वारपरसवर्णौ भविष्यतः । न एव वा पुनः अत्र उगिल्लक्षणः प्राप्नोति । किम् कारणम् । मिदचः अन्त्यात् परः इति उच्यते न च द्वयोः मितोः अचाम् अन्त्यात् परत्वे सम्भवः अस्ति । कथम् तर्हि इमौ द्वौ मितौ अचाम् अन्त्यात् परौ स्तः । बह्वनड्वांहि ब्राह्मणकुलानि इति । विनिमित्तौ एतौ । तत्र बहूर्जि प्रतिषेधः । तत्र बहूर्जि प्रतिषेधः वक्तव्यः । बहूर्जि ब्राह्मणकुलानि इति । अन्त्यात् पूर्वम् नुमम् एके । अन्त्यात् पूर्वम् नुमम् एके इच्छन्ति । किम् अविशेषेण आहोस्वित् बहूर्जौ एव । किम् च अतः । यदि अविशेषेण काष्ठतक्ंषि इति भवितव्यम् । अथ बहूर्जौ एव काष्ठतङ्क्षि इति भवितव्यम् । एवम् तर्हि बहूर्जौ एव । बहूर्ञ्जि

KA III,263.15-265.16 Ro V,62-66 jhalacaḥ numvidhau ugitpratiṣedhaḥ . jhalacaḥ numvidhau ugillakṣaṇasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . gomanti brāhmaṇakulāni , śreyāṃsi , bhūyāṃsi . nanu ca jhallakṣaṇaḥ ugillakṣaṇam bādhiṣyate . katham anyasya ucyamānam anyasya bādhakam syāt . asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt . kim ca syāt yadi atra ugillakṣaṇaḥ api syāt . dvayoḥ nakārayoḥ śravaṇam prasajyeta . na vyañjanaparasya ekasya vā aneakasya vā śravaṇam prati viśeṣaḥ asti . nanu ca pratijñābhedaḥ bhavati . śrutibhede asti kim pratijñābhedaḥ kariṣyati . nanu ca śrutikṛtaḥ api bhedaḥ asti . iha tāvat śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti parasya anusvāre kṛte pūrvasya śravaṇam prāpnoti . tathā kurvanti , kṛṣanti iti parasya anusvāraparasavarṇayoḥ kṛtayoḥ pūrvasya ṇatvam prāpnoti . atha ekasmin api numi ṇatvam kasmāt na bhavati . anusvārībhūtaḥ ṇatvam atikrāmati . kṛte tarhi parasavarṇe kasmāt na bhavati . asiddhe ca parasavarṇaḥ . vipratiṣedhāt siddham . vipratiṣedhāt siddham etat . jhallakṣaṇaḥ kriyatām ugillakṣaṇaḥ iti jhallakṣaṇaḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . jhallakṣaṇasya avakāśaḥ . sarpīṃṣi , dhanūṃṣi . ugillakṣaṇasya avakāśaḥ . gomān , yavamān . iha ubhayam prāpnoti . gomanti brāhmaṇakulāni , yavamanti brāhmaṇakulāni , śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti . jhallakṣaṇaḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . nanu ca punaḥprasaṅgavijñānāt ugillakṣaṇaḥ prāpnoti . punaḥprasaṅgaḥ iti cet amādibhiḥ tulyam . punaḥ prasaṅgaḥ iti cet amādibhiḥ tulyam etat bhavati . tat yathā . yuṣmadasmadoḥ amādiṣu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt śaśīlugnumaḥ na bhavanti . evam jhallakṣaṇe kṛte punaḥprasaṅgāt ugillakṣaṇaḥ na bhaviṣyati . yat api ucyate asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt iti sati api sambhave bādhanam bhavati . tat yathā . dadhi brāhmaṇebhyaḥ dīyatām takram kauṇḍinyāya iti sati api sambhave dadhidānasya takradānam nivartakam bhavati . evam iha api sati api sambhave jhallakṣaṇaḥ ugillakṣaṇam bādhiṣyate . atha vā astu atra ugillakṣaṇaḥ api . nanu ca uktam cvayoḥ nakārayoḥ śravaṇam prasajyeta iti . parihṛtam etat na vyañjanaparasya ekasya vā anekasya vā śravaṇam prati viśeṣaḥ asti . nanu ca uktam pratijñābhedaḥ bhavati iti . śrutibhede asati pratijñābhedaḥ kim kariṣyati . nanu ca śrutikṛtaḥ api bhedaḥ uktaḥ iha tāvat śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti parasya anusvāre kṛte pūrvasya śravaṇam prasajyeta kurvanti , kṛṣanti iti parasya anusvāraparasavarṇayoḥ kṛtayoḥ pūrvasya ṇatvam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayogavāhānām aviśeṣeṇa upadeśaḥ coditaḥ . tatra iha tāvat śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti parasya anusvāre kṛte tasya jhalgrahaṇena grahaṇāt pūrvasya anusvāraḥ bhaviṣyati kurvanti , kṛṣanti iti parasya anusvāraparasavarṇayoḥ kṛtayoḥ tasya jhalgrahaṇena grahaṇāt pūrvasya anusvāraparasavarṇau bhaviṣyataḥ . na eva vā punaḥ atra ugillakṣaṇaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . midacaḥ antyāt paraḥ iti ucyate na ca dvayoḥ mitoḥ acām antyāt paratve sambhavaḥ asti . katham tarhi imau dvau mitau acām antyāt parau staḥ . bahvanaḍvāṃhi brāhmaṇakulāni iti . vinimittau etau . tatra bahūrji pratiṣedhaḥ . tatra bahūrji pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bahūrji brāhmaṇakulāni iti . antyāt pūrvam numam eke . antyāt pūrvam numam eke icchanti . kim aviśeṣeṇa āhosvit bahūrjau eva . kim ca ataḥ . yadi aviśeṣeṇa kāṣṭhatakṃṣi iti bhavitavyam . atha bahūrjau eva kāṣṭhataṅkṣi iti bhavitavyam . evam tarhi bahūrjau eva . bahūrñji

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६५।१८-२६७।१२ रो व्,६६-६९ अज्ग्रहणम् किमर्थम् । इकः अचि व्यञ्जने मा भूत् । इकः अचि इति उच्यते व्यञ्जनादौ मा भूत् । त्रपुभ्याम् , त्रपुभिः । अस्तु लोपः । अस्तु अत्र नुम् । नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः भविष्यति । स्वरः कथम् पञ्चत्रपुभ्याम् , पञ्चत्रपुभ्यः । इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । स्वरः वै श्रूयमाणे अपि । श्रूयमाणे अपि नुमि स्वरः भवति । पञ्चत्रपुणा , पञ्चत्रपुणः इति । लुप्ते किम् न भविष्यति । लुप्ते इदानीम् किम् न भविष्यति । किम् पुनः कारणम् श्रूयमाने अपि नुमि स्वरः भवति । सङ्घातभक्तः असौ न उत्सहते अवयवस्य इगन्तताम् विहन्तुम् इति कृत्वा ततः श्रूयमाणे अपि नुमि स्वरः भवति । इदम् तर्हि । अतिराभ्याम् , अतिराभिः । नुमि कृते रायः हलि इति आत्वम् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । नुम् क्रियताम् आत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आत्वम् । इह तर्हि प्रियतिसृभ्याम् प्रियतिसृभिः नुमि कृते तिसृभावः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । नुम् क्रियताम् तिसृभावः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् तिसृभावः । अथ इदानीम् तिसृभावे कृते पुनःप्रसङ्गात् नुम् कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति । अतः उत्तरम् पठति । इकः अचि विभक्तौ अज्ग्रहणम् नुम्नुटोः विप्रतिषेधार्थम् । इकः अचि विभक्तौ अज्ग्रहणम् क्रियते नुमः नुट् विप्रतिषेधेन यथा स्यात् । त्रपूणाम् , जतूनाम् । अक्रियमाणे हि अज्ग्रहणे नित्यनिमित्तः नुम् । कृते अपि नुटि प्राप्नोति अकृते अपि । नित्यनिमित्तत्वात् नुमि कृते नुटः अभावः स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणे अपि वा अज्ग्रहणे अवश्यम् अत्र नुडर्थः यत्नः कर्तव्यः । पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् नुटि कृते नुम् मा भूत् इति । किम् च स्यात् । त्रपूणाम् , जतूनाम् । इतरथा हि नुमः नित्यनिमित्तत्वात् नुडभावः । नामि इति दीर्घत्वम् न स्यात् । मा भूत् एवम् । नोपधायाः इति एवम् भविष्यति । इह तर्हि शुचीनाम् इन्हन्पूषार्यम्णाम् शौ सौ च इति अस्मात् नियमात् न प्राप्नोति दीर्घत्वम् । अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति एवम् न भविष्यति । न एषा परिभाषा इह शक्या विज्ञातुम् । इह हि दोषः स्यात् । वाग्मि इति । एवम् तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । उत्तरार्थम् च । उत्तरार्थम् तर्हि अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । अस्थिभ्याम् , अस्थिभिः इति । यदि उत्तरार्थम् स्यात् तत्र एव अयम् अज्ग्रहणम् कुर्वीत । इह क्रियमाणे यदि किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति तत् उच्यताम् । इह अपि क्रियमाणे प्रयोजनम् अस्ति । किम् । अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । त्रपु , जतु । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । विभक्तौ इति उच्यते न च अत्र विभक्तिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता अङ्गस्य इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति इह कः चित् अन्यः अपि प्रकारः प्रत्ययलक्षणम् नाम इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । हे त्रपु , हे त्रपो । अत्र गुणः सिद्धः भवति इति । इकः अचि व्यञ्जने मा भूत् अस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरः वै श्रूयमाणे अपि लुप्ते किम् न भविष्यति । रायात्वम् तिसृभावः च व्यवधानात् नुमा अपि नुट् वाच्यः उत्तरार्थम् तु इह किम् चित् त्रपः इति ।

KA III,265.18-267.12 Ro V,66-69 ajgrahaṇam kimartham . ikaḥ aci vyañjane mā bhūt . ikaḥ aci iti ucyate vyañjanādau mā bhūt . trapubhyām , trapubhiḥ . astu lopaḥ . astu atra num . nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ bhaviṣyati . svaraḥ katham pañcatrapubhyām , pañcatrapubhyaḥ . igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . svaraḥ vai śrūyamāṇe api . śrūyamāṇe api numi svaraḥ bhavati . pañcatrapuṇā , pañcatrapuṇaḥ iti . lupte kim na bhaviṣyati . lupte idānīm kim na bhaviṣyati . kim punaḥ kāraṇam śrūyamāne api numi svaraḥ bhavati . saṅghātabhaktaḥ asau na utsahate avayavasya igantatām vihantum iti kṛtvā tataḥ śrūyamāṇe api numi svaraḥ bhavati . idam tarhi . atirābhyām , atirābhiḥ . numi kṛte rāyaḥ hali iti ātvam na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . num kriyatām ātvam iti kim atra kartavyam . paratvāt ātvam . iha tarhi priyatisṛbhyām priyatisṛbhiḥ numi kṛte tisṛbhāvaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . num kriyatām tisṛbhāvaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt tisṛbhāvaḥ . atha idānīm tisṛbhāve kṛte punaḥprasaṅgāt num kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti . ataḥ uttaram paṭhati . ikaḥ aci vibhaktau ajgrahaṇam numnuṭoḥ vipratiṣedhārtham . ikaḥ aci vibhaktau ajgrahaṇam kriyate numaḥ nuṭ vipratiṣedhena yathā syāt . trapūṇām , jatūnām . akriyamāṇe hi ajgrahaṇe nityanimittaḥ num . kṛte api nuṭi prāpnoti akṛte api . nityanimittatvāt numi kṛte nuṭaḥ abhāvaḥ syāt . etat api na asti prayojanam . kriyamāṇe api vā ajgrahaṇe avaśyam atra nuḍarthaḥ yatnaḥ kartavyaḥ . pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . idam tarhi prayojanam nuṭi kṛte num mā bhūt iti . kim ca syāt . trapūṇām , jatūnām . itarathā hi numaḥ nityanimittatvāt nuḍabhāvaḥ . nāmi iti dīrghatvam na syāt . mā bhūt evam . nopadhāyāḥ iti evam bhaviṣyati . iha tarhi śucīnām inhanpūṣāryamṇām śau sau ca iti asmāt niyamāt na prāpnoti dīrghatvam . arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti evam na bhaviṣyati . na eṣā paribhāṣā iha śakyā vijñātum . iha hi doṣaḥ syāt . vāgmi iti . evam tarhi lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . uttarārtham ca . uttarārtham tarhi ajgrahaṇam kartavyam . asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ ajādau yathā syāt . iha mā bhūt . asthibhyām , asthibhiḥ iti . yadi uttarārtham syāt tatra eva ayam ajgrahaṇam kurvīta . iha kriyamāṇe yadi kim cit prayojanam asti tat ucyatām . iha api kriyamāṇe prayojanam asti . kim . ajādau yathā syāt . iha mā bhūt . trapu , jatu . etat api na asti prayojanam . vibhaktau iti ucyate na ca atra vibhaktim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā aṅgasya iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . evam tarhi siddhe sati yat ajgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha kaḥ cit anyaḥ api prakāraḥ pratyayalakṣaṇam nāma iti . kim etasya jñāpane prayojanam . he trapu , he trapo . atra guṇaḥ siddhaḥ bhavati iti . ikaḥ aci vyañjane mā bhūt astu lopaḥ svaraḥ katham . svaraḥ vai śrūyamāṇe api lupte kim na bhaviṣyati . rāyātvam tisṛbhāvaḥ ca vyavadhānāt numā api nuṭ vācyaḥ uttarārtham tu iha kim cit trapaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६७।१४-२६८।१४ रो व्,७०।२-७२।७ किम् इह पुंवद्भावेन अतिदिश्यते । नुम्प्रतिषेधः । कथम् पुनः पुंवत् इति अनेन नुम्प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा : उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति इति । एवम् इह अपि पुंवत् भवति पुंवत् न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथा पुंसः न नुम् भवति एवम् तृतीयादिषु भाषितपुंस्कस्य अपि न भवति इति । किम् उच्यते नुम्प्रतिषेधः इति न पुनः अन्यत् अपि पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् तृतीयादिषु विभक्तिषु अजादिषु भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । अनारम्भात् पुंसि । न हि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् तृतीयादिषु अजादिषु भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । नुम् प्रकृतः तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः नुम्प्रतिषेधात् । पुंवत् इति नुम्प्रतिषेधः चेत् गुणनाभावनुडौत्त्वप्रतिषेधः । पुंवत् इति न्जुम्प्रतिषेधः चेत् गुणनाभावनुडौत्त्वानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । गुण । ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय । गुण । नाभाव । ग्रामण्या ब्राह्मणकुलेन । नाभाव । नुट् । ग्रामण्याम् ब्राह्मणकुलानाम् । नुट् । औत्त्वम् । ग्रामण्याम् ब्राह्मणकुले । ह्रस्वत्वम् अप्रतिषिद्धम् ह्रस्वाश्रयाः च एते विधयः प्राप्नुवन्ति । ह्रस्वाभावार्थम् च । किम् च । नुम्प्रतिषेधार्थम् च । कथम् पुनः अत्र अप्रकृतस्य असंशब्दितस्य ह्रस्वत्वस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । अर्थातिदेशात् सिद्धम् । न एवम् विज्ञायते भाष्यते पुमान् अनेन शब्देन सः अयम् भाषितपुंस्कः भाषितपुंस्कस्य शब्दस्य पुंशब्दः भवति इति । कथम् तर्हि । भाष्यते पुमान् अस्मिन् अर्थे सः अयम् भाषितपुंस्कः भाषितपुंस्कस्य अर्थस्य पुंवदर्थः भवति इति । तद्धितलुक्प्रतिषेधः च । तद्धितलुकः च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पीलुः वृक्षः , पीलु फलम् । पीलुना , पिलुनः इति । न वा समानायाम् आकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । समानायाम् आकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् । समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आकृत्यन्तरे च एतत् भाषितपुंस्कम् । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एतत् अपि अर्थनिर्देशात् सिद्धम् ।

KA III,267.14-268.14 Ro V,70.2-72.7 kim iha puṃvadbhāvena atidiśyate . numpratiṣedhaḥ . katham punaḥ puṃvat iti anena numpratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā : uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi iti . evam iha api puṃvat bhavati puṃvat na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yathā puṃsaḥ na num bhavati evam tṛtīyādiṣu bhāṣitapuṃskasya api na bhavati iti . kim ucyate numpratiṣedhaḥ iti na punaḥ anyat api puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat tṛtīyādiṣu vibhaktiṣu ajādiṣu bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . anārambhāt puṃsi . na hi kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat tṛtīyādiṣu ajādiṣu bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . num prakṛtaḥ tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ numpratiṣedhāt . puṃvat iti numpratiṣedhaḥ cet guṇanābhāvanuḍauttvapratiṣedhaḥ . puṃvat iti njumpratiṣedhaḥ cet guṇanābhāvanuḍauttvānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . guṇa . grāmaṇye brāhmaṇakulāya . guṇa . nābhāva . grāmaṇyā brāhmaṇakulena . nābhāva . nuṭ . grāmaṇyām brāhmaṇakulānām . nuṭ . auttvam . grāmaṇyām brāhmaṇakule . hrasvatvam apratiṣiddham hrasvāśrayāḥ ca ete vidhayaḥ prāpnuvanti . hrasvābhāvārtham ca . kim ca . numpratiṣedhārtham ca . katham punaḥ atra aprakṛtasya asaṃśabditasya hrasvatvasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . arthātideśāt siddham . na evam vijñāyate bhāṣyate pumān anena śabdena saḥ ayam bhāṣitapuṃskaḥ bhāṣitapuṃskasya śabdasya puṃśabdaḥ bhavati iti . katham tarhi . bhāṣyate pumān asmin arthe saḥ ayam bhāṣitapuṃskaḥ bhāṣitapuṃskasya arthasya puṃvadarthaḥ bhavati iti . taddhitalukpratiṣedhaḥ ca . taddhitalukaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pīluḥ vṛkṣaḥ , pīlu phalam . pīlunā , pilunaḥ iti . na vā samānāyām ākṛtau bhāṣitapuṃskavijñānāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . samānāyām ākṛtau bhāṣitapuṃskavijñānāt . samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam ākṛtyantare ca etat bhāṣitapuṃskam . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . etat api arthanirdeśāt siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६८।१६-२४ रो व्,७२।९-७३।८ किम् उदाहरणम् । अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले । न एतत् अस्ति । पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि । अक्षीभ्याम् ते नासिकाभ्याम् । इदम् च अपि उदाहरणम् । अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले । ननु च उक्तम् पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् इति । न सिध्यति । नुमा व्यवहितत्वात् पूर्वसवर्णः न प्राप्नोति । छन्दसि नपुंसकस्य पुंवद्भावः वक्तव्यः मधोः गृभ्णामि , मधोः तृप्ताः इव असतः इति एवमर्थम् । पुंवद्भावेन नुमः निवृत्तिः नुमि निवृत्ते पूर्वसवर्णेन एव सिद्धम् । स्वरार्थः तर्हि ईकारः वक्तव्यः । उदात्तस्वरः यथा स्यात् नपुंसकस्वरः मा भूत् इति । ननु च पुंवद्भावातिदेशात् एव स्वरः भविष्यति । अशक्यः पुंवद्भावातिदेशः स्वरे तन्त्रम् आश्रयितुम् । इह हि दोषः स्यात् : मधु अस्मिन् अस्ति मधुः मासः इति । सः तर्हि पुंवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । प्रकृतम् पुंवत् इति वर्तते ।

KA III,268.16-24 Ro V,72.9-73.8 kim udāharaṇam . akṣī te indra piṅgale . na etat asti . pūrvasavarṇena api etat siddham . idam tarhi . akṣībhyām te nāsikābhyām . idam ca api udāharaṇam . akṣī te indra piṅgale . nanu ca uktam pūrvasavarṇena api etat siddham iti . na sidhyati . numā vyavahitatvāt pūrvasavarṇaḥ na prāpnoti . chandasi napuṃsakasya puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ madhoḥ gṛbhṇāmi , madhoḥ tṛptāḥ iva asataḥ iti evamartham . puṃvadbhāvena numaḥ nivṛttiḥ numi nivṛtte pūrvasavarṇena eva siddham . svarārthaḥ tarhi īkāraḥ vaktavyaḥ . udāttasvaraḥ yathā syāt napuṃsakasvaraḥ mā bhūt iti . nanu ca puṃvadbhāvātideśāt eva svaraḥ bhaviṣyati . aśakyaḥ puṃvadbhāvātideśaḥ svare tantram āśrayitum . iha hi doṣaḥ syāt : madhu asmin asti madhuḥ māsaḥ iti . saḥ tarhi puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . prakṛtam puṃvat iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।२-८ रो व्,७४।२-८ कस्य अयम् प्रतिषेधः । नुमः इति आह । तत् नुमः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । इदितः नुम् धातोः इति तत् वा अनेकग्रहणेन व्यवच्छिन्नम् अशक्यम् अनुवर्तयितुम् । एवम् तर्हि सर्वनामस्थाने इति वरते सर्वनामस्थाने यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः । तत् वै बहुतरकेण ग्रहणेन व्यवच्छिन्नम् अशक्यम् अनुवर्तयितुम् । अथ इदानीम् व्यवहितम् अपि शक्यते अनुवर्तयितुम् नुम् एव अनुवर्त्य इह इहार्थम् उत्तरार्थम् च । इह च एव प्रतिषेधः सिद्धः भवति इह च आत् शीनद्योः नुम् इति नुम्ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

KA III,269.2-8 Ro V,74.2-8 kasya ayam pratiṣedhaḥ . numaḥ iti āha . tat numaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . iditaḥ num dhātoḥ iti tat vā anekagrahaṇena vyavacchinnam aśakyam anuvartayitum . evam tarhi sarvanāmasthāne iti varate sarvanāmasthāne yat prāpnoti tasya pratiṣedhaḥ . tat vai bahutarakeṇa grahaṇena vyavacchinnam aśakyam anuvartayitum . atha idānīm vyavahitam api śakyate anuvartayitum num eva anuvartya iha ihārtham uttarārtham ca . iha ca eva pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati iha ca āt śīnadyoḥ num iti numgrahaṇam na kartavyam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।१०-१४ रो व्,७४।१०-७५।४ इह कस्मात् न भवति । अदती , घ्नती , लुनती , पुनती । लोपे कृते अवर्णाभावात् । किम् तर्हि अस्मिन् योगे उदाहरणम् । याती , यान्ती । अत्र अपि एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् । न उभयतः आश्रयः करिष्यते । न एवम् विज्ञायते अवर्णान्तात् शतुः नुम् भवति इति । कथम् तर्हि । अवर्णात् नुम् भवति तत् चेत् अवर्णम् शतुः अनन्तरम् इति ।

KA III,269.10-14 Ro V,74.10-75.4 iha kasmāt na bhavati . adatī , ghnatī , lunatī , punatī . lope kṛte avarṇābhāvāt . kim tarhi asmin yoge udāharaṇam . yātī , yāntī . atra api ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na prāpnoti . antādivadbhāvena vyapavargaḥ . ubhayataḥ āśraye na antādivat . na ubhayataḥ āśrayaḥ kariṣyate . na evam vijñāyate avarṇāntāt śatuḥ num bhavati iti . katham tarhi . avarṇāt num bhavati tat cet avarṇam śatuḥ anantaram iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।१६-१८ रो व्,७५।६-८ नित्यग्रहणम् किमर्थम् । विभाषा मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सिद्धः अत्र पूर्वेण एव । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् नित्यः विधिः भविष्यति । तत् एतत् नित्यग्रहणम् सान्न्यासिकम् तिष्ठतु तावत् ।

KA III,269.16-18 Ro V,75.6-8 nityagrahaṇam kimartham . vibhāṣā mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . siddhaḥ atra pūrveṇa eva . tatra ārambhasāmarthyāt nityaḥ vidhiḥ bhaviṣyati . tat etat nityagrahaṇam sānnyāsikam tiṣṭhatu tāvat .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।२१-२७०।१७ रो व्,७५।१४-७६।१४ अनडुहः सौ आम्प्रतिषेधः नुमः अनवकाशत्वात् । अनडुहः सौ आम्प्रतिषेधः प्राप्नोति । किम् कारणम् । नुमः अनवकाशत्वात् । अनवकाशः नुम् आमम् बाधते । न वा अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् । अवर्णोपधस्य नुमम् वक्ष्यामि । तदर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आत् शीनद्योः नुम् इति । यदि तत् अनुवर्तते अनडुहि यावन्ति अवर्णानि सर्वेभ्यः परः नुम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । मित् अचः अन्त्यात् परः इति अनेन यत् सर्वान्त्यम् अवर्णम् तस्मात् परः भविष्यति । पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् वा सिद्धम् । अथ वा पुनःप्र्सङ्गात् नुमि कृते आम् भविष्यति । यथात्त्वादिषु द्विर्वचनम् । तत् यथा जग्ले , मम्ले , ईजतुः , ईजुः इति आत्त्वादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् द्विर्वचनम् भवति एवम् अत्र अपि नुमि कृते आम् भविष्यति । न एषः युक्तः परिहारः । विप्रतिषेधे पुनःप्रसङ्गः विप्रतिषेधः च द्वयोः सावकाशयोः भवति । इह पुनः अनवकाशः नुम् आमम् बाधते । एवम् तर्हि वृत्तान्तात् एषः परिहारः प्रस्थितः । कस्मात् वृत्तान्तात् । इदम् अयम् चोद्यः भवति अनडुहः सौ आम्प्रतिषेधः नुमः अनवकाशत्वात् इति । तस्य परिहारः न वा अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् इति । ततः अयम् चोद्यः भवति यत्र तर्हि अवर्णप्रकरणम् न अस्ति तत्र तः आमा नुमः बाधनम् प्राप्नोति बह्वन्ड्वांहि ब्राह्मणकुलानि इति । ततः उत्तरकालम् इदम् पठितम् पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् वा सिद्धम् इति ।

KA III,269.21-270.17 Ro V,75.14-76.14 anaḍuhaḥ sau āmpratiṣedhaḥ numaḥ anavakāśatvāt . anaḍuhaḥ sau āmpratiṣedhaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . numaḥ anavakāśatvāt . anavakāśaḥ num āmam bādhate . na vā avarṇopadhasya numvacanāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . avarṇopadhasya numvacanāt . avarṇopadhasya numam vakṣyāmi . tadarthagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . āt śīnadyoḥ num iti . yadi tat anuvartate anaḍuhi yāvanti avarṇāni sarvebhyaḥ paraḥ num prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . mit acaḥ antyāt paraḥ iti anena yat sarvāntyam avarṇam tasmāt paraḥ bhaviṣyati . punaḥprasaṅgavijñānāt vā siddham . atha vā punaḥprsaṅgāt numi kṛte ām bhaviṣyati . yathāttvādiṣu dvirvacanam . tat yathā jagle , mamle , ījatuḥ , ījuḥ iti āttvādiṣu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt dvirvacanam bhavati evam atra api numi kṛte ām bhaviṣyati . na eṣaḥ yuktaḥ parihāraḥ . vipratiṣedhe punaḥprasaṅgaḥ vipratiṣedhaḥ ca dvayoḥ sāvakāśayoḥ bhavati . iha punaḥ anavakāśaḥ num āmam bādhate . evam tarhi vṛttāntāt eṣaḥ parihāraḥ prasthitaḥ . kasmāt vṛttāntāt . idam ayam codyaḥ bhavati anaḍuhaḥ sau āmpratiṣedhaḥ numaḥ anavakāśatvāt iti . tasya parihāraḥ na vā avarṇopadhasya numvacanāt iti . tataḥ ayam codyaḥ bhavati yatra tarhi avarṇaprakaraṇam na asti tatra taḥ āmā numaḥ bādhanam prāpnoti bahvanḍvāṃhi brāhmaṇakulāni iti . tataḥ uttarakālam idam paṭhitam punaḥprasaṅgavijñānāt vā siddham iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७०।१९-२७१।३ रो व्,७७।२-११ दिवः औत्त्वे धातुप्रतिषेधः । दिवः औत्त्वे धातोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । अक्षद्यूः इति । अधात्वधिकारात् सिद्धम् । अधातोः इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । उगिदचाम् सर्वनामस्थाने अधातोः इति । अधात्वधिकारात् सिद्धम् इति चेत् नपुंसके दोषः । अधात्वधिकारात् सिद्धम् इति चेत् नपुंसके दोषः भवति । काष्ठतङ्क्षि , कूटतङ्क्षि । नपुंसकस्य झल् अचः अधातोः इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । अथ वा सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

KA III,270.19-271.3 Ro V,77.2-11 divaḥ auttve dhātupratiṣedhaḥ . divaḥ auttve dhātoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . akṣadyūḥ iti . adhātvadhikārāt siddham . adhātoḥ iti vartate . kva prakṛtam . ugidacām sarvanāmasthāne adhātoḥ iti . adhātvadhikārāt siddham iti cet napuṃsake doṣaḥ . adhātvadhikārāt siddham iti cet napuṃsake doṣaḥ bhavati . kāṣṭhataṅkṣi , kūṭataṅkṣi . napuṃsakasya jhal acaḥ adhātoḥ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . uktam vā . kim uktam . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . atha vā sambandham anuvartiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७१।५-८ रो व्,७७।१३-७८।४ इतः अद्वचनम् अनर्थकम् आकारप्रकरणात् । इतः अद्वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । आकारप्रकरणात् । आत् इति वर्तते । षपूर्वार्थम् तु । षपूर्वार्थम् तर्हि अत् वक्तव्यः । ऋभुक्षाणम् इन्द्रम् , ऋभुक्षणम् इन्द्रम् ।

KA III,271.5-8 Ro V,77.13-78.4 itaḥ advacanam anarthakam ākāraprakaraṇāt . itaḥ advacanam anarthakam . kim kāraṇam . ākāraprakaraṇāt . āt iti vartate . ṣapūrvārtham tu . ṣapūrvārtham tarhi at vaktavyaḥ . ṛbhukṣāṇam indram , ṛbhukṣaṇam indram .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७१।१०-२० रो व्,७८।-७९ असुङि उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् बहिरङ्गलक्षणत्वात् । असुङि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् एव असुङ् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् असुङि कृते इष्टः स्वरः यथा स्यात् । परमपुमान् इति । अक्रियमाणे हि उपदेशिवद्भावे समासान्तोदात्तत्वे असुङ् आन्तर्यतः अस्वरकस्य अस्वरकः स्यात् । किम् पुनः कारणम् समासान्तोदात्तत्वम् तावत् भवति न पुनः असुङ् । न परत्वात् असुङा भवितव्यम् । बहिर्ङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणः असुङ् । अन्तरङ्गः स्वरः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । सः तर्हि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते सः निपातनस्वरः समासस्वरस्य बाधकः भविष्यति । एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । सः यथा एव हि निपातनस्वरः समासस्वरम् बाधते एवम् प्रकृतिस्वरम् अपि बाधेत । पुमान् । तस्मात् सुष्ठु उच्यते असुङि उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् बहिरङ्गलक्षणत्वात् इति ।

KA III,271.10-20 Ro V,78.-79 asuṅi upadeśivadvacanam svarasiddhyartham bahiraṅgalakṣaṇatvāt . asuṅi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām eva asuṅ bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . svarasiddhyartham . upadeśāvasthāyām asuṅi kṛte iṣṭaḥ svaraḥ yathā syāt . paramapumān iti . akriyamāṇe hi upadeśivadbhāve samāsāntodāttatve asuṅ āntaryataḥ asvarakasya asvarakaḥ syāt . kim punaḥ kāraṇam samāsāntodāttatvam tāvat bhavati na punaḥ asuṅ . na paratvāt asuṅā bhavitavyam . bahirṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgalakṣaṇaḥ asuṅ . antaraṅgaḥ svaraḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . saḥ tarhi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ādyudāttanipātanam kariṣyate saḥ nipātanasvaraḥ samāsasvarasya bādhakaḥ bhaviṣyati . evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . saḥ yathā eva hi nipātanasvaraḥ samāsasvaram bādhate evam prakṛtisvaram api bādheta . pumān . tasmāt suṣṭhu ucyate asuṅi upadeśivadvacanam svarasiddhyartham bahiraṅgalakṣaṇatvāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७१।२२-२७२।२२ रो व्,७९।७-८१।७ किम् इदम् गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य ङित्त्वम् उच्यते आहोस्वित् सर्वनामस्थाने परतः ङित्कार्यम् अतिदिश्यते । कः च अत्र विशेषः । गोतः सर्वनामस्थाने ङित्कार्यातिदेशः । गोतः सर्वनामस्थाने ङित्कार्यम् अतिदिश्यते । सर्वनामस्थाने णित्त्ववचने हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यनिर्देशात् । सर्वनामस्थानस्य णिद्वचने हि असम्प्रत्ययः स्यात् । किम् कारणम् । षष्ठ्यभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः उच्यन्ते न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । एवम् तर्हि वतिनिर्देशः अयम् : गोतः ङिद्वत् भवति इति । सः तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यः न हि अन्तरेण वतिम् अतिदेशः गम्यते । अन्तरेण अपि वतिम् अतिदेशः गम्यते । तत् यथा : एषः ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तम् ब्रह्मदत्तः इति आह । ते मन्यामहे : ब्रह्मदत्तवत् अयम् भवति इति । एवम् इह अपि अणितम् णित् इति आह णिद्वत् इति गम्यते । अथ वा पुनः अस्तु गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य णित्त्वम् । ननु च उक्तम् सर्वनामस्थाने णित्त्ववचने हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यनिर्देशात् इति । न एषः दोषः । गोतः इति एषा पञ्चमी सर्वनामस्थाने इति सप्तम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति । अथ तपरकरणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । चित्रगुः शबलगुः इति । न एतत् अस्ति । ह्रस्वत्वे कृते न भविष्यति । स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति । अतः उत्तरम् पठति । तपरकरणम् अनर्थकम् स्थानिवत्प्रतिषेधात् । तपरकर्णम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । स्थानिवत्प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः गोः पूर्वणित्त्वात्वस्वरेषु स्थानिवद्भावः न भवति इति । सः च अवश्यम् प्रतिषेधः आश्रयितव्यः । इतरथा हि सम्बुद्धिजसोः प्रतिषेधः । यः हि मन्यते तपरकरणसामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति इति सम्बुद्धिजसोः तेन प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् : हे चित्रगो चित्रगवः इति । अथ इदानीम् सति अपि स्थानिवद्भावप्रतिषेध गुणे कृते कस्मात् एव अत्र न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । ननु च इदानीम् असति अपि स्थानिवद्भावप्रतिषेधे एतया परिभाषया शक्यम् उपस्थातुम् । न इति आह न हि इदानीम् क्व चित् अपि स्थानिवत् स्यात् ।

KA III,271.22-272.22 Ro V,79.7-81.7 kim idam gotaḥ parasya sarvanāmasthānasya ṅittvam ucyate āhosvit sarvanāmasthāne parataḥ ṅitkāryam atidiśyate . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . gotaḥ sarvanāmasthāne ṅitkāryātideśaḥ . gotaḥ sarvanāmasthāne ṅitkāryam atidiśyate . sarvanāmasthāne ṇittvavacane hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyanirdeśāt . sarvanāmasthānasya ṇidvacane hi asampratyayaḥ syāt . kim kāraṇam . ṣaṣṭhyabhāvāt . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . evam tarhi vatinirdeśaḥ ayam : gotaḥ ṅidvat bhavati iti . saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate . antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate . tat yathā : eṣaḥ brahmadattaḥ . abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha . te manyāmahe : brahmadattavat ayam bhavati iti . evam iha api aṇitam ṇit iti āha ṇidvat iti gamyate . atha vā punaḥ astu gotaḥ parasya sarvanāmasthānasya ṇittvam . nanu ca uktam sarvanāmasthāne ṇittvavacane hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyanirdeśāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . gotaḥ iti eṣā pañcamī sarvanāmasthāne iti saptamyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti . atha taparakaraṇam kimartham . iha mā bhūt . citraguḥ śabalaguḥ iti . na etat asti . hrasvatve kṛte na bhaviṣyati . sthānivadbhāvāt prāpnoti . ataḥ uttaram paṭhati . taparakaraṇam anarthakam sthānivatpratiṣedhāt . taparakarṇam anarthakam . kim kāraṇam . sthānivatpratiṣedhāt . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ goḥ pūrvaṇittvātvasvareṣu sthānivadbhāvaḥ na bhavati iti . saḥ ca avaśyam pratiṣedhaḥ āśrayitavyaḥ . itarathā hi sambuddhijasoḥ pratiṣedhaḥ . yaḥ hi manyate taparakaraṇasāmarthyāt atra na bhaviṣyati iti sambuddhijasoḥ tena pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt : he citrago citragavaḥ iti . atha idānīm sati api sthānivadbhāvapratiṣedha guṇe kṛte kasmāt eva atra na bhavati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . nanu ca idānīm asati api sthānivadbhāvapratiṣedhe etayā paribhāṣayā śakyam upasthātum . na iti āha na hi idānīm kva cit api sthānivat syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७६।२४-२५ रो व्,९२।१२-१३ आम् अनडुहः स्त्रियाम् वा । आम् अनडुहः स्त्रियाम् वा इति वक्तव्यम् । अनडुही , अनड्वाही ।

KA III,276.24-25 Ro V,92.12-13 ām anaḍuhaḥ striyām vā . ām anaḍuhaḥ striyām vā iti vaktavyam . anaḍuhī , anaḍvāhī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७७।४-८ रो व्,९३।४-८ इत्त्वोत्त्वाभ्याम् गुणवृद्धी भवतः विप्रतिषेधेन । इत्त्वोत्त्वयोः अवकाशः । आस्तीर्णम् , निपूर्ताः पिण्डाः । गुणवृद्ध्योः अवकाशः । चयनम् , चायकः , लवनम् , लावकः । इह उभयम् प्राप्नोति । आस्तरणम् , आस्तारकः , निपरणम् , निपारकः । गुणवृद्धी भवतः विप्रतिषेधेन । अयुक्तः अयम् विप्रतिषेधः यः अयम् गुणस्य इत्त्वोत्तयोः च । कथम् । नित्यः गुणः ।

KA III,277.4-8 Ro V,93.4-8 ittvottvābhyām guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena . ittvottvayoḥ avakāśaḥ . āstīrṇam , nipūrtāḥ piṇḍāḥ . guṇavṛddhyoḥ avakāśaḥ . cayanam , cāyakaḥ , lavanam , lāvakaḥ . iha ubhayam prāpnoti . āstaraṇam , āstārakaḥ , niparaṇam , nipārakaḥ . guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena . ayuktaḥ ayam vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam guṇasya ittvottayoḥ ca . katham . nityaḥ guṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७८।२-१५ रो व्,९४।३-९५।९ सिचि वृद्धौ ओकारप्रतिषेधः । सिचि वृद्धौ ओकारस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । उदवोढाम् , उदवोढम् , उदवोढ इति । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । ओकारात् वृद्धिः विप्रतिषेधेन । ओत्त्वम् क्रियताम् वृद्धिः इति । वृद्धिः भविष्यति विप्रतिषेधेन । ओकारात् वृद्धिः विप्रतिषेधेन इति चेत् ओत्त्वाभावः । ओकारात् वृद्धिः विप्रतिषेधेन इति चेत् ओत्त्वस्य अभावः । उदवोढाम् , उदवोढम् । उदवोढ इति । न एषः दोषः । उक्तम् तत्र वर्णग्रहणस्य प्रयोजनम् वृद्धौ अपि कृतायाम् ओत्त्वम् यथा स्यात् । पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् वा सिद्धम् यथा प्रसारणादिषु द्विर्वचनम् । अथ वा पुनःप्रसङ्गात् अत्र वृद्धौ कृतायाम् ओत्त्वम् भविष्यति । सौढामित्रौ बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् । बहिरङ्गलक्षणा वृद्धिः । अन्तरङ्गम् ओत्त्वम् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

KA III,278.2-15 Ro V,94.3-95.9 sici vṛddhau okārapratiṣedhaḥ . sici vṛddhau okārasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . udavoḍhām , udavoḍham , udavoḍha iti . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . okārāt vṛddhiḥ vipratiṣedhena . ottvam kriyatām vṛddhiḥ iti . vṛddhiḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . okārāt vṛddhiḥ vipratiṣedhena iti cet ottvābhāvaḥ . okārāt vṛddhiḥ vipratiṣedhena iti cet ottvasya abhāvaḥ . udavoḍhām , udavoḍham . udavoḍha iti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam tatra varṇagrahaṇasya prayojanam vṛddhau api kṛtāyām ottvam yathā syāt . punaḥprasaṅgavijñānāt vā siddham yathā prasāraṇādiṣu dvirvacanam . atha vā punaḥprasaṅgāt atra vṛddhau kṛtāyām ottvam bhaviṣyati . sauḍhāmitrau bahiraṅgalakṣaṇatvāt siddham . bahiraṅgalakṣaṇā vṛddhiḥ . antaraṅgam ottvam . asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७८।१७-२७९।३ रो व्,९५।१०-९६।३ अन्तग्रहणम् किमर्थम् न अतः र्लः इति एव उच्यते । केन इदानीम् तदन्तस्य भविष्यति । तदन्तविधिना । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । अयम् अन्तशब्दः अस्ति एव अवयववाची । तत् यथा । वस्त्रान्तः , वसनान्तः । अस्ति सामीप्ये वर्तते । तत् यथा । उदकान्तम् गतः । उदकसमीपम् गतः इति गम्यते । तत् यः सामीप्ये वर्तते तस्य इदम् ग्रहणम् यथा विज्ञायेत । अङ्गान्तौ यौ रेफलकारौ तयोः समीपे यः अकारः तस्य यथा स्यात् । इह मा भूत् । अश्वल्लीत् , अवभ्रीत् ।

KA III,278.17-279.3 Ro V,95.10-96.3 antagrahaṇam kimartham na ataḥ rlaḥ iti eva ucyate . kena idānīm tadantasya bhaviṣyati . tadantavidhinā . idam tarhi prayojanam . ayam antaśabdaḥ asti eva avayavavācī . tat yathā . vastrāntaḥ , vasanāntaḥ . asti sāmīpye vartate . tat yathā . udakāntam gataḥ . udakasamīpam gataḥ iti gamyate . tat yaḥ sāmīpye vartate tasya idam grahaṇam yathā vijñāyeta . aṅgāntau yau rephalakārau tayoḥ samīpe yaḥ akāraḥ tasya yathā syāt . iha mā bhūt . aśvallīt , avabhrīt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७९।५-२८१।८ रो व्,९६।५-१०१।२ हल्ग्रहणम् किमर्थम् । समुच्चयः यथा विज्ञायेत । वदिव्रज्योः च हलन्तस्य च अचः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अज्ग्रहणात् एव अत्र समुच्चयः भविष्यति । वदिव्रज्योः च अचः च इति । अस्ति अन्यत् अज्ग्रहणे प्रयोजनम् वदिव्रजिविशेषणम् यथा विज्ञायेत । वदिव्रज्योः एचः इति । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् वदिव्रज्योः अतः इति एवम् ब्रूयात् । अथ वा एतत् अपि न ब्रूयात् । अतः इति वर्तते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । कस्य पुनः अजन्तस्य प्राप्नोति । अकारस्य । अचिकीर्षीत् , अजिहीर्षीत् । लोपः अत्र बाधकः भविष्यति । आकारस्य तर्हि प्राप्नोति । अयासीत् , अवासीत् । न अस्ति अत्र विशेषः सत्याम् वा वृद्धौ असत्याम् वा । सन्ध्यक्षरस्य तर्हि प्राप्नोति । न वै सन्ध्यक्षरम् अन्त्यम् अस्ति । ननु च इदम् अस्ति ढलोपे कृते उदवोढाम् , उदवोढम् , उदवोढ इति । असिद्धः ढलोपः तस्य असिद्धत्वात् न एतत् अन्त्यम् भवति । अतः उत्तरम् पठति । हल्ग्रहणम् इटि प्रतिषेधार्थम् । हल्ग्रहणम् क्रियते इटि प्रतिषेधार्थम् । न इटि इति प्रतिषेधम् वक्ष्यति सः हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । अलावीत् , अपावीत् । न वा अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरम् यत् वृद्धिविधानम् तत् प्रतिषिध्यते । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । तत् च अनन्त्यार्थम् । तत् च अनन्तरम् वृद्धिविधानम् अनन्त्यार्थम् विज्ञायते । कथम् पुनः अनन्तरम् वृद्धिविधानम् अनन्त्यार्थम् शक्यम् विज्ञातुम् । अन्त्यस्य वचनानर्थक्यात् । अन्त्यस्य वृद्धिविधाने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अनन्तरम् वृद्धिविधानम् अनन्त्यार्थम् विज्ञायते । अतः विभाषार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । अतः हलादेः लघोः इति विभाषा वृद्धिम् वक्ष्यति सा हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । अचिकीर्षीत् , अजिहीर्षीत् । अतः विभाषार्थम् इति चेत् सिद्धम् वृद्धेः लोपबलीयस्त्वात् । अतः विभाषार्थम् इति चेत् तत् अन्तरेण अपि हल्ग्रहणम् सिद्धम् । कथम् । वृद्धेः लोपबलीयस्त्वात् । वृद्धेः लोपः बलीयान् भवति इति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् वृद्धिः । नित्यः लोपः । कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नोति अकृतायाम् अपि । अनित्यः लोपः न हि कृतायाम् वृद्धौ प्राप्नोति । परत्वात् सगिड्भ्याम् भवितव्यम् । न अत्र सगिटौ प्राप्नुतः । किम् कारणम् । एकाचः तौ वलि इति वा । एकाचः सगिटौ उच्येते अथ वा वलि इति तत्र अनुवर्तते । किम् पुनः कारणम् एकाचः तौ वली इति वा । दर्द्रातेः मा भूत् इति । दरिद्रातेः न सगिड्भ्याम् भवितव्यम् । उक्तम् एतत् दरिद्रातेः आर्धधातुके लोपः सिद्धः च प्रत्ययविधौ इति । यः च इदानीम् प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धः असौ सगिड्विधौ । एवमर्थम् एव तर्हि एकाज्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् अत्र सगिटौ मा भूताम् इति । सः एषः नित्यः लोपः वृद्धिम् बाधिष्यते । कम् पुनः भवान् वृद्धेः अवकाशम् मत्वा आह नित्यः लोपः इति । अनवकाशा वृद्धिः लोपम् बाधिष्यते । सावकाशा वृद्धिः । कः अवकाशः । अनन्त्यः : अकणीत् , अकाणीत् । कथम् पुनः सति अन्त्ये अनन्त्यस्य वृद्धिः स्यात् । भवेत् यः अता अङ्गम् विशेषयेत् तस्य अनन्त्यस्य न स्यात् । वयम् तु खलु अङ्गेन अकारम् विशेषयिष्यामः । तत्र अनन्त्यः वृद्धेः अवकाशः अन्त्यस्य लोपः बाधकः भविष्यति । एवम् वृद्धेः लोपबलीयस्त्वात् । अथ वा आरभ्यते पूर्वविप्रतिषेधः ण्यल्लोपौ इयङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिषिद्धम् । सा तर्हि एषा अनन्त्यार्था वृद्धिः हलन्तस्य यथा स्यात् अजन्तस्य मा भूत् । अपिपठिषीत् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । कथम् । हलादेः इति न एषा बहुव्रीहेः षष्ठी : हल् आदिः यस्य सः अयम् हलादिः हलादेः इति । का तर्हि । कर्मधारयात् पञ्चमी । हल्

KA III,279.5-281.8 Ro V,96.5-101.2 halgrahaṇam kimartham . samuccayaḥ yathā vijñāyeta . vadivrajyoḥ ca halantasya ca acaḥ iti . na etat asti prayojanam . ajgrahaṇāt eva atra samuccayaḥ bhaviṣyati . vadivrajyoḥ ca acaḥ ca iti . asti anyat ajgrahaṇe prayojanam vadivrajiviśeṣaṇam yathā vijñāyeta . vadivrajyoḥ ecaḥ iti . yadi etāvat prayojanam syāt vadivrajyoḥ ataḥ iti evam brūyāt . atha vā etat api na brūyāt . ataḥ iti vartate . idam tarhi prayojanam halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . kasya punaḥ ajantasya prāpnoti . akārasya . acikīrṣīt , ajihīrṣīt . lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . ākārasya tarhi prāpnoti . ayāsīt , avāsīt . na asti atra viśeṣaḥ satyām vā vṛddhau asatyām vā . sandhyakṣarasya tarhi prāpnoti . na vai sandhyakṣaram antyam asti . nanu ca idam asti ḍhalope kṛte udavoḍhām , udavoḍham , udavoḍha iti . asiddhaḥ ḍhalopaḥ tasya asiddhatvāt na etat antyam bhavati . ataḥ uttaram paṭhati . halgrahaṇam iṭi pratiṣedhārtham . halgrahaṇam kriyate iṭi pratiṣedhārtham . na iṭi iti pratiṣedham vakṣyati saḥ halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . alāvīt , apāvīt . na vā anantarasya pratiṣedhāt . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . anantarasya pratiṣedhāt . anantaram yat vṛddhividhānam tat pratiṣidhyate . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . tat ca anantyārtham . tat ca anantaram vṛddhividhānam anantyārtham vijñāyate . katham punaḥ anantaram vṛddhividhānam anantyārtham śakyam vijñātum . antyasya vacanānarthakyāt . antyasya vṛddhividhāne prayojanam na asti iti kṛtvā anantaram vṛddhividhānam anantyārtham vijñāyate . ataḥ vibhāṣārtham tarhi idam vaktavyam . ataḥ halādeḥ laghoḥ iti vibhāṣā vṛddhim vakṣyati sā halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . acikīrṣīt , ajihīrṣīt . ataḥ vibhāṣārtham iti cet siddham vṛddheḥ lopabalīyastvāt . ataḥ vibhāṣārtham iti cet tat antareṇa api halgrahaṇam siddham . katham . vṛddheḥ lopabalīyastvāt . vṛddheḥ lopaḥ balīyān bhavati iti . idam iha sampradhāryam . vṛddhiḥ kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt vṛddhiḥ . nityaḥ lopaḥ . kṛtāyām api vṛddhau prāpnoti akṛtāyām api . anityaḥ lopaḥ na hi kṛtāyām vṛddhau prāpnoti . paratvāt sagiḍbhyām bhavitavyam . na atra sagiṭau prāpnutaḥ . kim kāraṇam . ekācaḥ tau vali iti vā . ekācaḥ sagiṭau ucyete atha vā vali iti tatra anuvartate . kim punaḥ kāraṇam ekācaḥ tau valī iti vā . dardrāteḥ mā bhūt iti . daridrāteḥ na sagiḍbhyām bhavitavyam . uktam etat daridrāteḥ ārdhadhātuke lopaḥ siddhaḥ ca pratyayavidhau iti . yaḥ ca idānīm pratyayavidhau siddhaḥ siddhaḥ asau sagiḍvidhau . evamartham eva tarhi ekājgrahaṇam anuvartyam atra sagiṭau mā bhūtām iti . saḥ eṣaḥ nityaḥ lopaḥ vṛddhim bādhiṣyate . kam punaḥ bhavān vṛddheḥ avakāśam matvā āha nityaḥ lopaḥ iti . anavakāśā vṛddhiḥ lopam bādhiṣyate . sāvakāśā vṛddhiḥ . kaḥ avakāśaḥ . anantyaḥ : akaṇīt , akāṇīt . katham punaḥ sati antye anantyasya vṛddhiḥ syāt . bhavet yaḥ atā aṅgam viśeṣayet tasya anantyasya na syāt . vayam tu khalu aṅgena akāram viśeṣayiṣyāmaḥ . tatra anantyaḥ vṛddheḥ avakāśaḥ antyasya lopaḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . evam vṛddheḥ lopabalīyastvāt . atha vā ārabhyate pūrvavipratiṣedhaḥ ṇyallopau iyaṅyaṇguṇavṛddhidīrghatvebhyaḥ pūrvavipratiṣiddham . sā tarhi eṣā anantyārthā vṛddhiḥ halantasya yathā syāt ajantasya mā bhūt . apipaṭhiṣīt . etat api na asti prayojanam . katham . halādeḥ iti na eṣā bahuvrīheḥ ṣaṣṭhī : hal ādiḥ yasya saḥ ayam halādiḥ halādeḥ iti . kā tarhi . karmadhārayāt pañcamī . hal

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८१।१०-१९ रो व्,१०१।४-१०२।७ किमर्थम् जागर्तेः वृद्धिप्रतिषेधः उच्यते । सिचि वृद्धिः मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । जागर्तेः गुणः उच्यते वृद्धिविषये प्रतिषेधविषये च सः बाधकः भविष्यति । गुणे तर्हि कृते रपरत्वे च हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्नोति । न इटि इति तस्याः प्रतिषेधः भविष्यति । इयम् तर्हि प्रतिषेधोत्तरकाला वृद्धिः आरभ्यते अतः र्लान्तस्य इति । अपरः आह : कक्ष्यया कक्ष्या निमातव्या । सिचि वृद्धिः च प्राप्नोति गुणाः च । गुणः भवति । गुणे कृते रपरत्वे च हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्नोति न इटि इति च तस्याः प्रतिषेधः भवति । प्रतिषेधोत्तरकालम् अतः हलादेः लघोः इति विभाषा वृद्धिः प्राप्नोति न च किम् चित् । अतः र्लान्तस्य इति च वृद्धिः प्राप्नोति न च किम् चित् ।

KA III,281.10-19 Ro V,101.4-102.7 kimartham jāgarteḥ vṛddhipratiṣedhaḥ ucyate . sici vṛddhiḥ mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . jāgarteḥ guṇaḥ ucyate vṛddhiviṣaye pratiṣedhaviṣaye ca saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . guṇe tarhi kṛte raparatve ca halantalakṣaṇā vṛddhiḥ prāpnoti . na iṭi iti tasyāḥ pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . iyam tarhi pratiṣedhottarakālā vṛddhiḥ ārabhyate ataḥ rlāntasya iti . aparaḥ āha : kakṣyayā kakṣyā nimātavyā . sici vṛddhiḥ ca prāpnoti guṇāḥ ca . guṇaḥ bhavati . guṇe kṛte raparatve ca halantalakṣaṇā vṛddhiḥ prāpnoti na iṭi iti ca tasyāḥ pratiṣedhaḥ bhavati . pratiṣedhottarakālam ataḥ halādeḥ laghoḥ iti vibhāṣā vṛddhiḥ prāpnoti na ca kim cit . ataḥ rlāntasya iti ca vṛddhiḥ prāpnoti na ca kim cit .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८१।२१-२८२।१४ रो व्,१०३-१०५ किमर्थम् पुरस्तात् प्रतिषेधः उच्यते न विध्युत्तरकालः प्रतिषेधः क्रियेत । तत् यथा अन्यत्र अपि विध्युत्तरकालाः प्रतिषेधाः भवन्ति । क्व अन्यत्र । कर्तरि कर्मव्यतिहारे न गतिहिंसार्थेभ्यः इति । देवताद्वन्द्वे च न इन्द्रस्य परस्य । तत्र अयम् अपि अर्थः द्विः इड्ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति प्रकृतम् अनुवर्तते । न एवम् शक्यम् । इडर्थम् सार्वधातुकग्रहणम् लिङः सलोपे सन्निहितम् तत् विच्छिद्येत । यदि पुनः न वृद्भ्यः चतुर्भ्यः इति अत्र एव उच्येत । किम् कृतम् भवति । विध्युत्तरकालाः च एव प्रतिषेधः कृअतः भवति द्विः च इड्ग्रहणम् न कर्तव्यम् इडर्थम् च सार्वधातुकग्रहणम् लिङः सलोपे सन्निहितम् भवति । तत्र अयम् अपि अर्थः द्विः प्रतिषेधः न कर्तव्यः इति एतस्मात् नियमात् इट् प्रसज्येत । कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुस्रुवः लिटि इति एषः योगः प्रतिषेधार्थः भविष्यति । यदि एषः योगः प्रतिषेधार्थः यः एतस्मात् योगात् इट् परिप्राप्यते नियमात् सः न सिध्यति : पेचिव , पेचिम , शेकिव, शेकिम । एवम् तर्हि कृसृभृ , इति एतेषाम् ग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति स्तुद्रुश्रुस्रुवाम् प्रतिषेधार्थम् वृङ्वृञोः ज्ञापकार्थम् । एवम् अपि सामान्यविहितस्य एव इटः प्रतिषेधः विज्ञायेत विशेषविहितः च अयम् थलि इति । पुरस्तात् पुनः प्रतिषेधे सति अनारभ्यापवादः अयम् भवति तेन यावान् इण् नाम तस्य सर्वस्य एव प्रतिषेधः सिद्धः भवति । यदि खलु अपि एषः अभिप्रायः तत् न क्रियते इति पुरस्तात् अपि प्रतिषेधे सति तत् न करिष्यते । कथम् । इदम् अस्ति न इट् वशि कृति इति । ततः वक्ष्यामि । आर्धधातुकस्य वलादेः इति । इट् इति अनुवर्तते न इति निवृत्तम् ।

KA III,281.21-282.14 Ro V,103-105 kimartham purastāt pratiṣedhaḥ ucyate na vidhyuttarakālaḥ pratiṣedhaḥ kriyeta . tat yathā anyatra api vidhyuttarakālāḥ pratiṣedhāḥ bhavanti . kva anyatra . kartari karmavyatihāre na gatihiṃsārthebhyaḥ iti . devatādvandve ca na indrasya parasya . tatra ayam api arthaḥ dviḥ iḍgrahaṇam na kartavyam bhavati prakṛtam anuvartate . na evam śakyam . iḍartham sārvadhātukagrahaṇam liṅaḥ salope sannihitam tat vicchidyeta . yadi punaḥ na vṛdbhyaḥ caturbhyaḥ iti atra eva ucyeta . kim kṛtam bhavati . vidhyuttarakālāḥ ca eva pratiṣedhaḥ kṛataḥ bhavati dviḥ ca iḍgrahaṇam na kartavyam iḍartham ca sārvadhātukagrahaṇam liṅaḥ salope sannihitam bhavati . tatra ayam api arthaḥ dviḥ pratiṣedhaḥ na kartavyaḥ iti etasmāt niyamāt iṭ prasajyeta . kṛsṛbhṛvṛstudruśrusruvaḥ liṭi iti eṣaḥ yogaḥ pratiṣedhārthaḥ bhaviṣyati . yadi eṣaḥ yogaḥ pratiṣedhārthaḥ yaḥ etasmāt yogāt iṭ pariprāpyate niyamāt saḥ na sidhyati : peciva , pecima , śekiva, śekima . evam tarhi kṛsṛbhṛ , iti eteṣām grahaṇam niyamārtham bhaviṣyati studruśrusruvām pratiṣedhārtham vṛṅvṛñoḥ jñāpakārtham . evam api sāmānyavihitasya eva iṭaḥ pratiṣedhaḥ vijñāyeta viśeṣavihitaḥ ca ayam thali iti . purastāt punaḥ pratiṣedhe sati anārabhyāpavādaḥ ayam bhavati tena yāvān iṇ nāma tasya sarvasya eva pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . yadi khalu api eṣaḥ abhiprāyaḥ tat na kriyate iti purastāt api pratiṣedhe sati tat na kariṣyate . katham . idam asti na iṭ vaśi kṛti iti . tataḥ vakṣyāmi . ārdhadhātukasya valādeḥ iti . iṭ iti anuvartate na iti nivṛttam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८२।१५-२८३।४ रो व्,१०५-१०७ अथ कृद्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । बिभिदिव , बिभिदिम इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुस्रुवः लिटि इति एतस्मात् नियमात् अत्र इट् भविष्यति । न अत्र तेन परिप्रापणम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रकृतिलक्षणस्य प्रतिषेधस्य सः प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणः च अयम् प्रतिषेधः । उभयोः सः प्रत्यारम्भः । कथम् ज्ञायते । वृङ्वृञोः ग्रहणात् । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इमौ वृङ्वृञौ उदात्तौ तयोः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणः च । ततः किम् । तुल्यजातीये असति यथा एव प्रकृतिलक्षणस्य नियामकः भवति एवम् प्रत्ययलक्षणस्य अपि नियामकः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । इह मा भूत् । रुदिवः , रुदिमः । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । उपरिष्टात् योगविभागः करिष्यते । आर्धधातुकस्य । यत् एतत् अनुक्रान्तम् एतत् आर्धधातुकस्य द्रष्टव्यम् । ततः इट् वलादेः इति । तत्र एतावत् द्रष्टव्यम् यदि किम् चित् तत्र अन्यत् अपि आर्धधातुकग्रहणस्य प्रयोजनम् अस्ति । अथ न किम् चित् इह वा कृद्ग्रहणम् क्रियेत तत्र वा आर्धधातुकग्रहणम् कः नु अत्र विशेषः । न इट् वरम् अनादौ कृति । वरम् अनादौ कृति इट्प्रतिषेधम् प्रयोजयति । ईशिता , ईशितुम् , ईश्वरः । व । र । दीपिता , दीपितुम् , दीप्रः । र । म । भसिता , भसितुम् , भस्म । म । न । यतिता , यतितुम् , यत्नः । अथ अन्ये ये वशादयः तत्र कथम् । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।

KA III,282.15-283.4 Ro V,105-107 atha kṛdgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . bibhidiva , bibhidima iti . na etat asti prayojanam . kṛsṛbhṛvṛstudruśrusruvaḥ liṭi iti etasmāt niyamāt atra iṭ bhaviṣyati . na atra tena pariprāpaṇam prāpnoti . kim kāraṇam . prakṛtilakṣaṇasya pratiṣedhasya saḥ pratyārambhaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca ayam pratiṣedhaḥ . ubhayoḥ saḥ pratyārambhaḥ . katham jñāyate . vṛṅvṛñoḥ grahaṇāt . katham kṛtvā jñāpakam . imau vṛṅvṛñau udāttau tayoḥ prakṛtilakṣaṇaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca . tataḥ kim . tulyajātīye asati yathā eva prakṛtilakṣaṇasya niyāmakaḥ bhavati evam pratyayalakṣaṇasya api niyāmakaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . iha mā bhūt . rudivaḥ , rudimaḥ . etat api na asti prayojanam . upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate . ārdhadhātukasya . yat etat anukrāntam etat ārdhadhātukasya draṣṭavyam . tataḥ iṭ valādeḥ iti . tatra etāvat draṣṭavyam yadi kim cit tatra anyat api ārdhadhātukagrahaṇasya prayojanam asti . atha na kim cit iha vā kṛdgrahaṇam kriyeta tatra vā ārdhadhātukagrahaṇam kaḥ nu atra viśeṣaḥ . na iṭ varam anādau kṛti . varam anādau kṛti iṭpratiṣedham prayojayati . īśitā , īśitum , īśvaraḥ . va . ra . dīpitā , dīpitum , dīpraḥ . ra . ma . bhasitā , bhasitum , bhasma . ma . na . yatitā , yatitum , yatnaḥ . atha anye ye vaśādayaḥ tatra katham . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८३।६-८ रो व्,१०७।५-७ तितुत्रेषु अग्रहादीनाम् । तितुत्रेषु अग्रहादीनाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । निगृहितिः , उपस्निहितः , निकुचितिः , निपठितिः इति ।

KA III,283.6-8 Ro V,107.5-7 titutreṣu agrahādīnām . titutreṣu agrahādīnām iti vaktavyam . iha mā bhūt . nigṛhitiḥ , upasnihitaḥ , nikucitiḥ , nipaṭhitiḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८३।१०-२८६।२ रो व्,१०७।९-११५।२ एकाज्ग्रहणम् किमर्थम् । एकाज्ग्रहणम् जागर्त्यर्थम् । एकाज्ग्रहणम् क्रियते जागर्तेः इट्प्रतिषेधः मा भूत् इति । जागरिता , जागरितुम् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । उपदेशे अनुदात्तात् इति उच्यते जागर्तिः च उपदेशे उदात्तः । न ब्रूमः इहार्थम् जागर्त्यर्थम् एकाज्ग्रहणम् कर्तव्यम् इति । किम् तर्हि । उत्तरार्थम् । श्र्युकः किति इति इट्प्रतिषेधम् वक्ष्यति सः जागर्तेः मा भूत् । जागरितः , जागरितवान् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । जागर्तेः गुणः उच्यते वृद्धिविषये प्रतिषेधविषये च सः बाधकः भविष्यति । तत्र गुणे कृते रपरत्वे च कृते अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न भविष्यति । ननु च उपदेशाधिकारात् प्राप्नोति । उपदेशग्रहणम् निवर्तयिष्यते । यदि निवर्त्यते स्तीर्त्वा , पूर्त्वा , इत्त्वोत्त्वयोः कृतयोः रपरत्वे च अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृते इट्प्रतिषेधे इत्त्वोत्त्वे प्राप्नुतः । किम् कारणम् । न क्त्वा सेट् इति कित्त्वप्रतिषेधात् । इदम् तर्हि । आतिस्तीर्षति , निपुपूर्षति । इत्त्वोत्त्वयोः कृतयोः रपरत्वे च्xअ अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् श्र्युकः किति इति । इट् सनि वा इति एवम् भविष्यति । इदम् तर्हि । आस्तीर्णम् , निपूर्ताः पिण्डाः । इत्त्वोत्त्वयोः कृतयोः रपरत्वे च अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । इट् सनि वा इति सनि विभाषा यस्य विभाषा इति प्रतिषेधः भविष्यति । इहार्थम् एव तर्हि वध्यर्थम् एकाज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । वधः इट्प्रतिषेधः मा भूत् इति । वधिषीष्ट इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणे अपि वा एकाज्ग्रहणे वधः इट्प्रतिषेधः प्राप्नोति । वधिषीष्ट इति । किम् कारणम् । वधः इट्प्रतिषेधः सन्निपाते एकाच्त्वात् प्रकृतेः च अनुदात्तत्वात् । सन्निपाते च एव हि वधिः एकाच् श्रूयते प्रकृतिः च अस्य अनुदात्ता । किम् पुनः कारणम् एवम् विज्ञायते उपदेशे अनुदात्तात् एकाचः श्रूयमाणात् इति । यङ्लोपार्थम् । यङ्लोपे मा भूत् इति । बेभिदिता , बेभिदितुम् , चेच्छिदिता , चेच्छिदितुम् । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् अनुदात्तविशेषणम् चेत् कृञादिभ्यः लिटि नियमानुपपत्तिः अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् अनुदात्तविशेषणम् चेत् कृञादिभ्यः लिटि नियमस्य अनुपपत्तिः । किम् कारणम् । अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य । द्विर्वचने कृते उपदेशे अनुदात्तात् एकाचः श्रूयमाणात् इति इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । असति इट्प्रतिषेधे नियमः न उपपद्यते । असति नियमे कः दोषः । तत्र पचादिभ्यः इड्वचनम् । तत्र पचादिभ्यः इट् वक्तव्यः । पेचिम , शेकिम । सनः च इट्प्रतिषेधः । सनः च इट्प्रतिषेधः वक्तव्यः । बिभित्सति , चिच्छित्सति । द्विर्वचने कृते उपदेशे अनुदात्तात् एकाचः श्रूयमाणात् इति इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । इह च नीत्तः तत्वे कृते अनच्कत्वात् इट्प्रतिषेधः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृते इट्प्रतिषेधे तत्वम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । ति किति इति उच्यते । यत् अपि उच्यते एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति उपदेशवचनम् अनुदात्तविशेषणम् चेत् कृञादिभ्यः लिटि नियमानुपपत्तिः अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य इति मा भूत् नियमः । ननु च उक्तम् तत्र पचादिभ्यः इड्वचनम् इति । न एषः दोषः । उक्तम् तत्र थल्ग्रहणस्य प्रयोजनम् समुच्चयः यथा विज्ञायेत थलि च सेटि क्ङिति च सेटि इति । यत् अपि उच्यते सनः च इट्प्रतिषेधः इति । उभयविशेषणत्वात् सिद्धम् । उभयम् उपदेशग्रहणेन विशेषयिष्यामः । उपदेशे अनुदात्तात् उपदेशे एकाचः इति । यङ्लोपे च तदन्तद्विर्वचनात् । सन्यङन्तस्य स्थाने द्विर्वचनम्

KA III,283.10-286.2 Ro V,107.9-115.2 ekājgrahaṇam kimartham . ekājgrahaṇam jāgartyartham . ekājgrahaṇam kriyate jāgarteḥ iṭpratiṣedhaḥ mā bhūt iti . jāgaritā , jāgaritum . na etat asti prayojanam . upadeśe anudāttāt iti ucyate jāgartiḥ ca upadeśe udāttaḥ . na brūmaḥ ihārtham jāgartyartham ekājgrahaṇam kartavyam iti . kim tarhi . uttarārtham . śryukaḥ kiti iti iṭpratiṣedham vakṣyati saḥ jāgarteḥ mā bhūt . jāgaritaḥ , jāgaritavān iti . etat api na asti prayojanam . jāgarteḥ guṇaḥ ucyate vṛddhiviṣaye pratiṣedhaviṣaye ca saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . tatra guṇe kṛte raparatve ca kṛte anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na bhaviṣyati . nanu ca upadeśādhikārāt prāpnoti . upadeśagrahaṇam nivartayiṣyate . yadi nivartyate stīrtvā , pūrtvā , ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve ca anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛte iṭpratiṣedhe ittvottve prāpnutaḥ . kim kāraṇam . na ktvā seṭ iti kittvapratiṣedhāt . idam tarhi . ātistīrṣati , nipupūrṣati . ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve cxa anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam śryukaḥ kiti iti . iṭ sani vā iti evam bhaviṣyati . idam tarhi . āstīrṇam , nipūrtāḥ piṇḍāḥ . ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve ca anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . iṭ sani vā iti sani vibhāṣā yasya vibhāṣā iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . ihārtham eva tarhi vadhyartham ekājgrahaṇam kartavyam . vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ mā bhūt iti . vadhiṣīṣṭa iti . etat api na asti prayojanam . kriyamāṇe api vā ekājgrahaṇe vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ prāpnoti . vadhiṣīṣṭa iti . kim kāraṇam . vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ sannipāte ekāctvāt prakṛteḥ ca anudāttatvāt . sannipāte ca eva hi vadhiḥ ekāc śrūyate prakṛtiḥ ca asya anudāttā . kim punaḥ kāraṇam evam vijñāyate upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti . yaṅlopārtham . yaṅlope mā bhūt iti . bebhiditā , bebhiditum , cecchiditā , cecchiditum . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamānupapattiḥ aprāptatvāt pratiṣedhasya . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamasya anupapattiḥ . kim kāraṇam . aprāptatvāt pratiṣedhasya . dvirvacane kṛte upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . asati iṭpratiṣedhe niyamaḥ na upapadyate . asati niyame kaḥ doṣaḥ . tatra pacādibhyaḥ iḍvacanam . tatra pacādibhyaḥ iṭ vaktavyaḥ . pecima , śekima . sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ . sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bibhitsati , cicchitsati . dvirvacane kṛte upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . iha ca nīttaḥ tatve kṛte anackatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛte iṭpratiṣedhe tatvam prāpnoti . kim kāraṇam . ti kiti iti ucyate . yat api ucyate ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamānupapattiḥ aprāptatvāt pratiṣedhasya iti mā bhūt niyamaḥ . nanu ca uktam tatra pacādibhyaḥ iḍvacanam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam tatra thalgrahaṇasya prayojanam samuccayaḥ yathā vijñāyeta thali ca seṭi kṅiti ca seṭi iti . yat api ucyate sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ iti . ubhayaviśeṣaṇatvāt siddham . ubhayam upadeśagrahaṇena viśeṣayiṣyāmaḥ . upadeśe anudāttāt upadeśe ekācaḥ iti . yaṅlope ca tadantadvirvacanāt . sanyaṅantasya sthāne dvirvacanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८६।४-७ रो व्,११५।४-७ कृञः असुटः । कृञः असुटः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सञ्चस्करिव , सञ्चस्करिम । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । गुणे कृते रपरत्वे च अनुगन्तत्वात् इट्प्रतिषेधः न भविष्यति । एवम् अपि उपदेशाधिकारात् प्राप्नोति । तस्मात् असुटः इति वक्तव्यम् ।

KA III,286.4-7 Ro V,115.4-7 kṛñaḥ asuṭaḥ . kṛñaḥ asuṭaḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt . sañcaskariva , sañcaskarima . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . guṇe kṛte raparatve ca anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na bhaviṣyati . evam api upadeśādhikārāt prāpnoti . tasmāt asuṭaḥ iti vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८६।९-१० रो व्,११५-११६ श्विग्रहणम् किमर्थम् न प्रसारणे कृते प्रसारणपूर्वत्वे च उगन्तात् इति एव सिद्धम् । अतः उत्तरम् पठति । श्विग्रहणम् इदन्तत्वात् उपदेशस्य । श्विग्रहणम् क्रियते इदन्तत्वात् उपदेशस्य । उपदेशः उगन्तात् इति उच्यते श्वयतिः च उपदेशः इदन्तः ।

KA III,286.9-10 Ro V,115-116 śvigrahaṇam kimartham na prasāraṇe kṛte prasāraṇapūrvatve ca ugantāt iti eva siddham . ataḥ uttaram paṭhati . śvigrahaṇam idantatvāt upadeśasya . śvigrahaṇam kriyate idantatvāt upadeśasya . upadeśaḥ ugantāt iti ucyate śvayatiḥ ca upadeśaḥ idantaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८६।१५-१८ रो व्,११७ यस्य विभाषा अविदेः । यस्य विभाषा अविदेः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । विदितः , विदितवान् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । यदुपाधेः विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः । शाब्विकरणस्य विभाषा लुग्विकरणः च अयम् ।

KA III,286.15-18 Ro V,117 yasya vibhāṣā avideḥ . yasya vibhāṣā avideḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt . viditaḥ , viditavān iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yadupādheḥ vibhāṣā tadupādheḥ pratiṣedhaḥ . śābvikaraṇasya vibhāṣā lugvikaraṇaḥ ca ayam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८६।२०-२८७।४ रो व्,११७।८-११८।२ किमर्थः योगविभागः न आदितः विभाषा भावादिकर्मणोः इति एव उच्यते । केन इदानीम् कर्तरि प्रतिषेधः भविष्यति । यस्य विभाषा इति अनेन । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् योगविभागम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः यदुपाधेः विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । यस्य विभाषा अविदेः इति उक्तम् तत् न वक्तव्यम् भवति ।

KA III,286.20-287.4 Ro V,117.8-118.2 kimarthaḥ yogavibhāgaḥ na āditaḥ vibhāṣā bhāvādikarmaṇoḥ iti eva ucyate . kena idānīm kartari pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . yasya vibhāṣā iti anena . evam tarhi siddhe sati yat yogavibhāgam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ yadupādheḥ vibhāṣā tadupādheḥ pratiṣedhaḥ iti . kim etasya jñāpane prayojanam . yasya vibhāṣā avideḥ iti uktam tat na vaktavyam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८७।७-१३ रो व्,११८।५-११९।१२ क्षुब्धम् मन्थाभिधाने । क्षुब्धम् मन्थाभिधाने इति वक्तव्यम् । क्षुभितम् मन्थेन इति एव अन्यत्र । क्षुब्ध । स्वान्त । स्वान्तम् मनोऽभिधाने । स्वान्तम् मनोऽभिधाने इति वक्तव्यम् । स्वनितम् मनसा इति एव अन्यत्र । स्वान्त । ध्वान्त ।[ ध्वान्तम् तमोऽभिधाने ।] ध्वान्तम् तमोऽभिधाने इति वक्तव्यम् । ध्वनितम् तमसा इति एव अन्यत्र । [र् लग्न । लग्नम् सक्ताभिधाने । लग्नम् सक्ताभिधाने इति वक्तव्यम् । लगितम् सक्तेन इति एव अन्यत्र । लग्न । म्लिष्ट । म्लिष्टम् अविस्पष्टाभिधाने । म्लिष्टम् अविस्पष्टाभिधाने इति वक्तव्यम् । म्लेच्छितम् विस्पष्टेन इति एव अन्यत्र । म्लिष्टा । विरिब्ध । विरिब्धम् स्वराभिधाने । विरिब्धम् स्वराभिधाने इति वक्तव्यम् । विरेभितम् स्वरेण इति एव अन्यत्र । विरिब्ध । फाण्ट । फाण्टम् अनायासाभिधाने । फाण्टम् अनायासाभिधाने इति वक्तव्यम् । फणितम् एव अन्यत्र । फाण्ट । बाढ । बाढम् बृशाभिधाने । बाढम् बृशाभिधाने इति वक्तव्यम् । बाहितम् एव अन्यत्र । ]

KA III,287.7-13 Ro V,118.5-119.12 kṣubdham manthābhidhāne . kṣubdham manthābhidhāne iti vaktavyam . kṣubhitam manthena iti eva anyatra . kṣubdha . svānta . svāntam mano'bhidhāne . svāntam mano'bhidhāne iti vaktavyam . svanitam manasā iti eva anyatra . svānta . dhvānta .[ dhvāntam tamo'bhidhāne .] dhvāntam tamo'bhidhāne iti vaktavyam . dhvanitam tamasā iti eva anyatra . [R lagna . lagnam saktābhidhāne . lagnam saktābhidhāne iti vaktavyam . lagitam saktena iti eva anyatra . lagna . mliṣṭa . mliṣṭam avispaṣṭābhidhāne . mliṣṭam avispaṣṭābhidhāne iti vaktavyam . mlecchitam vispaṣṭena iti eva anyatra . mliṣṭā . viribdha . viribdham svarābhidhāne . viribdham svarābhidhāne iti vaktavyam . virebhitam svareṇa iti eva anyatra . viribdha . phāṇṭa . phāṇṭam anāyāsābhidhāne . phāṇṭam anāyāsābhidhāne iti vaktavyam . phaṇitam eva anyatra . phāṇṭa . bāḍha . bāḍham bṛśābhidhāne . bāḍham bṛśābhidhāne iti vaktavyam . bāhitam eva anyatra . ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८७।१५ रो व्,११९।१४ किम् इदम् वैयात्ये इति । वियातभावः वैयात्यम् ।

KA III,287.15 Ro V,119.14 kim idam vaiyātye iti . viyātabhāvaḥ vaiyātyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८७।१७-२८८।५ रो व्,११९।१६-१२०।१० दृढनिपातनम् किमर्थम् न दृहेः न इट् भवति इति एव उच्येत । दृढनिपातनम् नकारहकारलोपार्थम् परस्य च डत्वार्थम् । दृढनिपातनम् क्रियते नकारहकारलोपार्थम् । नकारहकारलोपः यथा स्यात् । परस्य च ढत्वार्थम् । परस्य च ढत्वम् यथा स्यात् । अनिड्वचने हि रभावाप्रसिद्धिः अलघुत्वात् । अनिड्वचने हि रभावस्य अप्रसिद्धिः । द्रढीयान् । किम् कारणम् । अलघुत्वात् । नलोपवचनम् च । नलोपः च वक्तव्यः । इह च परिद्रढय्य गतः ल्यपि लघुपूर्वस्य इति अयादेशः न स्यात् । इह च पारिदृढी कन्या इति गुरूपोत्तमलक्षणः ष्यङ् प्रसज्येत ।

KA III,287.17-288.5 Ro V,119.16-120.10 dṛḍhanipātanam kimartham na dṛheḥ na iṭ bhavati iti eva ucyeta . dṛḍhanipātanam nakārahakāralopārtham parasya ca ḍatvārtham . dṛḍhanipātanam kriyate nakārahakāralopārtham . nakārahakāralopaḥ yathā syāt . parasya ca ḍhatvārtham . parasya ca ḍhatvam yathā syāt . aniḍvacane hi rabhāvāprasiddhiḥ alaghutvāt . aniḍvacane hi rabhāvasya aprasiddhiḥ . draḍhīyān . kim kāraṇam . alaghutvāt . nalopavacanam ca . nalopaḥ ca vaktavyaḥ . iha ca paridraḍhayya gataḥ lyapi laghupūrvasya iti ayādeśaḥ na syāt . iha ca pāridṛḍhī kanyā iti gurūpottamalakṣaṇaḥ ṣyaṅ prasajyeta .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८८।७-१३ रो व्,१२०।१२-११३।५ परिवृढः इति किमर्थम् निपात्यते न परिपूर्वात् वृहेः न इट् भवति इति एव उच्येत । परिवृढनिपातनम् च । किम् । नकारहकारलोपार्थम् परस्य च ढत्वार्थम् अनिड्वचने हि रभावाप्रसिद्धिः अलघुत्वात् नलोपवचनम् च इति एव । परिव्रढीयान् इति रः ऋतः हलादेः लघोः इति रभावः न स्यात् । इह च परिव्रढय्य गतः इति ल्यपि लघुपूर्वस्य इति अयादेशः न स्यात् । इह च पारिवृढी कन्या इति गुरूपोत्तमलक्षणः ष्यङ् प्रसज्येत ।

KA III,288.7-13 Ro V,120.12-113.5 parivṛḍhaḥ iti kimartham nipātyate na paripūrvāt vṛheḥ na iṭ bhavati iti eva ucyeta . parivṛḍhanipātanam ca . kim . nakārahakāralopārtham parasya ca ḍhatvārtham aniḍvacane hi rabhāvāprasiddhiḥ alaghutvāt nalopavacanam ca iti eva . parivraḍhīyān iti raḥ ṛtaḥ halādeḥ laghoḥ iti rabhāvaḥ na syāt . iha ca parivraḍhayya gataḥ iti lyapi laghupūrvasya iti ayādeśaḥ na syāt . iha ca pārivṛḍhī kanyā iti gurūpottamalakṣaṇaḥ ṣyaṅ prasajyeta .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८८।१५-१९ रो व्,१२१।७-११ किमर्थम् अविशब्दने इति उच्यते न विशब्दने चुरादिणिचा भवितव्यम् । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अयम् अविशब्दने इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः विशब्दने घुषेः विभाषा णिच् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । महीपालवचः श्रुत्वा जुघुषुः पुष्यमाणवाः । एषः प्रयोगः उपपन्नः भवति ।

KA III,288.15-19 Ro V,121.7-11 kimartham aviśabdane iti ucyate na viśabdane curādiṇicā bhavitavyam . evam tarhi siddhe sati yat ayam aviśabdane iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ viśabdane ghuṣeḥ vibhāṣā ṇic bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . mahīpālavacaḥ śrutvā jughuṣuḥ puṣyamāṇavāḥ . eṣaḥ prayogaḥ upapannaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८८।२१-२८९।१७ रो व्,१२२।२-१२३।१० किम् इदम् अध्ययनाभिधायिकायाम् निष्ठायाम् निपातनम् क्रियते आहोस्वित् अध्ययने चेत् वृतिः वर्तते इति । किम् च अतः । यदि अध्ययनाभिधायिकायाम् निष्ठायाम् निपातनम् क्रियते सिद्धम् वृत्तः गुणः वृत्तम् पारायणम् वृत्तम् गुणस्य वृत्तम् पारायणस्य इति न सिध्यति । अथ विज्ञायते अध्ययने चेत् वृतिः वर्तते इति न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु । अध्ययने चेत् वृतिः वर्तते इति अपि वै विज्ञायमाने न सिध्यति । किम् कारणम् । वृतिः अयम् अकर्मकः । अकर्मकाः च अपि ण्यन्ताः सकर्मकाः भवन्ति । अकर्म्कः च अत्र वृतिः । कथम् पुनः ज्ञायते अकर्मकः अत्र वृतिः इति । अकर्मकाणाम् भावे क्तः भवति इति एवम् अत्र भावे क्तः भवति । तत्र उदितः क्त्वि विभाषा यस्य विभाषा इति इट्प्रतिषेधः भविष्यति । अथ णिग्रहणम् किमर्थम् । वृत्तनिपातने णिग्रहणम् अण्यन्तस्य अवधारणप्रतिषेधार्थम् । वृत्तनिपातने णिग्रहणम् क्रियते अण्यन्तस्य अवधारणम् मा भूत् इति । कैमर्थक्यात् नियमः भवति । विधेयम् न अस्ति इति कृत्वा । इह च अस्ति विधेयम् । किम् । ण्यधिकात् वृतेः इट्प्रतिषेधः विधेयः । तत्र अपूर्वः विधिः अस्तु नियमः अस्तु इति अपूर्वः एव विधिः भविष्यति न नियमः । कुतः नु खलु एतत् अधिकार्थे आरम्भे सति ण्यधिकस्य भविष्यति न पुनः सनधिकस्य वा स्यात् यङधिकस्य वा इति । तस्मात् णिग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ किमर्थम् निपातनम् क्रियते । निपातनम् णिल्पेड्गुणप्रतिषेधार्थम् । निपातनम् क्रियते णिल्पार्थम् इड्गुणप्रतिषेधार्थम् च ।

KA III,288.21-289.17 Ro V,122.2-123.10 kim idam adhyayanābhidhāyikāyām niṣṭhāyām nipātanam kriyate āhosvit adhyayane cet vṛtiḥ vartate iti . kim ca ataḥ . yadi adhyayanābhidhāyikāyām niṣṭhāyām nipātanam kriyate siddham vṛttaḥ guṇaḥ vṛttam pārāyaṇam vṛttam guṇasya vṛttam pārāyaṇasya iti na sidhyati . atha vijñāyate adhyayane cet vṛtiḥ vartate iti na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu . adhyayane cet vṛtiḥ vartate iti api vai vijñāyamāne na sidhyati . kim kāraṇam . vṛtiḥ ayam akarmakaḥ . akarmakāḥ ca api ṇyantāḥ sakarmakāḥ bhavanti . akarmkaḥ ca atra vṛtiḥ . katham punaḥ jñāyate akarmakaḥ atra vṛtiḥ iti . akarmakāṇām bhāve ktaḥ bhavati iti evam atra bhāve ktaḥ bhavati . tatra uditaḥ ktvi vibhāṣā yasya vibhāṣā iti iṭpratiṣedhaḥ bhaviṣyati . atha ṇigrahaṇam kimartham . vṛttanipātane ṇigrahaṇam aṇyantasya avadhāraṇapratiṣedhārtham . vṛttanipātane ṇigrahaṇam kriyate aṇyantasya avadhāraṇam mā bhūt iti . kaimarthakyāt niyamaḥ bhavati . vidheyam na asti iti kṛtvā . iha ca asti vidheyam . kim . ṇyadhikāt vṛteḥ iṭpratiṣedhaḥ vidheyaḥ . tatra apūrvaḥ vidhiḥ astu niyamaḥ astu iti apūrvaḥ eva vidhiḥ bhaviṣyati na niyamaḥ . kutaḥ nu khalu etat adhikārthe ārambhe sati ṇyadhikasya bhaviṣyati na punaḥ sanadhikasya vā syāt yaṅadhikasya vā iti . tasmāt ṇigrahaṇam kartavyam . atha kimartham nipātanam kriyate . nipātanam ṇilpeḍguṇapratiṣedhārtham . nipātanam kriyate ṇilpārtham iḍguṇapratiṣedhārtham ca .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८९।१९-२९०।५ रो व्,१२४।२-१२ दान्तशान्तयोः किम् निपात्यते । दान्तशान्तयोः उपधादीर्घत्वम् च । किम् च । णिलोपेट्प्रतिषेधौ च । उपधादीर्घत्वम् अनिपात्यम् । वृद्ध्या सिद्धम् । न सिध्यति । मिताम् ह्रस्वः इति ह्रस्वत्वेन भवितव्यम् । एवम् तर्हि अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति इति एवम् अत्र दीर्घत्वम् भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । णिचा व्यवहितत्वात् । णिलोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः दीर्घविधिम् प्रति न स्थानिवत् इति । अथ स्पष्टच्छन्नयोः किम् निपात्यते । स्पष्टच्छन्नयोः उपधाह्रस्वत्वम् च । किम् च । णिलोपेट्प्रतिषेधौ

KA III,289.19-290.5 Ro V,124.2-12 dāntaśāntayoḥ kim nipātyate . dāntaśāntayoḥ upadhādīrghatvam ca . kim ca . ṇilopeṭpratiṣedhau ca . upadhādīrghatvam anipātyam . vṛddhyā siddham . na sidhyati . mitām hrasvaḥ iti hrasvatvena bhavitavyam . evam tarhi anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti iti evam atra dīrghatvam bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . ṇicā vyavahitatvāt . ṇilope kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ dīrghavidhim prati na sthānivat iti . atha spaṣṭacchannayoḥ kim nipātyate . spaṣṭacchannayoḥ upadhāhrasvatvam ca . kim ca . ṇilopeṭpratiṣedhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९०।७-१४ रो व्,१२४।१४-२२ घुषिस्वनोः वावचनम् इट्प्रतिषेधात् विप्रतिषेधेन । घुषिस्वनोः वावचनम् इट्प्रतिषेधात् भवति विप्रतिषेधेन । घुषेः इट्प्रतिषेधस्य अवकाशः असम्पूर्वात् अविशब्दनम् । घुष्टा रज्जुः , घुष्टः मार्गः । वावचनस्य अवकाशः सम्पूर्वात् विशब्दनम् । सङ्घुष्टम् वाक्यम् , सङ्घुषितम् वाक्यम् । सम्पूर्वात् अविशब्दने उभयम् प्राप्नोति । सङ्घुष्टा रज्जुः , सङ्घुषिता रज्जुः । वावचनम् भवति विप्रतिषेधेन । स्वनः इट्प्रतिषेधस्य अवकाशः अनाङ्पूर्वात् मनोऽभिधानम् । स्वान्तम् मनः । वावचनस्य अवकाशः अङ्पूर्वात् अमनोऽभिधानम् । आस्वान्तः देवदत्तः , आस्वनितः देवदत्तः । आङ्पूर्वात् मनोऽभिधाने उभयम् प्राप्नोति । आस्वान्तम् मनः । आस्वनितम् मनः । वावचनम् भवति विप्रतिषेधेन ।

KA III,290.7-14 Ro V,124.14-22 ghuṣisvanoḥ vāvacanam iṭpratiṣedhāt vipratiṣedhena . ghuṣisvanoḥ vāvacanam iṭpratiṣedhāt bhavati vipratiṣedhena . ghuṣeḥ iṭpratiṣedhasya avakāśaḥ asampūrvāt aviśabdanam . ghuṣṭā rajjuḥ , ghuṣṭaḥ mārgaḥ . vāvacanasya avakāśaḥ sampūrvāt viśabdanam . saṅghuṣṭam vākyam , saṅghuṣitam vākyam . sampūrvāt aviśabdane ubhayam prāpnoti . saṅghuṣṭā rajjuḥ , saṅghuṣitā rajjuḥ . vāvacanam bhavati vipratiṣedhena . svanaḥ iṭpratiṣedhasya avakāśaḥ anāṅpūrvāt mano'bhidhānam . svāntam manaḥ . vāvacanasya avakāśaḥ aṅpūrvāt amano'bhidhānam . āsvāntaḥ devadattaḥ , āsvanitaḥ devadattaḥ . āṅpūrvāt mano'bhidhāne ubhayam prāpnoti . āsvāntam manaḥ . āsvanitam manaḥ . vāvacanam bhavati vipratiṣedhena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९०।१६-१९ रो व्,१२५।२-६ हृषेः लोमकेशकर्तृकस्य इति वक्तव्यम् । हृष्टानि लोमानि , हृषितानि लोमानि , हृष्टम् लोमभिः , हृषितम् लोमभिः , हृष्टाः केशाः , हृषिताः केशाः , हृष्टम् केशैः , हृषितम् केशैः । विस्मितप्रतीघातयोः इति वक्तव्यम् । हृष्टः देवदत्तः , हृषितः देवदत्तः , हृष्टाः दन्ताः , हृषिताः दन्ताः ।

KA III,290.16-19 Ro V,125.2-6 hṛṣeḥ lomakeśakartṛkasya iti vaktavyam . hṛṣṭāni lomāni , hṛṣitāni lomāni , hṛṣṭam lomabhiḥ , hṛṣitam lomabhiḥ , hṛṣṭāḥ keśāḥ , hṛṣitāḥ keśāḥ , hṛṣṭam keśaiḥ , hṛṣitam keśaiḥ . vismitapratīghātayoḥ iti vaktavyam . hṛṣṭaḥ devadattaḥ , hṛṣitaḥ devadattaḥ , hṛṣṭāḥ dantāḥ , hṛṣitāḥ dantāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९०।२१-२२ रो व्,१२५।८-९ अपचितः इति किम् निपात्यते । चायः चिभावः निपात्यते । अपचितः । क्तिनि नित्यम् इति वक्तव्यम् । अपचितिः ।

KA III,290.21-22 Ro V,125.8-9 apacitaḥ iti kim nipātyate . cāyaḥ cibhāvaḥ nipātyate . apacitaḥ . ktini nityam iti vaktavyam . apacitiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९१।२-१७ रो व्,१२५।११-१२६।१३ आर्धधातुकग्रहणम् किमर्थम् । यथा वलादिग्रहणम् आर्धधातुकविशेषणम् विज्ञायेत । वलादेः आर्धधातुकस्य इति । अथ अक्रियमाणे आर्धधातुकग्रहणे कस्य वलादिग्रहणम् विशेषणम् स्यात् । अङ्गस्य इति वर्तते । अङ्गविशेषणम् । तत्र कः दोषः । अङ्गस्य वलादेः आदितः इट् प्रसज्येत आडाड्वत् । तत् यथा आडाटौ अङ्गस्य आदितः भवतः तद्वत् । क्रियमाणे अपि आर्धधातुकग्रहणे अनिष्टम् शक्यम् विज्ञातुम् । वलादेः आर्धधातुकस्य यत् अङ्गम् इति । अक्रियमाणे च इष्टम् । अङ्गस्य यः वलादिः इति । किम् च अङ्गस्य वलादिः । निमित्तम् । यस्मिन् अङ्गम् इति एतत् भवति । कस्मिन् च एतत् भवति । प्रत्यये । यावता क्रियमाणे च अनिष्टम् विज्ञायते अक्रियमाणे च इष्टम् तत्र अक्रियमाणे एव इष्टम् विज्ञास्यामः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । इह मा भूत् । आस्ते, शेते । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । रुदादिभ्यः सार्वधातुके इति एतन्नियमार्थम् भविष्यति । रुदादिभ्यः एव सार्वधातुकः इट् भवति न अन्येभ्यः इति । एवम् अपि वृक्षत्वम् , वृक्षता अत्र प्राप्नोति । एवम् तर्हि विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् । धातोः यः विहितः । ननु धातोः एव अयम् विहितः । न च अयम् धातोः इति एवम् विहितः । क्व पुनः धातुग्रहणम् प्रकृतम् । ऋतः इत् धातोः इति । तत् वै षष्ठीनिर्दिष्टम् पञ्चमीनिर्दिष्टेन च इह विहितः शक्यते विशेषयितुम् । अथ इदानीम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च अपि विहितः शक्यते विशेषयितुम् शक्यम् आर्धधातुकग्रहणम् अकर्तुम् इति ।

KA III,291.2-17 Ro V,125.11-126.13 ārdhadhātukagrahaṇam kimartham . yathā valādigrahaṇam ārdhadhātukaviśeṣaṇam vijñāyeta . valādeḥ ārdhadhātukasya iti . atha akriyamāṇe ārdhadhātukagrahaṇe kasya valādigrahaṇam viśeṣaṇam syāt . aṅgasya iti vartate . aṅgaviśeṣaṇam . tatra kaḥ doṣaḥ . aṅgasya valādeḥ āditaḥ iṭ prasajyeta āḍāḍvat . tat yathā āḍāṭau aṅgasya āditaḥ bhavataḥ tadvat . kriyamāṇe api ārdhadhātukagrahaṇe aniṣṭam śakyam vijñātum . valādeḥ ārdhadhātukasya yat aṅgam iti . akriyamāṇe ca iṣṭam . aṅgasya yaḥ valādiḥ iti . kim ca aṅgasya valādiḥ . nimittam . yasmin aṅgam iti etat bhavati . kasmin ca etat bhavati . pratyaye . yāvatā kriyamāṇe ca aniṣṭam vijñāyate akriyamāṇe ca iṣṭam tatra akriyamāṇe eva iṣṭam vijñāsyāmaḥ . idam tarhi prayojanam . iha mā bhūt . āste, śete . etat api na asti prayojanam . rudādibhyaḥ sārvadhātuke iti etanniyamārtham bhaviṣyati . rudādibhyaḥ eva sārvadhātukaḥ iṭ bhavati na anyebhyaḥ iti . evam api vṛkṣatvam , vṛkṣatā atra prāpnoti . evam tarhi vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam . dhātoḥ yaḥ vihitaḥ . nanu dhātoḥ eva ayam vihitaḥ . na ca ayam dhātoḥ iti evam vihitaḥ . kva punaḥ dhātugrahaṇam prakṛtam . ṛtaḥ it dhātoḥ iti . tat vai ṣaṣṭhīnirdiṣṭam pañcamīnirdiṣṭena ca iha vihitaḥ śakyate viśeṣayitum . atha idānīm ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca api vihitaḥ śakyate viśeṣayitum śakyam ārdhadhātukagrahaṇam akartum iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९२।२-२९३।९ रो व्,१२७।२-१३०।४ स्नुक्रमोः अनात्मनेपदनिमित्ते चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् । स्नुक्रमोः अनात्मनेपदनिमित्ते चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । प्रस्नविता , प्रस्नवितुम् , प्रस्नवितव्यम् , प्रक्रमिता , प्रक्रमितुम् , प्रक्रमितव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अविशेषेण स्नुक्रमोः इडागमम् उक्त्वा आत्मनेपदपरे न इति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः । आत्मनेपदपरप्रतिषेधे च तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः । तत्परपरे तावत् : प्रसुस्नूषिष्यते , प्रचिक्रंसिष्यते । सीयुटि : प्रस्नोषीष्त , प्रक्रंसीष्ट । एकादेशे । प्रस्नोष्यन्ते , प्रक्रंस्यन्ते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् । एवम् तर्हि एकादेशः पूर्वविधिम् प्रति स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यपवर्गः । तत्परपरसीयुटोः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । सिद्धम् तु स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट्प्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य न इट् भवति इति वक्तव्यम् । यदि स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट् न भवति इति उच्यते प्रस्नविता इव आचरति प्रस्नवित्रीयते अत्र न प्राप्नोति । बहिरङ्गलक्षणम् अत्र आत्मनेपदम् । क्रमोः च । क्रमोः च आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट् न भवति इति वक्तव्यम् । अथ किमर्थम् क्रमेः पृथग्ग्रहणम् क्रियते न स्नुक्रमिभ्याम् इति एव उच्येत । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति न इति वक्ष्यत्गि तत् क्रमेः एव स्यात् स्नोः मा भूत् । व्यतिप्रस्नवितारौ , व्यतिप्रस्नतिवारः । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति प्रतिषेधः वक्तव्यः । प्रक्रन्ता , उपक्रन्ता । तत् तर्हि इदम् बहु वक्तव्यम् । स्नोः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट् न भवति इति वक्तव्यम् । क्रमेः च इति वक्तव्यम् । कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति इति वक्तव्यम् । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् स्नुक्रमोः अनात्मनेपदनिमित्ते चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् इति । न एषः दोषः । स्नुक्रमी एव आत्मनेपदनिमित्तत्वेन विशेषयिष्यामः । न चेत् स्नुक्रमी आत्मनेपदस्य निमित्ते इति । कथम् पुनः धातुः नाम आत्मनेपदस्य निमित्तम् स्यात् । धातुः एव निमित्तम् । आह हि भगवान् अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । यत्र तर्हि धातुः न आश्रीयते भावकर्मणोः इति । अत्र अपि धातुः एव आश्रीयते । भावकर्मवृत्तात् धातोः इति । कथम् प्रक्रमितव्यम् । सति आत्मनेपदे निमित्तशब्दः वर्तते । कथम् प्रक्रन्ता , उपक्रन्ता । तस्मात् असति अपि । कथम् प्रक्रमितव्यम् । तस्मात् सति एव । कथम् प्रक्रन्ता , उपक्रन्ता । वक्तव्यम् एव एतत् कर्तरि च आत्मनेपदविषयात् कृति इति । अथ वा कृति इति वर्तते ।

KA III,292.2-293.9 Ro V,127.2-130.4 snukramoḥ anātmanepadanimitte cet kṛti upasaṅkhyānam . snukramoḥ anātmanepadanimitte cet kṛti upasaṅkhyānam kartavyam . prasnavitā , prasnavitum , prasnavitavyam , prakramitā , prakramitum , prakramitavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . aviśeṣeṇa snukramoḥ iḍāgamam uktvā ātmanepadapare na iti vakṣyāmi . ātmanepadaparapratiṣedhe tatparaparasīyuḍekādeśeṣu pratiṣedhaḥ . ātmanepadaparapratiṣedhe ca tatparaparasīyuḍekādeśeṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tatparapare tāvat : prasusnūṣiṣyate , pracikraṃsiṣyate . sīyuṭi : prasnoṣīṣta , prakraṃsīṣṭa . ekādeśe . prasnoṣyante , prakraṃsyante . ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na prāpnoti . antādivadbhāvena vyapavargaḥ . ubhayataḥ āśraye na antādivat . evam tarhi ekādeśaḥ pūrvavidhim prati sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyapavargaḥ . tatparaparasīyuṭoḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . siddham tu snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya iṭpratiṣedhāt . siddham etat . katham . snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya na iṭ bhavati iti vaktavyam . yadi snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya iṭ na bhavati iti ucyate prasnavitā iva ācarati prasnavitrīyate atra na prāpnoti . bahiraṅgalakṣaṇam atra ātmanepadam . kramoḥ ca . kramoḥ ca ātmanepadena samānapadasthasya iṭ na bhavati iti vaktavyam . atha kimartham krameḥ pṛthaggrahaṇam kriyate na snukramibhyām iti eva ucyeta . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti na iti vakṣyatgi tat krameḥ eva syāt snoḥ mā bhūt . vyatiprasnavitārau , vyatiprasnativāraḥ . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . prakrantā , upakrantā . tat tarhi idam bahu vaktavyam . snoḥ ātmanepadena samānapadasthasya iṭ na bhavati iti vaktavyam . krameḥ ca iti vaktavyam . kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti iti vaktavyam . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam snukramoḥ anātmanepadanimitte cet kṛti upasaṅkhyānam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . snukramī eva ātmanepadanimittatvena viśeṣayiṣyāmaḥ . na cet snukramī ātmanepadasya nimitte iti . katham punaḥ dhātuḥ nāma ātmanepadasya nimittam syāt . dhātuḥ eva nimittam . āha hi bhagavān anudāttaṅitaḥ ātmanepadam śeṣāt kartari parasmaipadam iti . yatra tarhi dhātuḥ na āśrīyate bhāvakarmaṇoḥ iti . atra api dhātuḥ eva āśrīyate . bhāvakarmavṛttāt dhātoḥ iti . katham prakramitavyam . sati ātmanepade nimittaśabdaḥ vartate . katham prakrantā , upakrantā . tasmāt asati api . katham prakramitavyam . tasmāt sati eva . katham prakrantā , upakrantā . vaktavyam eva etat kartari ca ātmanepadaviṣayāt kṛti iti . atha vā kṛti iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९३।११-२९४।२६ रो व्,१३१।५-१३५।९ ग्रहेः दीर्घत्वे इड्ग्रहणम् । ग्रहेः दीर्घत्वे इड्ग्रहणम् कर्तव्यम् । इटः दीर्घः इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इति । एवम् अपि कर्तव्यम् एव । अग्रहणे हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यभावात् । अक्रियमाणे हि इड्ग्रहणे असम्प्रत्ययः स्यात् । किम् कारणम् । षष्ठ्यभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः उच्यन्ते न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । क्रियमाणे च अपि इड्ग्रहणे । चिण्वदिटः प्रतिषेधः । चिङ्वदितः प्रतिषेधः वक्तव्यः । ग्राहिष्यते । यङ्लोपे च । यङ्लोपे च प्रतिषेधः वक्तव्यः । जरीगृहिता , जरीगृहितुम् , जरीगृहितव्यम् । यदि पुनः इट् दीर्घः आगमान्तरम् विज्ञायेत । इट् दीर्घः इति चेत् विप्रतिषिद्धम् । इट् दीर्घः इति चेत् विप्रतिषिद्धम् भवति । यदि इट् न दीर्घः । अथ दीर्घः न इट् । इट् दीर्घः च इति विप्रतिषिद्धम् । प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वाभावः । प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वस्य अभावः । वुवूर्षते , विवरिषते , ववरीषते । अत्र अपि इट् दीर्घः इति अनुवर्तिष्यते । यत् तर्हि विदेशस्थम् प्रतिषिध्य पुनर्विधानम् तत् न सिध्यति । जॄव्रश्च्योः क्त्वि । श्र्युकः किति इति अनेन प्रतिषिद्धे दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । जरित्वा , जरीत्वा । ईटः विधिः इटः प्रतिषेधः । यथाप्राप्तः इट् दीर्घः भविष्यति । यदि तर्हि इटः ग्रहणे ईटः ग्रहणम् न भवति जरीत्वा न क्त्वा सेट् इति कित्त्वप्रतिषेधः न प्राप्नोति । इह च अग्र्हीत् इति इटः ईटि इति सिज्लोपः न प्राप्नोति । इह च अग्रहीत् न इटि इति वृद्धिप्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । ह्म्यन्तानाम् इति एवम् भविष्यति । अत्र अपि न इट् इति एव अनुवर्तते । तत् च अवश्यम् इड्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् अधाक्षीत् इति एवमर्थम् । तथा अग्रहीध्वम् , अग्रहीढ्वम् विभाषा इटः इति मूर्धन्यः न प्राप्नोति । तस्मात् न एवम् शक्यम् वक्तुम् इटः ग्रहणे ईटः ग्रहणम् न भवति इति । भवति चेत् प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घाभावः इति एव । तस्मात् अशक्यः इट् दीर्घः आगमान्तरम् विज्ञातुम् । न चेत् विज्ञायते इटः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आर्धधातुकस्य इति वर्तते । ग्रहः परस्य आर्धधातुकस्य दीर्घत्वम् वक्ष्यामि । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । ग्रहणम् , ग्रहणीयम् । वलादेः इति वर्तते । एवम् अपि ग्रहीता , ग्रहीतुम् अत्र न प्राप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । एवम् अपि ग्राहकः अत्र प्राप्नोति । किम् च इट्प्रतीघातेन खलु अपि दीर्घत्वम् उच्यमानम् इटम् बाधते । तस्मात् इटः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इति । ननु च उक्तम् एवम् अपि कर्तव्यम् एव अग्रहणे हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यनिर्देशात् इति । न एषः दोषः । ग्र्हः इति एषा पञ्चमी इट् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति । एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् चिण्वदिटः प्रतिषेधः इति । कथम् । प्रकृतस्य इटः इदम् दीर्घत्वम् न च चिण्वदिट् प्रकृतः । यङ्लोपे कथम् । यङ्लोपे च उक्तम् इटि सर्वत्र । क्व सर्वत्र । यदि एव प्रकृतस्य इटः दीर्घत्वम् अथ अपि इट् दीर्घः आगमान्तरम् विज्ञायेत । यङ्लोपे च उक्तम् । किम् उक्तम् । तदन्तद्विर्वचनात् इति ।

KA III,293.11-294.26 Ro V,131.5-135.9 graheḥ dīrghatve iḍgrahaṇam . graheḥ dīrghatve iḍgrahaṇam kartavyam . iṭaḥ dīrghaḥ iti vaktavyam . na vaktavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti . evam api kartavyam eva . agrahaṇe hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyabhāvāt . akriyamāṇe hi iḍgrahaṇe asampratyayaḥ syāt . kim kāraṇam . ṣaṣṭhyabhāvāt . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . kriyamāṇe ca api iḍgrahaṇe . ciṇvadiṭaḥ pratiṣedhaḥ . ciṅvaditaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . grāhiṣyate . yaṅlope ca . yaṅlope ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . jarīgṛhitā , jarīgṛhitum , jarīgṛhitavyam . yadi punaḥ iṭ dīrghaḥ āgamāntaram vijñāyeta . iṭ dīrghaḥ iti cet vipratiṣiddham . iṭ dīrghaḥ iti cet vipratiṣiddham bhavati . yadi iṭ na dīrghaḥ . atha dīrghaḥ na iṭ . iṭ dīrghaḥ ca iti vipratiṣiddham . pratiṣiddhasya ca punarvidhāne dīrghatvābhāvaḥ . pratiṣiddhasya ca punarvidhāne dīrghatvasya abhāvaḥ . vuvūrṣate , vivariṣate , vavarīṣate . atra api iṭ dīrghaḥ iti anuvartiṣyate . yat tarhi videśastham pratiṣidhya punarvidhānam tat na sidhyati . jṝvraścyoḥ ktvi . śryukaḥ kiti iti anena pratiṣiddhe dīrghatvam na prāpnoti . jaritvā , jarītvā . īṭaḥ vidhiḥ iṭaḥ pratiṣedhaḥ . yathāprāptaḥ iṭ dīrghaḥ bhaviṣyati . yadi tarhi iṭaḥ grahaṇe īṭaḥ grahaṇam na bhavati jarītvā na ktvā seṭ iti kittvapratiṣedhaḥ na prāpnoti . iha ca agrhīt iti iṭaḥ īṭi iti sijlopaḥ na prāpnoti . iha ca agrahīt na iṭi iti vṛddhipratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . hmyantānām iti evam bhaviṣyati . atra api na iṭ iti eva anuvartate . tat ca avaśyam iḍgrahaṇam anuvartyam adhākṣīt iti evamartham . tathā agrahīdhvam , agrahīḍhvam vibhāṣā iṭaḥ iti mūrdhanyaḥ na prāpnoti . tasmāt na evam śakyam vaktum iṭaḥ grahaṇe īṭaḥ grahaṇam na bhavati iti . bhavati cet pratiṣiddhasya ca punarvidhāne dīrghābhāvaḥ iti eva . tasmāt aśakyaḥ iṭ dīrghaḥ āgamāntaram vijñātum . na cet vijñāyate iṭaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . ārdhadhātukasya iti vartate . grahaḥ parasya ārdhadhātukasya dīrghatvam vakṣyāmi . iha api tarhi prāpnoti . grahaṇam , grahaṇīyam . valādeḥ iti vartate . evam api grahītā , grahītum atra na prāpnoti . bhūtapūrvagatyā bhaviṣyati . evam api grāhakaḥ atra prāpnoti . kim ca iṭpratīghātena khalu api dīrghatvam ucyamānam iṭam bādhate . tasmāt iṭaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti . nanu ca uktam evam api kartavyam eva agrahaṇe hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyanirdeśāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . grhaḥ iti eṣā pañcamī iṭ iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti . evam ca kṛtvā saḥ api adoṣaḥ bhavati yat uktam ciṇvadiṭaḥ pratiṣedhaḥ iti . katham . prakṛtasya iṭaḥ idam dīrghatvam na ca ciṇvadiṭ prakṛtaḥ . yaṅlope katham . yaṅlope ca uktam iṭi sarvatra . kva sarvatra . yadi eva prakṛtasya iṭaḥ dīrghatvam atha api iṭ dīrghaḥ āgamāntaram vijñāyeta . yaṅlope ca uktam . kim uktam . tadantadvirvacanāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९५।२-२९६।६ रो व्,१३६।२-१३९।५ अथ वा इति वर्तमाने पुनः वावचनम् किमर्थम् । पुनः वावचनम् क्रियते लिङ्सिचोः निवृत्त्यर्थम् । पुनः वावचनम् क्रियते लिङ्सिचोः निवृत्त्यर्थम् । अथ किमर्थम् सूतिसूयत्योः पृथग्ग्रहणम् क्रियते । सुवतेः मा भूत् । अथ किमर्थम् धूञः सानुबन्धकस्य ग्रहणम् क्रियते । धुवतेः मा भूत् इति । किम् पुनः इयम् प्राप्ते विभाषा आहोस्वित् अप्राप्ते । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते । यदि स्वरतिः उदात्तः ततः प्राप्ते । अथ अनुदात्तः ततः अप्राप्ते । स्वरतिः उदात्तः । स्वरतिः उदात्तः पठ्यते । किमर्थम् तर्हि वावचनम् । वावचनम् निवृत्त्यर्थम् । वावचनम् क्रियते निवृत्त्यर्थम् । अनुदात्ते हि किति वाप्रसङ्गः प्रतिषिध्य पुनः विधानात् । अनुदात्ते हि सति किति विभाषा प्रसज्येत । स्वृत्वा । प्रतिषिध्य पुनः विधानात् । प्रतिषिध्य किल अयम् पुनः विधीयते । सः यथा एव एकाज्लक्षणम् प्रतिषेधम् बाधते एवम् श्र्युकः किति इति एतम् अपि बाधेत । यदि तर्हि उदात्तः स्वरतिः पठिष्यति विप्रतिषेधम् स्वरतेः वेट्त्वात् ऋतः स्ये विप्रतिषेधेन इति सः विप्रतिषेधः न उपपद्यते । किम् कारणम् । सः विधिः अयम् प्रतिषेधः विधिप्रतिषेधयोः च अयुक्तः विप्रतिषेधः । सः अपि विधिः न मृदूनाम् इव कार्पासानाम् कृतः प्रतिषेधविषये आरभ्यते । सः यथा एव एकाज्लक्षणम् प्रतिषेधम् बाधते एवम् इमम् अपि बाधिष्यते । अथ वा येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति न च अप्राप्ते वलादिलक्षणे इयम् विभाषा आरभ्यते स्यलक्षणे पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् इयम् विभाषा वलादिलक्षणम् इटम् बाधिष्यते स्यलक्षणम् न बाधिष्यते । अथ वा पुनः अस्तु अनुदात्तः । ननु च उक्तम् अनुदात्ते हि किति वाप्रसङ्गः प्रतिषिध्य पुनः विधानात् इति । न एषः दोषः । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति न च अप्राप्ते एकाज्लक्षणे प्रतिषेधे इयम् विभाषा आरभ्यते श्र्युकः किति इति एतस्मिन् पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा श्र्युकः किति इति एषः योगः उदात्तार्थः च येभ्यः च अनुदात्तेभ्यः इट् प्राप्यते तद्बाधनार्थः च । अथ वा श्र्युकः किति इति इह अनुवर्तिष्यते । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न इयम् विभाषा उग्लक्षणस्य प्रतिषेधस्य विषये भवति इति यत् अयम् सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम् इति स्वृग्रहणम् करोति ।

KA III,295.2-296.6 Ro V,136.2-139.5 atha vā iti vartamāne punaḥ vāvacanam kimartham . punaḥ vāvacanam kriyate liṅsicoḥ nivṛttyartham . punaḥ vāvacanam kriyate liṅsicoḥ nivṛttyartham . atha kimartham sūtisūyatyoḥ pṛthaggrahaṇam kriyate . suvateḥ mā bhūt . atha kimartham dhūñaḥ sānubandhakasya grahaṇam kriyate . dhuvateḥ mā bhūt iti . kim punaḥ iyam prāpte vibhāṣā āhosvit aprāpte . katham ca prāpte katham vā aprāpte . yadi svaratiḥ udāttaḥ tataḥ prāpte . atha anudāttaḥ tataḥ aprāpte . svaratiḥ udāttaḥ . svaratiḥ udāttaḥ paṭhyate . kimartham tarhi vāvacanam . vāvacanam nivṛttyartham . vāvacanam kriyate nivṛttyartham . anudātte hi kiti vāprasaṅgaḥ pratiṣidhya punaḥ vidhānāt . anudātte hi sati kiti vibhāṣā prasajyeta . svṛtvā . pratiṣidhya punaḥ vidhānāt . pratiṣidhya kila ayam punaḥ vidhīyate . saḥ yathā eva ekājlakṣaṇam pratiṣedham bādhate evam śryukaḥ kiti iti etam api bādheta . yadi tarhi udāttaḥ svaratiḥ paṭhiṣyati vipratiṣedham svarateḥ veṭtvāt ṛtaḥ sye vipratiṣedhena iti saḥ vipratiṣedhaḥ na upapadyate . kim kāraṇam . saḥ vidhiḥ ayam pratiṣedhaḥ vidhipratiṣedhayoḥ ca ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ . saḥ api vidhiḥ na mṛdūnām iva kārpāsānām kṛtaḥ pratiṣedhaviṣaye ārabhyate . saḥ yathā eva ekājlakṣaṇam pratiṣedham bādhate evam imam api bādhiṣyate . atha vā yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati na ca aprāpte valādilakṣaṇe iyam vibhāṣā ārabhyate syalakṣaṇe punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam iyam vibhāṣā valādilakṣaṇam iṭam bādhiṣyate syalakṣaṇam na bādhiṣyate . atha vā punaḥ astu anudāttaḥ . nanu ca uktam anudātte hi kiti vāprasaṅgaḥ pratiṣidhya punaḥ vidhānāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati na ca aprāpte ekājlakṣaṇe pratiṣedhe iyam vibhāṣā ārabhyate śryukaḥ kiti iti etasmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā śryukaḥ kiti iti eṣaḥ yogaḥ udāttārthaḥ ca yebhyaḥ ca anudāttebhyaḥ iṭ prāpyate tadbādhanārthaḥ ca . atha vā śryukaḥ kiti iti iha anuvartiṣyate . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na iyam vibhāṣā uglakṣaṇasya pratiṣedhasya viṣaye bhavati iti yat ayam sanīvantardhabhrasjadambhuśrisvṛyūrṇubharajñapisanām iti svṛgrahaṇam karoti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९६।८-१३ रो व्,१३९।७-१२ इट् इति वर्तमाने पुनः इड्ग्रहणम् किमर्थम् । इड्ग्रहणम् नित्यार्थम् । नित्यः अयम् आरम्भः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सिद्धा अत्र विभषा पूर्वेण एव तत्र आरम्भसामर्थ्यात् नित्यः विधिः भविष्यति । न अत्र पूर्वेण विभाषा प्राप्नोति । किम् कारणम् । यस्य विभाषा इति प्रतिषेधात् । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् विभषा लभ्येत पुनः इड्ग्रहणात् इट् एव भवति ।

KA III,296.8-13 Ro V,139.7-12 iṭ iti vartamāne punaḥ iḍgrahaṇam kimartham . iḍgrahaṇam nityārtham . nityaḥ ayam ārambhaḥ . na etat asti prayojanam . siddhā atra vibhaṣā pūrveṇa eva tatra ārambhasāmarthyāt nityaḥ vidhiḥ bhaviṣyati . na atra pūrveṇa vibhāṣā prāpnoti . kim kāraṇam . yasya vibhāṣā iti pratiṣedhāt . tatra ārambhasāmarthyāt vibhaṣā labhyeta punaḥ iḍgrahaṇāt iṭ eva bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९६।१५-१७ रो व्,१४०।१-३ इषेः तकारे श्यन्प्रत्ययात् प्रतिषेधः । इषेः तकारे श्यन्प्रत्ययात् प्रतिषेधः वक्तव्यः । इह मा भूत् । प्रेषिता , प्रेषितुम् , प्रेषितव्यम् ।

KA III,296.15-17 Ro V,140.1-3 iṣeḥ takāre śyanpratyayāt pratiṣedhaḥ . iṣeḥ takāre śyanpratyayāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . iha mā bhūt . preṣitā , preṣitum , preṣitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९६।१९-२१ रो व्,१४०।५-७ इट् इति वर्तमाने पुनः इड्ग्रहणम् किमर्थम् । पुनः इड्ग्रहणम् नित्यार्थम् । इट् इति वर्तमाने पुनः इड्ग्रहणम् क्रियते नित्यार्थम् । नित्यार्थः अयम् आरम्भः ।

KA III,296.19-21 Ro V,140.5-7 iṭ iti vartamāne punaḥ iḍgrahaṇam kimartham . punaḥ iḍgrahaṇam nityārtham . iṭ iti vartamāne punaḥ iḍgrahaṇam kriyate nityārtham . nityārthaḥ ayam ārambhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९७।२-१२ रो व्,१४०।९-१४१।२ गमेः इट् परस्मैपदेषु चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् । गमेः इट् परस्मैपदेषु चेत् कृति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । जिगमिषिता , जिगमिषितुम् , जिगमिषितव्यम् । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अविशेषेण गमेः इडागमम् उक्त्वा आत्मनेपदपरे न इति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरप्रतिषेधे उक्तम् । किम् उक्तम् । आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः इति । इह अपि आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः । तपरपरे तावत् । सङ्जिगंसिष्यते । सीयुटि । सङ्गंसीष्ट । एकादेशे । सङ्गंस्यन्ते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न प्राप्नोति । सिद्धम् तु गमेः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इट्प्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । गमेः आत्मनेपदेन समानपदस्थेण न भवति इति वक्तव्यम् ।

KA III,297.2-12 Ro V,140.9-141.2 gameḥ iṭ parasmaipadeṣu cet kṛti upasaṅkhyānam . gameḥ iṭ parasmaipadeṣu cet kṛti upasaṅkhyānam kartavyam . jigamiṣitā , jigamiṣitum , jigamiṣitavyam . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . aviśeṣeṇa gameḥ iḍāgamam uktvā ātmanepadapare na iti vakṣyāmi . ātmanepadaparapratiṣedhe uktam . kim uktam . ātmanepadaparapratiṣedhe tatparaparasīyuḍekādeśeṣu pratiṣedhaḥ iti . iha api ātmanepadaparapratiṣedhe tatparaparasīyuḍekādeśeṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . taparapare tāvat . saṅjigaṃsiṣyate . sīyuṭi . saṅgaṃsīṣṭa . ekādeśe . saṅgaṃsyante . ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na prāpnoti . siddham tu gameḥ ātmanepadena samānapadasthasya iṭpratiṣedhāt . siddham etat . katham . gameḥ ātmanepadena samānapadastheṇa na bhavati iti vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९७।१४-२९८।१२ रो व्,१४१।३-१४२।९ वृतादिप्रतिषेधे च । किम् । कृति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : विवृत्सिता विवृत्सितुम् , विवृत्सितव्यम् । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अविशेषेण वृतादिभ्यः इट्प्रतिषेधम् उक्त्वा आत्मनेपदपरः इट् भवति इति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरे इड्वचने तत्परपरसीयुडेकादेशेषु इड्वचनम् । आत्मनेपदपरे इड्वचने तत्परपरसीयुडेकादेशेषु इट् वक्तव्यः । तपरपरे तावत् । विवर्तिषिष्यते । सीयुटि । वर्तिषीष्ट । एकादेशे । वर्तिष्यन्ते , वर्धिष्यन्ते । सिद्धम् तु वृतादीनाम् आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य इड्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । वृतादीनाम् आत्मनेपदेन समानप्दस्थस्य इट् भवति इति वक्तव्यम् । चतुस्तासिकॢपिग्रहणानर्थक्यम् च । चतुर्ग्रहणम् च अनर्थकम् । सर्वेभ्यः हि वृतादिभ्यः प्रतिषेधः इष्यते । तासिग्रहणम् च अनर्थकम् । किम् कारणम् । निवृत्तत्वात् सकारस्य । निवृत्तम् सकारादौ इति । तास्ग्रहणे च इदानीम् अक्रियमाणे कॢपिग्रहणेन अपि न अर्थः एषः अपि हि वृतादिः पञ्चमः । भवेत् कॢपिग्रहणम् न कर्तव्यम् तास्ग्रहणम् तु कर्तव्यम् । यत् हि तत् सकारादौ इति न तत् शक्यम् निवर्तयितुम् तृचि अपि हि प्रसज्येत । वर्तिता , वर्धिता । तास्ग्रहणे च इदानीम् क्रियमाणे कॢपिग्रहणम् अपि कर्तव्यम् अन्येभ्यः अपि वृतादिभ्यः तासौ मा भूत् इति । भवेत् तास्ग्रहणम् कर्तव्यम् कॢपिग्रहणम् तु न एव कर्तव्यम् । अन्येभ्यः अपि वृतादिभ्यः तासौ कस्मात् न भवति । परस्मैपदेषु इति वर्तते कॢपेः एव च तास्परस्मैपदपरः न अन्येभ्यः वृतादिभ्यः । यदि एवम् तास्ग्रहणेन अपि न अर्थः । तृचि कस्मात् न भवति । परस्मैपदेषु इति वर्तते ।

KA III,297.14-298.12 Ro V,141.3-142.9 vṛtādipratiṣedhe ca . kim . kṛti upasaṅkhyānam kartavyam : vivṛtsitā vivṛtsitum , vivṛtsitavyam . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . aviśeṣeṇa vṛtādibhyaḥ iṭpratiṣedham uktvā ātmanepadaparaḥ iṭ bhavati iti vakṣyāmi . ātmanepadapare iḍvacane tatparaparasīyuḍekādeśeṣu iḍvacanam . ātmanepadapare iḍvacane tatparaparasīyuḍekādeśeṣu iṭ vaktavyaḥ . taparapare tāvat . vivartiṣiṣyate . sīyuṭi . vartiṣīṣṭa . ekādeśe . vartiṣyante , vardhiṣyante . siddham tu vṛtādīnām ātmanepadena samānapadasthasya iḍvacanāt . siddham etat . katham . vṛtādīnām ātmanepadena samānapdasthasya iṭ bhavati iti vaktavyam . catustāsikḷpigrahaṇānarthakyam ca . caturgrahaṇam ca anarthakam . sarvebhyaḥ hi vṛtādibhyaḥ pratiṣedhaḥ iṣyate . tāsigrahaṇam ca anarthakam . kim kāraṇam . nivṛttatvāt sakārasya . nivṛttam sakārādau iti . tāsgrahaṇe ca idānīm akriyamāṇe kḷpigrahaṇena api na arthaḥ eṣaḥ api hi vṛtādiḥ pañcamaḥ . bhavet kḷpigrahaṇam na kartavyam tāsgrahaṇam tu kartavyam . yat hi tat sakārādau iti na tat śakyam nivartayitum tṛci api hi prasajyeta . vartitā , vardhitā . tāsgrahaṇe ca idānīm kriyamāṇe kḷpigrahaṇam api kartavyam anyebhyaḥ api vṛtādibhyaḥ tāsau mā bhūt iti . bhavet tāsgrahaṇam kartavyam kḷpigrahaṇam tu na eva kartavyam . anyebhyaḥ api vṛtādibhyaḥ tāsau kasmāt na bhavati . parasmaipadeṣu iti vartate kḷpeḥ eva ca tāsparasmaipadaparaḥ na anyebhyaḥ vṛtādibhyaḥ . yadi evam tāsgrahaṇena api na arthaḥ . tṛci kasmāt na bhavati . parasmaipadeṣu iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९८।१४-२९९।४ रो व्,१४३।२-१४४।५ तासौ अत्वत्प्रतिषेधे घसेः प्रतिषेधप्रसङ्गः अकारवत्त्वात् । तासौ अत्वत्प्रतिषेधे घसेः प्रतिषेधः प्राप्नोति । जघसिथ । किम् कारणम् । अकारवत्त्वात् । सः अपि हि अकारवान् । सिद्धम् तु हलादिग्रहणात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । हलादिग्रहणम् कर्तव्यम् । तत् च अवश्यम् कर्तव्यम् । अठ्यशी प्रयोजयतः । आथ्यशी तावत् न प्रयोजयतः । किम् कारणम् । तासौ अनिटः इति उच्यते सेटौ च इमौ तासौ । अञ्ज्वशू तर्हि प्रयोजयतः । अञ्ज्वशू च अपि न प्रयोजयतः । किम् कारणम् । तासौ नित्यानिटः इति उच्यते विभाषितेटौ च एतौ । अदिः तर्हि प्रयोजयति । आदिथ । क्रियमाणे अपि वै हलादिग्रहणे अत्र प्राप्नोति । जघसिथ । एषः अपि हलादिः । तस्य च अभावात् तासौ । तासौ अनिटः इति उच्यते न च घसिः तासौ अस्ति । ननु च यः तासौ न अस्ति अनिट् अपि असौ तासौ भवति । न एवम् विज्ञायते यः तासौ अनिट् इति । कथम् तर्हि । यः तासौ अस्ति अनिट् च इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । सप्तम्यर्थे अपि वै वतिः भवति । तत् यथा । मथुरायाम् इव मथुरावत् । पाटलिपुत्रे इव पाटलिपुत्रवत् । एवम् तासौ इव तास्वत् ।

KA III,298.14-299.4 Ro V,143.2-144.5 tāsau atvatpratiṣedhe ghaseḥ pratiṣedhaprasaṅgaḥ akāravattvāt . tāsau atvatpratiṣedhe ghaseḥ pratiṣedhaḥ prāpnoti . jaghasitha . kim kāraṇam . akāravattvāt . saḥ api hi akāravān . siddham tu halādigrahaṇāt . siddham etat . katham . halādigrahaṇam kartavyam . tat ca avaśyam kartavyam . aṭhyaśī prayojayataḥ . āthyaśī tāvat na prayojayataḥ . kim kāraṇam . tāsau aniṭaḥ iti ucyate seṭau ca imau tāsau . añjvaśū tarhi prayojayataḥ . añjvaśū ca api na prayojayataḥ . kim kāraṇam . tāsau nityāniṭaḥ iti ucyate vibhāṣiteṭau ca etau . adiḥ tarhi prayojayati . āditha . kriyamāṇe api vai halādigrahaṇe atra prāpnoti . jaghasitha . eṣaḥ api halādiḥ . tasya ca abhāvāt tāsau . tāsau aniṭaḥ iti ucyate na ca ghasiḥ tāsau asti . nanu ca yaḥ tāsau na asti aniṭ api asau tāsau bhavati . na evam vijñāyate yaḥ tāsau aniṭ iti . katham tarhi . yaḥ tāsau asti aniṭ ca iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . saptamyarthe api vai vatiḥ bhavati . tat yathā . mathurāyām iva mathurāvat . pāṭaliputre iva pāṭaliputravat . evam tāsau iva tāsvat .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९९।६-१९ रो व्,१४५।२-१४६।३ किमर्थम् इदम् उच्यते न अचः तास्वत् थलि अनिटः नित्यम् इति एव सिद्धम् । एवम् तर्हि नियमार्थः अयम् आरम्भः । ऋतः एव भारद्वाजस्य न अन्यतः भारद्वाजस्य इति । क्व मा भूत् । ययिथ , वविथ इति । ऋतः भारद्वाजस्य इति नियमानुपपत्तिः अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य । ऋतः भारद्वाजस्य इति नियमानुपपत्तिः । किम् कारणम् । अप्राप्तत्वात् प्रतिषेधस्य । गुणे कृते रपरत्वे च अनजन्तत्वात् प्रतिषेधः न प्राप्नोति । असति नियमे कः दोषः । तत्र पचादिभ्यः इड्वचनम् । तत्र पचादिभ्यः इट् वक्तव्यः । पेचिथ , शेकिथ इति । यदिः पुनः अयम् भारद्वाजः पुरस्तात् अपकृष्येत । अचः तास्वत् थलि अनिटः नित्यम् भारद्वाजस्य । उपदेशे अत्वतः भारद्वाजस्य । ततः ऋतः । भारद्वाजस्य इति निवृत्तम् । सिध्यते एवम् अयम् तु भारद्वाजः स्वस्मात् मतात् प्रच्यावितः भवति । एवम् तर्हि योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । अचः तास्वत् थलि अनिटः नित्यम् उपदेशे । ततः अत्वतः । अत्वतः च उपदेशे इति ।

KA III,299.6-19 Ro V,145.2-146.3 kimartham idam ucyate na acaḥ tāsvat thali aniṭaḥ nityam iti eva siddham . evam tarhi niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . ṛtaḥ eva bhāradvājasya na anyataḥ bhāradvājasya iti . kva mā bhūt . yayitha , vavitha iti . ṛtaḥ bhāradvājasya iti niyamānupapattiḥ aprāptatvāt pratiṣedhasya . ṛtaḥ bhāradvājasya iti niyamānupapattiḥ . kim kāraṇam . aprāptatvāt pratiṣedhasya . guṇe kṛte raparatve ca anajantatvāt pratiṣedhaḥ na prāpnoti . asati niyame kaḥ doṣaḥ . tatra pacādibhyaḥ iḍvacanam . tatra pacādibhyaḥ iṭ vaktavyaḥ . pecitha , śekitha iti . yadiḥ punaḥ ayam bhāradvājaḥ purastāt apakṛṣyeta . acaḥ tāsvat thali aniṭaḥ nityam bhāradvājasya . upadeśe atvataḥ bhāradvājasya . tataḥ ṛtaḥ . bhāradvājasya iti nivṛttam . sidhyate evam ayam tu bhāradvājaḥ svasmāt matāt pracyāvitaḥ bhavati . evam tarhi yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . acaḥ tāsvat thali aniṭaḥ nityam upadeśe . tataḥ atvataḥ . atvataḥ ca upadeśe iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२९९।२१-२२ रो व्,१४६।५-७ वृग्रहणम् किमर्थम् न कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुस्रुवः लिटि इति एव सिद्धम् । एवम् तर्हि नियमार्थः अयम् आरम्भः । निगमः एव यथा स्यात् । क्व मा भूत् । ववरिथ ।

KA III,299.21-22 Ro V,146.5-7 vṛgrahaṇam kimartham na kṛsṛbhṛvṛstudruśrusruvaḥ liṭi iti eva siddham . evam tarhi niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . nigamaḥ eva yathā syāt . kva mā bhūt . vavaritha .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३००।२-१६ रो व्,१४७ किमर्थम् इदम् उच्यते । वस्वेकाजाद्घसांवचनम् नियमार्थम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः । वसौ एकाजात् घसाम् एव । क्व मा भूत् । बिभिद्वान् । किम् उच्यते नियमार्थम् इति न पुनः विध्यर्थः अपि स्यात् । प्रतिषेधः अपि हि अत्र प्राप्नोति न इट् वशि कृति इति । कृत् च एव हि अयम् वशादिः च । एवम् तर्हि कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुस्रुवः लिटि इति एतस्मात् नियमात् अत्र इट् भविष्यति । न अत्र तेन परिप्रापणम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रकृतिलक्षणस्य प्रतिषेधस्य सः प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणः च अयम् प्रतिषेधः । उभयोः सः प्रत्यारम्भः । कथम् ज्ञायते । वृङ्वृञोः ग्रहणात् । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इमौ वृङ्वृञौ उदात्तौ तयोः प्रकृतिलक्षणः प्रतिषेधः न प्राप्नोति । पश्यति तु आचार्यः उभयोः सः प्रत्यारम्भः इति ततः वृङ्वृञोः ग्रहणम् करोति । न खलु अपि कः चित् उभयवान् प्रतिषेधः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणः च । तुल्यजातीये असति यथा एव प्रकृतिलक्षणसय नियामकः भवति एवम् प्रत्ययलक्षणस्य अपि नियामकः भविष्यति । अथ यावता वसौ एकाज्भ्यः इटा भवितव्यम् कः नु अत्र विशेषः नियमार्थे वा सति विध्यर्थे वा । न खलु कः चित् विशेषः । आहोपुरुषिकामात्रम् तु भवान् आह विध्यर्थम् इति । वयम् तु ब्रूमः नियमार्थम् इति ।

KA III,300.2-16 Ro V,147 kimartham idam ucyate . vasvekājādghasāṃvacanam niyamārtham . niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . vasau ekājāt ghasām eva . kva mā bhūt . bibhidvān . kim ucyate niyamārtham iti na punaḥ vidhyarthaḥ api syāt . pratiṣedhaḥ api hi atra prāpnoti na iṭ vaśi kṛti iti . kṛt ca eva hi ayam vaśādiḥ ca . evam tarhi kṛsṛbhṛvṛstudruśrusruvaḥ liṭi iti etasmāt niyamāt atra iṭ bhaviṣyati . na atra tena pariprāpaṇam prāpnoti . kim kāraṇam . prakṛtilakṣaṇasya pratiṣedhasya saḥ pratyārambhaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca ayam pratiṣedhaḥ . ubhayoḥ saḥ pratyārambhaḥ . katham jñāyate . vṛṅvṛñoḥ grahaṇāt . katham kṛtvā jñāpakam . imau vṛṅvṛñau udāttau tayoḥ prakṛtilakṣaṇaḥ pratiṣedhaḥ na prāpnoti . paśyati tu ācāryaḥ ubhayoḥ saḥ pratyārambhaḥ iti tataḥ vṛṅvṛñoḥ grahaṇam karoti . na khalu api kaḥ cit ubhayavān pratiṣedhaḥ prakṛtilakṣaṇaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca . tulyajātīye asati yathā eva prakṛtilakṣaṇasaya niyāmakaḥ bhavati evam pratyayalakṣaṇasya api niyāmakaḥ bhaviṣyati . atha yāvatā vasau ekājbhyaḥ iṭā bhavitavyam kaḥ nu atra viśeṣaḥ niyamārthe vā sati vidhyarthe vā . na khalu kaḥ cit viśeṣaḥ . āhopuruṣikāmātram tu bhavān āha vidhyartham iti . vayam tu brūmaḥ niyamārtham iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३००।१७-२७ रो व्,१४८-१४९ अथ एकाज्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । बिभिद्वान् , चिच्छिद्वान् इति । क्रियमाणे अपि वा एकाज्ग्रहणे अत्र प्राप्नोति । एषः अपि हि एकाच् । एवम् तर्हि कृते द्विर्वचने यः एकाच् । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एकाज्ग्रहणसामर्थ्यात् । न हि कः चित् अकृते चिर्वचने एनकाच् अस्ति यदर्थम् एकाज्ग्रहणम् क्रियते । ननु च अयम् अस्ति जागर्तिः । गागृवांसः अनु ग्मन् । यत् तर्हि आकारग्रहणम् करोति न हि कः चित् अकृते द्विर्वचने आकारान्तः अनेकाच् अस्ति । ननु च अयम् अस्ति दरिद्रातिः । न दरिद्रातेः इटा भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तम् एतत् दरिद्रातेः आर्धधातुके लोपः सिद्धः च प्रत्ययविधौ इति । यः च इदानीम् प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धः असौ इड्विधौ । एवम् अपि भूतपूर्वगतिः विज्ञायेत । आकारान्तः यः भूतपूर्वः इति । एकाज्ग्रहणम् एव तर्हि ज्ञापकम् । ननु च उक्तम् जागर्त्यर्थम् एतत् स्यात् । न एकम् उदाहरणम् एकाज्ग्रहणम् प्रयोजयति । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् जागर्तेः न इति एव भ्रूयात् ।

KA III,300.17-27 Ro V,148-149 atha ekājgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . bibhidvān , cicchidvān iti . kriyamāṇe api vā ekājgrahaṇe atra prāpnoti . eṣaḥ api hi ekāc . evam tarhi kṛte dvirvacane yaḥ ekāc . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . ekājgrahaṇasāmarthyāt . na hi kaḥ cit akṛte cirvacane enakāc asti yadartham ekājgrahaṇam kriyate . nanu ca ayam asti jāgartiḥ . gāgṛvāṃsaḥ anu gman . yat tarhi ākāragrahaṇam karoti na hi kaḥ cit akṛte dvirvacane ākārāntaḥ anekāc asti . nanu ca ayam asti daridrātiḥ . na daridrāteḥ iṭā bhavitavyam . kim kāraṇam . uktam etat daridrāteḥ ārdhadhātuke lopaḥ siddhaḥ ca pratyayavidhau iti . yaḥ ca idānīm pratyayavidhau siddhaḥ siddhaḥ asau iḍvidhau . evam api bhūtapūrvagatiḥ vijñāyeta . ākārāntaḥ yaḥ bhūtapūrvaḥ iti . ekājgrahaṇam eva tarhi jñāpakam . nanu ca uktam jāgartyartham etat syāt . na ekam udāharaṇam ekājgrahaṇam prayojayati . yadi etāvat prayojanam syāt jāgarteḥ na iti eva bhrūyāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०१।१-११ रो व्, १५०-१५१ अथ घसिग्रहणम् किमर्थ न एकाच् इति एव सिद्धम् । घसिग्रहणम् अनच्कत्वात् । घसिग्रहणम् क्रियते लोपे कृते अनच्कत्वात् इट् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । इट् क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इडागमः । नित्यः लोपः । कृते अपि इटि प्राप्नोति अकृते अपि । इट् अपि नित्यः । कृते अपि लोपे प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः इट् न हि कृते लोपे प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनच्कत्वात् । एवम् तर्हि द्विर्वचने कृते अभ्यासे यः अकारः तदाश्रयः इट् भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । द्वित्वात् लोपस्य परत्वात् । द्विर्वचनम् क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् लोपः । लोपे कृते अनच्कत्वात् द्विर्वचनम् न प्राप्नोति । घसिग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । कथम् । वचनात् इट् भविष्यति । इटि कृते द्विर्वचनम् क्रियताम् लोपः इति यदि अपि परत्वात् लोपः स्थानिवद्भावात् द्विर्वचनम् भविष्यति ।

KA III,301.1-11 Ro V, 150-151 atha ghasigrahaṇam kimartha na ekāc iti eva siddham . ghasigrahaṇam anackatvāt . ghasigrahaṇam kriyate lope kṛte anackatvāt iṭ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . iṭ kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt iḍāgamaḥ . nityaḥ lopaḥ . kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api . iṭ api nityaḥ . kṛte api lope prāpnoti akṛte api . anityaḥ iṭ na hi kṛte lope prāpnoti . kim kāraṇam . anackatvāt . evam tarhi dvirvacane kṛte abhyāse yaḥ akāraḥ tadāśrayaḥ iṭ bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . dvitvāt lopasya paratvāt . dvirvacanam kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt lopaḥ . lope kṛte anackatvāt dvirvacanam na prāpnoti . ghasigrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . katham . vacanāt iṭ bhaviṣyati . iṭi kṛte dvirvacanam kriyatām lopaḥ iti yadi api paratvāt lopaḥ sthānivadbhāvāt dvirvacanam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०१।१३-१४ रो व्,१५१।५-६ दृशेः च इति वक्तव्यम् । ददृश्वान् , ददृशिवान् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । दृशेः इति वर्तते ।

KA III,301.13-14 Ro V,151.5-6 dṛśeḥ ca iti vaktavyam . dadṛśvān , dadṛśivān . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . dṛśeḥ iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०१,१६-२० रो व्,१५१।८-१२ स्वरतेः वेट्त्वात् ऋतः स्ये विप्रतिषेधेन । स्वरतिलक्षणात् वावचनात् ऋतः स्ये इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । स्वरतिलक्षणस्य वावचनस्य अवकाशः । स्वर्ता , स्वरिता । ऋतः स्ये इति अस्य अवकाशः । करिष्यते , हरिष्यते । इह उभयम् प्राप्नोति । स्वरिष्यति , अस्वरिष्यत् । ऋतः स्ये इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

KA III,301,16-20 Ro V,151.8-12 svarateḥ veṭtvāt ṛtaḥ sye vipratiṣedhena . svaratilakṣaṇāt vāvacanāt ṛtaḥ sye iti etat bhavati vipratiṣedhena . svaratilakṣaṇasya vāvacanasya avakāśaḥ . svartā , svaritā . ṛtaḥ sye iti asya avakāśaḥ . kariṣyate , hariṣyate . iha ubhayam prāpnoti . svariṣyati , asvariṣyat . ṛtaḥ sye iti etat bhavati vipratiṣedhena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०१।२१-३०२।१० रो व्,१५१।१४-१५२।१० किम् उदाहरणम् । अयंसीत् , व्यरंसीत् , अनंसीत् , अयासीत् , अवासीत् । न एतत् अस्ति । न अस्ति अत्र विशेषः सति वा इटि असति वा । इदम् तर्हि । अयंसिष्टाम् , अयंसिषुः , व्यरंसिष्टाम् , व्यरंसिषुः , अनंसिष्टाम् , अनंसिषुः , अयासिष्टाम् , अयासिषुः , अवासिष्टाम् , अवासिषुः । इदम् च अपि उदाहरणम् । अयंसीत् , व्यरंसीत् , अनंसीत् , अयासीत् , अवासीत् । ननु च उक्तम् न अस्ति अत्र विशेषः सति वा इटि असति वा इति । अयम् अस्ति विशेषः । यदि अत्र इट् न स्यात् वृद्धिः प्रसज्येत । इटि पुनः सति न इटि इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । मा भूत् एवम् ह्म्यन्तानाम् इति एवम् भविष्यति । अत्र अपि न इटि इति अनुवर्तते । तत् च अवश्यम् इड्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् अधाक्षीत् इति एवमर्थम् । आकारान्ताः च अपि पदपूर्वाः एकवचने उदाहरणम् । मा हि यासीत् । यदि अत्र इट् न स्यात् अनुदात्तस्य ईटः श्रवणम् प्रसज्येत । इटि पुनः सति उक्तम् एतत् अर्थवत् तु सिचः चित्करणसामर्थ्यात् हि इटः उदात्तत्वम् इति तत्र एकादेशः उदात्तेन उदात्तः इति उदात्तत्वम् सिद्धम् भवति ।

KA III,301.21-302.10 Ro V,151.14-152.10 kim udāharaṇam . ayaṃsīt , vyaraṃsīt , anaṃsīt , ayāsīt , avāsīt . na etat asti . na asti atra viśeṣaḥ sati vā iṭi asati vā . idam tarhi . ayaṃsiṣṭām , ayaṃsiṣuḥ , vyaraṃsiṣṭām , vyaraṃsiṣuḥ , anaṃsiṣṭām , anaṃsiṣuḥ , ayāsiṣṭām , ayāsiṣuḥ , avāsiṣṭām , avāsiṣuḥ . idam ca api udāharaṇam . ayaṃsīt , vyaraṃsīt , anaṃsīt , ayāsīt , avāsīt . nanu ca uktam na asti atra viśeṣaḥ sati vā iṭi asati vā iti . ayam asti viśeṣaḥ . yadi atra iṭ na syāt vṛddhiḥ prasajyeta . iṭi punaḥ sati na iṭi iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . mā bhūt evam hmyantānām iti evam bhaviṣyati . atra api na iṭi iti anuvartate . tat ca avaśyam iḍgrahaṇam anuvartyam adhākṣīt iti evamartham . ākārāntāḥ ca api padapūrvāḥ ekavacane udāharaṇam . mā hi yāsīt . yadi atra iṭ na syāt anudāttasya īṭaḥ śravaṇam prasajyeta . iṭi punaḥ sati uktam etat arthavat tu sicaḥ citkaraṇasāmarthyāt hi iṭaḥ udāttatvam iti tatra ekādeśaḥ udāttena udāttaḥ iti udāttatvam siddham bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०२।१३-१८ रो व्,१५२।१३-१५३।४ किमर्थः योगविभागः न इशीडजनाम् स्ध्वे इति एव उच्येत । ईशः ध्वे मा भूत् इति । इष्यते एव : ईशिध्वे इति । ईडजनोः तर्हि से मा भूत् इति । इष्यते एव । ईडिषे , जनिषे इति । ईशः तर्हि स्वे मा भूत् इति । इष्यते एव । ईशिष्व इति । से तर्हि यः स्वशब्दः तत्र यथा स्यात् क्रियासमभिहारे यः स्वशब्दः तत्र मा भूत् इति । अत्र अपि इष्यते । सः भवान् ईशिष्व इति एव अयम् ईष्टे इति । आतः च इष्यते एवम् हि आह सिद्धम् तु लोण्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विर्वचनात् इति ।

KA III,302.13-18 Ro V,152.13-153.4 kimarthaḥ yogavibhāgaḥ na iśīḍajanām sdhve iti eva ucyeta . īśaḥ dhve mā bhūt iti . iṣyate eva : īśidhve iti . īḍajanoḥ tarhi se mā bhūt iti . iṣyate eva . īḍiṣe , janiṣe iti . īśaḥ tarhi sve mā bhūt iti . iṣyate eva . īśiṣva iti . se tarhi yaḥ svaśabdaḥ tatra yathā syāt kriyāsamabhihāre yaḥ svaśabdaḥ tatra mā bhūt iti . atra api iṣyate . saḥ bhavān īśiṣva iti eva ayam īṣṭe iti . ātaḥ ca iṣyate evam hi āha siddham tu loṇmadhyamapuruṣaikavacanasya kriyāsamabhihāre dvirvacanāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०२।२०-३०३।२ रो व्,१५४।१-६ किम् सार्वधातुकग्रहणम् अनुवर्तते उताहो न । किम् च अर्थः अनुवृत्त्या । बाढम् अर्थः यदि अकारात् परः याशब्दः आर्धधातुकम् अस्ति । ननु च अयम् अस्ति । चिकीर्ष्यात् , जिहीर्ष्यात् । लोपः अत्र बाधकः भविष्यति । किम् तर्हि अस्मिन् योगे उदाहरणम् । पचेत् , यजेत् । अत्र अपि अतः दीर्घः यञि इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति । सः यथा एव अयादेशः दीर्घत्वम् बाधते एवम् लोपम् अपि बाधेत । तस्मात् सार्वधातुकग्रहणम् अनुवर्त्यम् ।

KA III,302.20-303.2 Ro V,154.1-6 kim sārvadhātukagrahaṇam anuvartate utāho na . kim ca arthaḥ anuvṛttyā . bāḍham arthaḥ yadi akārāt paraḥ yāśabdaḥ ārdhadhātukam asti . nanu ca ayam asti . cikīrṣyāt , jihīrṣyāt . lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . kim tarhi asmin yoge udāharaṇam . pacet , yajet . atra api ataḥ dīrghaḥ yañi iti dīrghatvam prāpnoti . saḥ yathā eva ayādeśaḥ dīrghatvam bādhate evam lopam api bādheta . tasmāt sārvadhātukagrahaṇam anuvartyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०३।४-२३ रो व्,१५५।२-१५६।१५ मुकि स्वरे दोषः । मुकि सति स्वरे दोषः भवति । पचमानः , यजमानः । मुका व्यवहितत्वात् अनुदात्तत्वम् न प्राप्नोति । ननु च अयम् मुक् अदुपदेशभक्तः अदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते । न सिध्यति । अङ्गस्य मुक् उच्यते विकरणान्तम् च अङ्गम् सः अयम् सङ्घातभक्तः अशक्यः अदुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुम् । एवम् तर्हि अभक्तः करिष्यते । अभक्ते च । किम् । स्वरे दोषः भवति । पचमानः , यजमानः । मुका व्यवहितत्वात् अनुदात्तत्वम् न प्राप्नोति । एवम् तर्हि परादिः करिष्यते । परादौ दीर्घप्रसङ्गः । यदि परादिः क्रियते अतः दीर्घः यञि इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । तिङि इति एवम् तत् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् मुकि स्वरे दोषः इति । परिहृतम् एतत् अदुपदेशभक्तः अदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते । ननु च उक्तम् अङ्गस्य मुक् उच्यते विकरणान्तम् च अङ्गम् सः अयम् सङ्घातभक्तः अशक्यः अदुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुम् इति । अथ अयम् अद्भक्तः स्यात् गृह्येत अदुपदेशग्रहणेन । बाढम् गृह्येत । अद्भक्तः तर्हि भविष्यति । तत् कथम् । अतः या इयः इति अत्र अकारग्रहणम् पञ्चमीनिर्दिष्टम् अङ्गस्य इति च षष्ठीनिर्दिष्टम् तत्र अशक्यम् विविभक्तित्वात् अतः इति पञ्चम्या अङ्गम् विशेषयितुम् । तत् प्रकृतम् इह अनुवर्तिष्यते । एवम् अपि षष्ठ्यभावात् न प्राप्नोति । आनः इति एषा सप्तमी अतः इति पञ्चम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति ।

KA III,303.4-23 Ro V,155.2-156.15 muki svare doṣaḥ . muki sati svare doṣaḥ bhavati . pacamānaḥ , yajamānaḥ . mukā vyavahitatvāt anudāttatvam na prāpnoti . nanu ca ayam muk adupadeśabhaktaḥ adupadeśagrahaṇena grāhiṣyate . na sidhyati . aṅgasya muk ucyate vikaraṇāntam ca aṅgam saḥ ayam saṅghātabhaktaḥ aśakyaḥ adupadeśagrahaṇena grahītum . evam tarhi abhaktaḥ kariṣyate . abhakte ca . kim . svare doṣaḥ bhavati . pacamānaḥ , yajamānaḥ . mukā vyavahitatvāt anudāttatvam na prāpnoti . evam tarhi parādiḥ kariṣyate . parādau dīrghaprasaṅgaḥ . yadi parādiḥ kriyate ataḥ dīrghaḥ yañi iti dīrghatvam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . tiṅi iti evam tat . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam muki svare doṣaḥ iti . parihṛtam etat adupadeśabhaktaḥ adupadeśagrahaṇena grāhiṣyate . nanu ca uktam aṅgasya muk ucyate vikaraṇāntam ca aṅgam saḥ ayam saṅghātabhaktaḥ aśakyaḥ adupadeśagrahaṇena grahītum iti . atha ayam adbhaktaḥ syāt gṛhyeta adupadeśagrahaṇena . bāḍham gṛhyeta . adbhaktaḥ tarhi bhaviṣyati . tat katham . ataḥ yā iyaḥ iti atra akāragrahaṇam pañcamīnirdiṣṭam aṅgasya iti ca ṣaṣṭhīnirdiṣṭam tatra aśakyam vivibhaktitvāt ataḥ iti pañcamyā aṅgam viśeṣayitum . tat prakṛtam iha anuvartiṣyate . evam api ṣaṣṭhyabhāvāt na prāpnoti . ānaḥ iti eṣā saptamī ataḥ iti pañcamyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०४।२-१५ रो व्,१५७।२-१५९।३ अष्टन्जनादिपथिमथ्यात्वेषु आन्तरतम्यात् अनुनासिकप्रसङ्गः । अष्टन्जनादिपथिमथ्यात्वेषु आन्तरतम्यात् अनुनासिकः प्राप्नोति । अष्टाभिः , अष्टाभ्यः , जातः , जातवान् , पन्थाः , मन्थाः । सिद्धम् अनण्त्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनण्त्वात् । कथम् अनण्त्वम् । अण्सवर्णान् गृह्णाति इति उच्यते न च अकारः अण् । उच्चारणसामर्थ्यात् वा । अथ वा शुद्धोच्चारणसामर्थ्यात् न भविष्यति । न एतौ स्तः परिहारौ । यत् तावत् उच्यते अनण्त्वात् इति न ब्रूमः अण्सवर्णान् गृह्णाति इति । कथम् तर्हि तपरः तत्कालस्य इति । यत् अपि उच्यते उच्चारणसामर्थ्यात् वा इति अस्ति अन्यत् उच्चारणे प्रयोजनम् । किम् । उत्तरार्थम् । रायः हलि इति । एवम् तर्हि न इमौ पृथक्परिहारौ । एकपरिहरः अयम् । सिद्धम् अनण्त्वात् उच्चारणसामर्थ्यात् वा इति । इह तावत् अष्टाभिः , अष्टाभ्यः इति अनण्त्वात् सिद्धम् । जातः , जातवान् , पन्थाः , मन्थाः उच्चारण्सामर्थ्यात् सिद्धम् । यदि एवम् पृथक्परिहारयोः अपि न दोषः । यः यत्र परिहारः सः तत्र भविष्यति ।

KA III,304.2-15 Ro V,157.2-159.3 aṣṭanjanādipathimathyātveṣu āntaratamyāt anunāsikaprasaṅgaḥ . aṣṭanjanādipathimathyātveṣu āntaratamyāt anunāsikaḥ prāpnoti . aṣṭābhiḥ , aṣṭābhyaḥ , jātaḥ , jātavān , panthāḥ , manthāḥ . siddham anaṇtvāt . siddham etat . katham . anaṇtvāt . katham anaṇtvam . aṇsavarṇān gṛhṇāti iti ucyate na ca akāraḥ aṇ . uccāraṇasāmarthyāt vā . atha vā śuddhoccāraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . na etau staḥ parihārau . yat tāvat ucyate anaṇtvāt iti na brūmaḥ aṇsavarṇān gṛhṇāti iti . katham tarhi taparaḥ tatkālasya iti . yat api ucyate uccāraṇasāmarthyāt vā iti asti anyat uccāraṇe prayojanam . kim . uttarārtham . rāyaḥ hali iti . evam tarhi na imau pṛthakparihārau . ekapariharaḥ ayam . siddham anaṇtvāt uccāraṇasāmarthyāt vā iti . iha tāvat aṣṭābhiḥ , aṣṭābhyaḥ iti anaṇtvāt siddham . jātaḥ , jātavān , panthāḥ , manthāḥ uccāraṇsāmarthyāt siddham . yadi evam pṛthakparihārayoḥ api na doṣaḥ . yaḥ yatra parihāraḥ saḥ tatra bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०४।१७-१८ रो व्,१५९।५-६ अनादेशग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् हलि इति अनुवर्तते न च आदेशः हलादिः अस्ति । तत् एतत् अनादेशग्रहणम् तिष्ठतु तावत् सान्न्यासिकम् ।

KA III,304.17-18 Ro V,159.5-6 anādeśagrahaṇam śakyam akartum . katham hali iti anuvartate na ca ādeśaḥ halādiḥ asti . tat etat anādeśagrahaṇam tiṣṭhatu tāvat sānnyāsikam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०४-२१ रो व्,१५९।८-९ अज्ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । अविशेषेण यत्वम् उत्सर्गः तस्य हलादौ आत्वम् अपवादः ।

KA III,304-21 Ro V,159.8-9 ajgrahaṇam śakyam akartum . katham . aviśeṣeṇa yatvam utsargaḥ tasya halādau ātvam apavādaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०५।२-३ रो व्,१६०।२-३ शेषग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । अविशेषेण लोपः उत्सर्गः तस्य अजादौ यत्वम् अपवादः हलादौ आत्वम् ।

KA III,305.2-3 Ro V,160.2-3 śeṣagrahaṇam śakyam akartum . katham . aviśeṣeṇa lopaḥ utsargaḥ tasya ajādau yatvam apavādaḥ halādau ātvam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०५।५-१३ रो व्,१६०।५-१६२।२ परिग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । मान्तस्य इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । अन्तशब्दस्य उभयार्थत्वात् । कथम् । अयम् अन्तशब्दः अस्ति एव सह तेन वर्तते । तत् यथा । मर्यादान्तम् देवदत्तस्य क्षेत्रम् । सह मर्यादया इति गम्यते । अस्ति प्राक् तस्मात् वर्तते । तत् यथा । नद्यन्तम् देवदत्तस्य क्षेत्रम् इति । प्राक् नद्याः इति गम्यते । तत् यः सह तेन वर्तते तस्य इदम् ग्रहणम् यथा विज्ञायेत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सर्वत्र एव अन्तशब्दः सह तेन वर्तते । अथ कथम् नद्यन्तम् देवदत्तस्य क्षेत्रम् इति । नद्याः क्षेत्रत्वे सम्भः न अस्ति इति कृत्वा प्राक् नद्याः इति गम्यते । अवधिद्योतनार्थम् तर्हि परिग्रहणम् कर्तव्यम् । मान्तस्य इति इयति उच्यमाने यत्र एव मान्ते युष्मदस्मदी तत्र एव आदेशाः स्युः । क्व च मान्ते युष्मदस्मदी । युष्मान् आचष्टे , अस्मान् आचष्टे इति युष्मयतेः अस्मयतेः च अप्रत्ययः ।

KA III,305.5-13 Ro V,160.5-162.2 parigrahaṇam śakyam akartum . māntasya iti eva siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . antaśabdasya ubhayārthatvāt . katham . ayam antaśabdaḥ asti eva saha tena vartate . tat yathā . maryādāntam devadattasya kṣetram . saha maryādayā iti gamyate . asti prāk tasmāt vartate . tat yathā . nadyantam devadattasya kṣetram iti . prāk nadyāḥ iti gamyate . tat yaḥ saha tena vartate tasya idam grahaṇam yathā vijñāyeta . na etat asti prayojanam . sarvatra eva antaśabdaḥ saha tena vartate . atha katham nadyantam devadattasya kṣetram iti . nadyāḥ kṣetratve sambhaḥ na asti iti kṛtvā prāk nadyāḥ iti gamyate . avadhidyotanārtham tarhi parigrahaṇam kartavyam . māntasya iti iyati ucyamāne yatra eva mānte yuṣmadasmadī tatra eva ādeśāḥ syuḥ . kva ca mānte yuṣmadasmadī . yuṣmān ācaṣṭe , asmān ācaṣṭe iti yuṣmayateḥ asmayateḥ ca apratyayaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०५।१५-३०६।५ रो व्,१६३-१६४ किमर्थम् इदम् उच्यते न त्वमौ एकवचने इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । एकवचनाभावात् । एकवचने इति उच्यते न च अत्र एकवचनम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता अङ्गस्य इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लुक् क्रियताम् आदेशौ इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आदेशौ । नित्यः लुक् । कृतयोः अपि आदेशयोः प्राप्नोति अकृतयोः अपि । अन्तरङ्गौ आदेशौ । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत्प्रत्ययोत्तरपदयोः त्वमौ शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्तरङ्गान् अपि विधीन् बाधित्वा बहिरङ्गः लुक् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गोमान् प्रियः अस्य गोमत्प्रियः , यवमत्प्रियः गोमान् इव आचरति गोमत्यते , यवमत्यते अन्तरङ्गान् अपि नुमादीन् बहिरङ्गः लुक् बाधते इति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । ये अन्ये एकवचनादेशाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् एतत् स्यात् । तत् यथा । तव पुत्रः त्वत्पुत्रः , मम पुत्रः मत्पुत्रः , तुभ्यम् हितम् त्वद्धितम् , मह्यम् हितम् मद्धितम् इति । यत् तर्हि मपर्यन्तग्रहणम् अनुवर्तयति । यति अत्र अन्ये एकवचनादेशाः स्युः मपर्त्यन्तानुवृत्तिः अनर्थिका स्यात् ।

KA III,305.15-306.5 Ro V,163-164 kimartham idam ucyate na tvamau ekavacane iti eva siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . ekavacanābhāvāt . ekavacane iti ucyate na ca atra ekavacanam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā aṅgasya iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . evam tarhi idam iha sampradhāryam . luk kriyatām ādeśau iti kim atra kartavyam . paratvāt ādeśau . nityaḥ luk . kṛtayoḥ api ādeśayoḥ prāpnoti akṛtayoḥ api . antaraṅgau ādeśau . evam tarhi siddhe sati yatpratyayottarapadayoḥ tvamau śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ antaraṅgān api vidhīn bādhitvā bahiraṅgaḥ luk bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . gomān priyaḥ asya gomatpriyaḥ , yavamatpriyaḥ gomān iva ācarati gomatyate , yavamatyate antaraṅgān api numādīn bahiraṅgaḥ luk bādhate iti . na etat asti jñāpakam . asti anyat etasya vacane prayojanam . kim . ye anye ekavacanādeśāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham etat syāt . tat yathā . tava putraḥ tvatputraḥ , mama putraḥ matputraḥ , tubhyam hitam tvaddhitam , mahyam hitam maddhitam iti . yat tarhi maparyantagrahaṇam anuvartayati . yati atra anye ekavacanādeśāḥ syuḥ mapartyantānuvṛttiḥ anarthikā syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०६।६-३०७।१६ रो व्,१६५-१६७ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेषु अर्थग्रहणम् शब्दविशेषणम् । त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ब्रहणेषु अर्थग्रहणम् शब्दविशेषणम् द्रष्टव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियाम् तिसृचतसृ । यदि अपि समासः पुंसि नपुंसके वा वर्तते त्रिचतुरौ च स्त्रियाम् वर्तेते भवति एव तिसृचतसृभावः । प्रियाः तिस्रः ब्राह्मण्यः अस्य ब्राह्मणस्य प्रियतिसा , प्रियतिस्रौ , प्रियतिस्रः , प्रियचतसा , प्रियचतस्रौ , प्रियचतस्रः , प्रियाः तिस्रः ब्राह्मण्यः अस्य ब्राह्मणकुलस्य प्रियतिसृ, प्रियतिसृणी , प्रियतिसॄणि , प्रियचतसृ , प्रियचतसृणी , प्रियचतसॄणि । यदा हि समासः स्त्रियाम् वर्तते त्रिचतुरौ च पुंसि नपुंसके वा तदा म भूताम् इति । प्रियाः त्रयः ब्राह्मणाः अस्याः ब्राह्मण्याः प्र्यत्रिः , प्रियत्री , प्रियत्रयः , प्रियचत्वाः , प्रियचत्वारौ , प्रियचत्वारः । प्रियाणि त्रीणि ब्राह्मणकुलानि अस्याः ब्राह्मण्याः प्रियत्रिः , प्रियत्री , प्रियत्रयः , प्रियचत्वाः प्रियचत्वारौ प्रियचत्वारः । युवावौ द्विवचने । यदि अपि समासः एकार्थः वा भवति बह्वर्थः वा भवति द्व्यर्थे च युष्मदस्मदी भवतः एव युवावौ । किम् अविशेषेण । न इति आह । यूयवयौ जसि त्वाहौ सौ तुभ्यमह्यौ ङयि तवममौ ङसि इति एतान् विधीन् वर्जयित्वा । अतिक्रान्तः युवाम् अतित्वम् , अत्यहम् , अतिक्रान्तौ युवाम् अतियुवाम् , अत्यावाम् , अतिक्रान्तौ युवाम् अतियुवाम् , अत्यावाम् , अतिक्रान्तान् युवाम् अतियुवान् , अत्यावान् , अतियुवया , अत्यावया , अतियुवाभ्याम् , अत्यावाभ्याम् , अतियुवाभिः अत्यावाभिः , अतितुभ्यम् , अतिमह्यम् , अतियुवाभ्याम् , अत्यावाभ्याम् , अतियुवभ्यम् , अत्यावभ्यम् , अतियुवत् , अत्यावत् , अतियुवाभ्याम् अत्यावाभ्यम् , अतियुवत् , अत्यावत् , अतितव , अतिमम, अतियुवयोः , अत्यावयोः , अतियुवाकम् , अत्यावाकम् , अतियुवयि , अत्यावयि , अतियुवयोः , अत्यावयोः , अतियुवासु , अत्यावासु । त्मौ एकवचने । यदि अपि समासः द्व्यर्थः भवति बह्वर्थः वा एकार्थे च युष्मदस्मदी भवतः एव त्वमौ । किम् अविशेषेण । न इति आह । तान् एव विधीन् वर्जयित्वा । अतिक्रान्तः त्वाम् अतित्वम् , अत्यहम् , अतिक्रान्तौ त्वाम् अतित्वाम् , अतिमाम् , अतिक्रान्तौ त्वाम् अतित्वाम् , अतिमाम् , अतिक्रान्तान् त्वाम् अतित्वान् अतिमान् , अतित्वया , अतिमया , अतित्वाभ्याम् , अतिमाभ्याम् , अतित्वभ्यम् , अतिमभ्यम् , अतित्वत् , अतिमत् , अतित्वाभ्याम् , अतिमाभ्याम् , अतित्वभ्यम् , अतिमभ्यम् , अतित्वत् , अतिमत् , अतिमाभ्याम् , अतित्वत् , अतिमत् , अतितव , अतिमम , अतित्वयोः अतिमयोः , अतित्वाकम् , अतिमाकम् , अतित्वयि , अतिमयि , अतित्वयोः , अतिमयोः , अतित्वासु , अतिमासु । यदि एवम् यूयवयौ जसि त्वाहौ सौ तुभ्यमह्यौ ङयि तवममौ ङसि इति एतेभ्यः विधिभ्यः परत्वात् त्वमौ एकवचने इति प्राप्नोति । सावकासाः हि एते विधयः इदानीम् भवन्ति । कः अवकाशः । अनेकार्थे युष्मदस्मदी । त्वमौ एकवचने इति अस्य अवकाशः । अन्यानि वचनानि । एकार्थयोः युष्मदस्मदोः एतेषु वचनेषु उभयम् प्राप्नोति । परत्वात् त्वमौ एकवचने इति प्राप्नोति । न एषः दोषः । शेषे इति वर्तते । कः च शेषः । जसादिभिः अव्याप्तम् यत् एकवचनम् तस्मिन् शेषे । अशेषत्वात् न भविष्यति । अथ वा तमौ एकवचने इति अत्र यूयवयौ जसि त्वाहौ सौ तुभ्यमह्यौ ङयि तवममौ ङसि इति एतत् अनुवर्तिष्यते ।

KA III,306.6-307.16 Ro V,165-167 tricaturyuṣmadasmadgrahaṇeṣu arthagrahaṇam śabdaviśeṣaṇam . tricaturyuṣmadasmadbrahaṇeṣu arthagrahaṇam śabdaviśeṣaṇam draṣṭavyam . tricaturoḥ striyām tisṛcatasṛ . yadi api samāsaḥ puṃsi napuṃsake vā vartate tricaturau ca striyām vartete bhavati eva tisṛcatasṛbhāvaḥ . priyāḥ tisraḥ brāhmaṇyaḥ asya brāhmaṇasya priyatisā , priyatisrau , priyatisraḥ , priyacatasā , priyacatasrau , priyacatasraḥ , priyāḥ tisraḥ brāhmaṇyaḥ asya brāhmaṇakulasya priyatisṛ, priyatisṛṇī , priyatisṝṇi , priyacatasṛ , priyacatasṛṇī , priyacatasṝṇi . yadā hi samāsaḥ striyām vartate tricaturau ca puṃsi napuṃsake vā tadā ma bhūtām iti . priyāḥ trayaḥ brāhmaṇāḥ asyāḥ brāhmaṇyāḥ pryatriḥ , priyatrī , priyatrayaḥ , priyacatvāḥ , priyacatvārau , priyacatvāraḥ . priyāṇi trīṇi brāhmaṇakulāni asyāḥ brāhmaṇyāḥ priyatriḥ , priyatrī , priyatrayaḥ , priyacatvāḥ priyacatvārau priyacatvāraḥ . yuvāvau dvivacane . yadi api samāsaḥ ekārthaḥ vā bhavati bahvarthaḥ vā bhavati dvyarthe ca yuṣmadasmadī bhavataḥ eva yuvāvau . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . yūyavayau jasi tvāhau sau tubhyamahyau ṅayi tavamamau ṅasi iti etān vidhīn varjayitvā . atikrāntaḥ yuvām atitvam , atyaham , atikrāntau yuvām atiyuvām , atyāvām , atikrāntau yuvām atiyuvām , atyāvām , atikrāntān yuvām atiyuvān , atyāvān , atiyuvayā , atyāvayā , atiyuvābhyām , atyāvābhyām , atiyuvābhiḥ atyāvābhiḥ , atitubhyam , atimahyam , atiyuvābhyām , atyāvābhyām , atiyuvabhyam , atyāvabhyam , atiyuvat , atyāvat , atiyuvābhyām atyāvābhyam , atiyuvat , atyāvat , atitava , atimama, atiyuvayoḥ , atyāvayoḥ , atiyuvākam , atyāvākam , atiyuvayi , atyāvayi , atiyuvayoḥ , atyāvayoḥ , atiyuvāsu , atyāvāsu . tmau ekavacane . yadi api samāsaḥ dvyarthaḥ bhavati bahvarthaḥ vā ekārthe ca yuṣmadasmadī bhavataḥ eva tvamau . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . tān eva vidhīn varjayitvā . atikrāntaḥ tvām atitvam , atyaham , atikrāntau tvām atitvām , atimām , atikrāntau tvām atitvām , atimām , atikrāntān tvām atitvān atimān , atitvayā , atimayā , atitvābhyām , atimābhyām , atitvabhyam , atimabhyam , atitvat , atimat , atitvābhyām , atimābhyām , atitvabhyam , atimabhyam , atitvat , atimat , atimābhyām , atitvat , atimat , atitava , atimama , atitvayoḥ atimayoḥ , atitvākam , atimākam , atitvayi , atimayi , atitvayoḥ , atimayoḥ , atitvāsu , atimāsu . yadi evam yūyavayau jasi tvāhau sau tubhyamahyau ṅayi tavamamau ṅasi iti etebhyaḥ vidhibhyaḥ paratvāt tvamau ekavacane iti prāpnoti . sāvakāsāḥ hi ete vidhayaḥ idānīm bhavanti . kaḥ avakāśaḥ . anekārthe yuṣmadasmadī . tvamau ekavacane iti asya avakāśaḥ . anyāni vacanāni . ekārthayoḥ yuṣmadasmadoḥ eteṣu vacaneṣu ubhayam prāpnoti . paratvāt tvamau ekavacane iti prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . śeṣe iti vartate . kaḥ ca śeṣaḥ . jasādibhiḥ avyāptam yat ekavacanam tasmin śeṣe . aśeṣatvāt na bhaviṣyati . atha vā tamau ekavacane iti atra yūyavayau jasi tvāhau sau tubhyamahyau ṅayi tavamamau ṅasi iti etat anuvartiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०७।१८-३०८।६ रो व्,१६७।१६-१६९।२ तिसृभावे सञ्ज्ञायाम् कनि उपसङ्ख्यानम् । तिसृभावे सञ्ज्ञायाम् कनि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तिसृका नाम ग्रामः । चतसरि आद्युदात्तनिपातनम् च । चतसरि आद्युदात्तनिपातनम् कर्तव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियाम् तिसृचतसृ । किम् प्रयोजनम् । चतस्रः पश्य । शसि स्वरः मा भूत् इति । किम् च अन्यत् । उपदेशिवद्वचनम् च । उपदेशिवद्भावः च वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् एव आद्युदात्तनिपातने कृते विभक्तिस्वरेण बाधनम् यथा स्यात् : चतसृणाम् इति । सः तर्हि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । विभक्तिस्वरभावः च हलादिग्रहणात् आद्युदात्तनिपातने हि हलादिग्रहणानर्थक्यम् इति ।

KA III,307.18-308.6 Ro V,167.16-169.2 tisṛbhāve sañjñāyām kani upasaṅkhyānam . tisṛbhāve sañjñāyām kani upasaṅkhyānam kartavyam . tisṛkā nāma grāmaḥ . catasari ādyudāttanipātanam ca . catasari ādyudāttanipātanam kartavyam . tricaturoḥ striyām tisṛcatasṛ . kim prayojanam . catasraḥ paśya . śasi svaraḥ mā bhūt iti . kim ca anyat . upadeśivadvacanam ca . upadeśivadbhāvaḥ ca vaktavyaḥ . kim prayojanam . svarasiddhyartham . upadeśāvasthāyām eva ādyudāttanipātane kṛte vibhaktisvareṇa bādhanam yathā syāt : catasṛṇām iti . saḥ tarhi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam vā . kim uktam . vibhaktisvarabhāvaḥ ca halādigrahaṇāt ādyudāttanipātane hi halādigrahaṇānarthakyam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०८।८-२२ रो व्,१६९।४-१७१।३ अचि रादेशे जसि उपसङ्ख्यानम् गुणपरत्वात् । अचि रादेशे जसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तिस्रः तिष्ठन्ति , चतस्रः तिष्ठन्ति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । गुणपरत्वात् । परत्वात् गुणः प्राप्नोति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वा अनवकाशत्वात् रस्य । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । अनवकाशत्वात् रस्य । अनवकाशः रादेशः गुणम् बाधिष्यते । सावकाशः रादेशः । कः अवकाशः । तिस्रः पश्य । चतस्रः पश्य । न एषः अस्ति अवकाशः । अत्र अपि पूर्वसवर्णदीर्घः प्राप्नोति । सः यथा एव पूर्वसवर्णम् बाधते एवम् गुणम् अपि बाधिष्यते । गुणः अपि अनवकाशः । सावकाशः गुणः । कः अवकाशः । हे कर्तः । न एषः सर्वनामस्थाने गुणः । कः तर्हि । सम्बुद्धिगुणः । अयम् तर्हि । हे मातः । एषः अपि सम्बुद्धिगुणः एव । न अत्र सम्बुद्धिगुणः प्राप्नोति । किम् कारणम् । अम्बार्थनद्योः ह्रस्वः इति ह्रस्वत्वेन भवितव्यम् । भवेत् दीर्घाणाम् ह्रस्ववचनसामर्थ्यात् न स्यात् ह्रस्वानाम् तु खलु ह्रस्वत्वम् क्रियताम् सम्बुद्धिगुणः इति परत्वात् सम्बुद्धिगुणेन भवितव्यम् । अथ अपि कथम् चित् सावकासः गुणः स्यात् एवम् अपि न दोषः । पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् रादेशः जसि गुणम् बाधते सर्वनामस्थानगुणम् न बाधिष्यते । तस्मात् सुष्ठु उच्यते अचि रादेशे जसि उपसङ्ख्यानम् गुणपरत्वात् इति ।

KA III,308.8-22 Ro V,169.4-171.3 aci rādeśe jasi upasaṅkhyānam guṇaparatvāt . aci rādeśe jasi upasaṅkhyānam kartavyam . tisraḥ tiṣṭhanti , catasraḥ tiṣṭhanti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . guṇaparatvāt . paratvāt guṇaḥ prāpnoti . tat tarhi vaktavyam . na vā anavakāśatvāt rasya . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . anavakāśatvāt rasya . anavakāśaḥ rādeśaḥ guṇam bādhiṣyate . sāvakāśaḥ rādeśaḥ . kaḥ avakāśaḥ . tisraḥ paśya . catasraḥ paśya . na eṣaḥ asti avakāśaḥ . atra api pūrvasavarṇadīrghaḥ prāpnoti . saḥ yathā eva pūrvasavarṇam bādhate evam guṇam api bādhiṣyate . guṇaḥ api anavakāśaḥ . sāvakāśaḥ guṇaḥ . kaḥ avakāśaḥ . he kartaḥ . na eṣaḥ sarvanāmasthāne guṇaḥ . kaḥ tarhi . sambuddhiguṇaḥ . ayam tarhi . he mātaḥ . eṣaḥ api sambuddhiguṇaḥ eva . na atra sambuddhiguṇaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . ambārthanadyoḥ hrasvaḥ iti hrasvatvena bhavitavyam . bhavet dīrghāṇām hrasvavacanasāmarthyāt na syāt hrasvānām tu khalu hrasvatvam kriyatām sambuddhiguṇaḥ iti paratvāt sambuddhiguṇena bhavitavyam . atha api katham cit sāvakāsaḥ guṇaḥ syāt evam api na doṣaḥ . purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam ayam rādeśaḥ jasi guṇam bādhate sarvanāmasthānaguṇam na bādhiṣyate . tasmāt suṣṭhu ucyate aci rādeśe jasi upasaṅkhyānam guṇaparatvāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०९।२-१२ रो व्,१७२।२-१७३।४ नुमः अनङ्जरसौ भवतः विप्रतिषेधेन । नुमः अवकाशः । त्रपुणी , जतुनी , तुम्बुरुणी । अनङः अवकाशः । प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन । इह उभयम् प्राप्नोति । दध्ना , सक्थ्ना । जरसः अवकाशः । जरसा , जरसे । नुमः अवकाशः । कुण्डानि , वनानि । इह उभयम् प्राप्नोति । अतिजरांसि ब्राह्मणकुलानि । अनङ्जरसौ नुमः भवतः विप्रतिषेधेन । अथ इह लुक् कस्मात् न भवति । अतिजरसम् पश्य इति । किम् पुनः कारणम् द्वितीयैकवचनम् एव उदाह्रियते न पुनः प्रथमैकवचनम् अपि । अतिजरसम् तिष्ठति इति । अस्ति अत्र विशेषः । न अत्र अकृते अम्भावे जरस्भावः प्राप्नोति । किम् कारणम् । अचि इति उच्यते । यदा च जरस्भावः कृतः तदा लुक् न भविष्यति सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति । यदि एवम् अतिजरसम् , अतिजरसैः इति अत्र न प्राप्नोति अतिजरम् , अतिजरैः इति भवितव्यम् । गोनर्दीयः आह । इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् भवति । अतिजरम् अतिजरैः इति भवितव्यम् सत्याम् एतस्याम् परिभाषायाम् सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति ।

KA III,309.2-12 Ro V,172.2-173.4 numaḥ anaṅjarasau bhavataḥ vipratiṣedhena . numaḥ avakāśaḥ . trapuṇī , jatunī , tumburuṇī . anaṅaḥ avakāśaḥ . priyasakthnā brāhmaṇena . iha ubhayam prāpnoti . dadhnā , sakthnā . jarasaḥ avakāśaḥ . jarasā , jarase . numaḥ avakāśaḥ . kuṇḍāni , vanāni . iha ubhayam prāpnoti . atijarāṃsi brāhmaṇakulāni . anaṅjarasau numaḥ bhavataḥ vipratiṣedhena . atha iha luk kasmāt na bhavati . atijarasam paśya iti . kim punaḥ kāraṇam dvitīyaikavacanam eva udāhriyate na punaḥ prathamaikavacanam api . atijarasam tiṣṭhati iti . asti atra viśeṣaḥ . na atra akṛte ambhāve jarasbhāvaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . aci iti ucyate . yadā ca jarasbhāvaḥ kṛtaḥ tadā luk na bhaviṣyati sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti . yadi evam atijarasam , atijarasaiḥ iti atra na prāpnoti atijaram , atijaraiḥ iti bhavitavyam . gonardīyaḥ āha . iṣṭam eva etat saṅgṛhītam bhavati . atijaram atijaraiḥ iti bhavitavyam satyām etasyām paribhāṣāyām sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०९।१५-३१०।२५ रो व्,१७४।२-१७८।६ त्यदादीनाम् द्विपर्यन्तानाम् अकारवचनम् । त्यदादीनाम् द्विपर्यन्तानाम् अत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । युष्मदस्मदन्तानाम् भवदन्तानाम् वा मा भूत् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । त्यदादीनाम् अकारेण सिद्धत्वात् युष्मदस्मदोः , शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक् ततः अत् इति । यत् अयम् त्यदादीनाम् अत्वेन सिद्धे युष्मदस्मदोः शेषे लोपम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः प्राक् ततः अत्वम् भवति इति । न सर्वेषाम् इति । अपि वा उपसमस्तार्थम् अत्वाभावात् कृतम् भवेत् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । उपसमस्तार्थम् एतत् स्यात् : अतियूयम् , अतिवयम् । उपसमस्तानाम् हि त्यदादीनाम् अत्वम् न इष्यते : अतितत् , अतितदौ , अतितदः । टिलोपः टाबभावार्थः कर्तव्यः इति तत् स्मृतम् । यः तु शेषे लोपः टिलोपः सः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । टाप्प्रतिषेधार्थम् । टाप् मा भूत् इति । सः तर्हि टिलोपः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अथ वा शेषसप्तम्या शेषे लोपः विधीयते । इह युष्मदस्मदोः लोपः इति इयता अन्त्यस्य लोपः सिद्धः । सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् शेषग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् अवशिष्टस्य लोपः यथा स्यात् इति । लुप्तशिष्टे हि तस्य आहुः कार्यसिद्धिम् मनीषिणः । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न सर्वेषाम् त्यदादीनाम् अत्वम् भवति इति यत् अयम् किमः कः इति कादेशम् शास्ति । इतरथा हि किमः अत् भवति इति एव ब्रूयात् । सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति न च किमः अत्त्वेन सिध्यति । अत्त्वे हि सति अन्त्यस्य प्रसज्येत । सिद्धम् अन्त्यस्य पूर्वेण एव तत्र आरम्भसामर्थ्यात् इकारस्य भविष्यति । कुतः नु खलु एतत् अनन्त्यार्थे आरम्भे सति इकारस्य भविष्यति न पुनः ककारस्य स्यात् । यत् तर्हि किमः ग्रहणम् करोति । इतरथा हि कट् अत् भवति इति एव ब्रूयात् । एवम् अपि ककारमात्रात् परस्य प्राप्नोति । त्यदादीनाम् इति वर्तते न च अन्यत् किमः त्यदादिषु ककारवत् अस्ति । एवम् अपि अनैकान्तिकम् ज्ञापकम् । एतावत् तु ज्ञाप्यते न सर्वेषाम् त्यदादीनाम् अत्वम् भवति इति तत्र कुतः एतत् द्विपर्यन्तानाम् भविष्यति न पुनः युष्मदस्मदन्तानाम् वा स्यात् भवदन्तानाम् वा । किम् च अवश्यम् खलु अपि उत्तरार्थम् किमः ग्रहणम् कर्तव्यम् । कु तिहोः क्व अति इति । कादेशः खलु अपि अवश्यम् साकच्कार्थः वक्तव्यः कः कौ के इति एवम् अर्थम् । तस्मात् द्विपर्यन्तानाम् अत्वम् वक्तव्यम् । त्यदादीनाम् अकारेण सिद्धत्वात् युष्मदस्मदोः , शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक् ततः अत् इति । अपि वा उपसमस्तार्थम् अत्वाभावात् कृतम् भवेत् , टिलोपः टाबभावार्थः कर्तव्यः इति तत् स्मृतम् । अथ वा शेषसप्तम्या शेषे लोपः विधीयते , लुप्तशिष्टे हि तस्य आहुः कार्यसिद्धिम् मनीषिणः ।

KA III,309.15-310.25 Ro V,174.2-178.6 tyadādīnām dviparyantānām akāravacanam . tyadādīnām dviparyantānām atvam vaktavyam . kim prayojanam . yuṣmadasmadantānām bhavadantānām vā mā bhūt iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . tyadādīnām akāreṇa siddhatvāt yuṣmadasmadoḥ , śeṣe lopasya lopena jñāyate prāk tataḥ at iti . yat ayam tyadādīnām atvena siddhe yuṣmadasmadoḥ śeṣe lopam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ prāk tataḥ atvam bhavati iti . na sarveṣām iti . api vā upasamastārtham atvābhāvāt kṛtam bhavet . na etat asti prayojanam . upasamastārtham etat syāt : atiyūyam , ativayam . upasamastānām hi tyadādīnām atvam na iṣyate : atitat , atitadau , atitadaḥ . ṭilopaḥ ṭābabhāvārthaḥ kartavyaḥ iti tat smṛtam . yaḥ tu śeṣe lopaḥ ṭilopaḥ saḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . ṭāppratiṣedhārtham . ṭāp mā bhūt iti . saḥ tarhi ṭilopaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . atha vā śeṣasaptamyā śeṣe lopaḥ vidhīyate . iha yuṣmadasmadoḥ lopaḥ iti iyatā antyasya lopaḥ siddhaḥ . saḥ ayam evam siddhe sati yat śeṣagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam avaśiṣṭasya lopaḥ yathā syāt iti . luptaśiṣṭe hi tasya āhuḥ kāryasiddhim manīṣiṇaḥ . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sarveṣām tyadādīnām atvam bhavati iti yat ayam kimaḥ kaḥ iti kādeśam śāsti . itarathā hi kimaḥ at bhavati iti eva brūyāt . siddhe vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati na ca kimaḥ attvena sidhyati . attve hi sati antyasya prasajyeta . siddham antyasya pūrveṇa eva tatra ārambhasāmarthyāt ikārasya bhaviṣyati . kutaḥ nu khalu etat anantyārthe ārambhe sati ikārasya bhaviṣyati na punaḥ kakārasya syāt . yat tarhi kimaḥ grahaṇam karoti . itarathā hi kaṭ at bhavati iti eva brūyāt . evam api kakāramātrāt parasya prāpnoti . tyadādīnām iti vartate na ca anyat kimaḥ tyadādiṣu kakāravat asti . evam api anaikāntikam jñāpakam . etāvat tu jñāpyate na sarveṣām tyadādīnām atvam bhavati iti tatra kutaḥ etat dviparyantānām bhaviṣyati na punaḥ yuṣmadasmadantānām vā syāt bhavadantānām vā . kim ca avaśyam khalu api uttarārtham kimaḥ grahaṇam kartavyam . ku tihoḥ kva ati iti . kādeśaḥ khalu api avaśyam sākackārthaḥ vaktavyaḥ kaḥ kau ke iti evam artham . tasmāt dviparyantānām atvam vaktavyam . tyadādīnām akāreṇa siddhatvāt yuṣmadasmadoḥ , śeṣe lopasya lopena jñāyate prāk tataḥ at iti . api vā upasamastārtham atvābhāvāt kṛtam bhavet , ṭilopaḥ ṭābabhāvārthaḥ kartavyaḥ iti tat smṛtam . atha vā śeṣasaptamyā śeṣe lopaḥ vidhīyate , luptaśiṣṭe hi tasya āhuḥ kāryasiddhim manīṣiṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१०।२७-२८ रो व्,१७८।८-९ किमर्थम् क्वादेशः उच्यते न कु तिहात् सि इति एव उच्यते । का रूपसिद्धिः : क्व । यणादेशेन सिद्धम् । न सिध्यति । ओः गुणः प्रसज्येत ।

KA III,310.27-28 Ro V,178.8-9 kimartham kvādeśaḥ ucyate na ku tihāt si iti eva ucyate . kā rūpasiddhiḥ : kva . yaṇādeśena siddham . na sidhyati . oḥ guṇaḥ prasajyeta .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३११।२-१२ रो व्,१७८।११-१८०।५ किमर्थम् अनन्त्ययोः इति उच्यते । अन्त्ययोः मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अत्वम् अन्त्ययोः बाधकम् भविष्यति । अनवकाशाः विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशम् च अत्वम् । कः अवकाशः । द्विशब्दः । सत्वम् अपि सावकाशम् । कः अवकाशः । अनन्त्यः । कथम् पुनः सति अन्त्ये अनन्त्यस्य सत्वम् स्यात् । भवेत् यः तकारदकाराभ्याम् अङ्गम् विशेषयेत् तस्य अनन्त्ययोः न स्यात् । वयम् तु खलु अङ्गेन तकारदकारौ विशेषयिष्यामः । एवम् अपि उभयोः सावकासशयोः परत्वात् सत्वम् प्राप्नोति । किम् च स्यात् यदि अन्त्ययोः सत्वम् स्यात् । इह हे सः इति एङ्ह्रस्वात् इति सम्बुद्धिलोपः न स्यात् । इह च या सा अतः इति टाप् न स्यात् । तस्मात् अनन्त्ययोः इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । एवम् वक्ष्यामि । तदोः सः सौ । ततः अदसः । अदसः च दकारस्य सः भवति इति । इदम् इदानीम् किमर्थम् । नियमार्थम् । अदसः एव दकारस्य न अन्यस्य दकारस्य इति । यदि नियमः क्रियते द्वीयतेः अप्रत्ययः द्वः इति प्राप्नोति स्वः इति च इष्यते । यथालक्षणम् अप्रयुक्ते ।

KA III,311.2-12 Ro V,178.11-180.5 kimartham anantyayoḥ iti ucyate . antyayoḥ mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . atvam antyayoḥ bādhakam bhaviṣyati . anavakāśāḥ vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti sāvakāśam ca atvam . kaḥ avakāśaḥ . dviśabdaḥ . satvam api sāvakāśam . kaḥ avakāśaḥ . anantyaḥ . katham punaḥ sati antye anantyasya satvam syāt . bhavet yaḥ takāradakārābhyām aṅgam viśeṣayet tasya anantyayoḥ na syāt . vayam tu khalu aṅgena takāradakārau viśeṣayiṣyāmaḥ . evam api ubhayoḥ sāvakāsaśayoḥ paratvāt satvam prāpnoti . kim ca syāt yadi antyayoḥ satvam syāt . iha he saḥ iti eṅhrasvāt iti sambuddhilopaḥ na syāt . iha ca yā sā ataḥ iti ṭāp na syāt . tasmāt anantyayoḥ iti vaktavyam . na vaktavyam . evam vakṣyāmi . tadoḥ saḥ sau . tataḥ adasaḥ . adasaḥ ca dakārasya saḥ bhavati iti . idam idānīm kimartham . niyamārtham . adasaḥ eva dakārasya na anyasya dakārasya iti . yadi niyamaḥ kriyate dvīyateḥ apratyayaḥ dvaḥ iti prāpnoti svaḥ iti ca iṣyate . yathālakṣaṇam aprayukte .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३११।१४-३१२।१३ रो व्,१८०-१८२ अदसः सोः भवेत् औत्वम् किम् सुलोपः विधीयते । अदसः एव सोः भवेत् औत्वम् किमर्थम् सुलोपः विधीयते । ह्रस्वात् लुप्येत सम्बुद्धिः । इह हे असौ इति एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः इति लोपः प्रसज्येत । न हलः । हलः लोपः सम्बुद्धिलोपः । तत् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । प्रकृतम् हि तत् । प्रकृतम् हल्ग्रहणम् । क्व प्रकृतम् । हल्ङ्याब्भ्यः दीर्घात् सुतिस्यपृक्तम् हल् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । ह्रस्वात् इति एषा पञ्चमी हल् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति । आपः एत्त्वम् भवेत् तस्मिन् । इह हे असौ ब्राह्मणि आङि च आपः सम्बुद्धौ च इति एत्त्वम् प्रसज्येत । न झलि इति अनुवर्तनात् । झलि इति तत्र अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । सुपि च बहुवचने झलि एत् इति । प्रत्ययस्थात् च कात् इत्त्वम् । इह च असकौ ब्राह्मणी इति प्रत्यय्स्थात् कात् पूर्वस्य इति ईत्त्वम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । आ , आप् , आप् इति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । कारिके , हारिके , इति । शीभावः च प्रसज्यते । इह च शीभावः च प्राप्नोति । असौ ब्राह्मणी । आपः उत्तरस्य औङः शी भवति इति शीभावः प्राप्नोति । तस्मात् सोः लोपः वक्तव्यः ।

KA III,311.14-312.13 Ro V,180-182 adasaḥ soḥ bhavet autvam kim sulopaḥ vidhīyate . adasaḥ eva soḥ bhavet autvam kimartham sulopaḥ vidhīyate . hrasvāt lupyeta sambuddhiḥ . iha he asau iti eṅhrasvāt sambuddheḥ iti lopaḥ prasajyeta . na halaḥ . halaḥ lopaḥ sambuddhilopaḥ . tat halgrahaṇam kartavyam . prakṛtam hi tat . prakṛtam halgrahaṇam . kva prakṛtam . halṅyābbhyaḥ dīrghāt sutisyapṛktam hal iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . hrasvāt iti eṣā pañcamī hal iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti . āpaḥ ettvam bhavet tasmin . iha he asau brāhmaṇi āṅi ca āpaḥ sambuddhau ca iti ettvam prasajyeta . na jhali iti anuvartanāt . jhali iti tatra anuvartate . kva prakṛtam . supi ca bahuvacane jhali et iti . pratyayasthāt ca kāt ittvam . iha ca asakau brāhmaṇī iti pratyaysthāt kāt pūrvasya iti īttvam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . ā , āp , āp iti . iha api tarhi na prāpnoti . kārike , hārike , iti . śībhāvaḥ ca prasajyate . iha ca śībhāvaḥ ca prāpnoti . asau brāhmaṇī . āpaḥ uttarasya auṅaḥ śī bhavati iti śībhāvaḥ prāpnoti . tasmāt soḥ lopaḥ vaktavyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१२।१४-३१३।४ रो व्,१८२ सौ औत्वप्रतिषेधः साकच्कात् वा सात् उत्वम् च । सौ औत्वप्रतिषेधः साकच्कात् वा वक्तव्यः । सात् च परस्य उत्वम् वक्तव्यम् । असकौ , असुकः । उत्तरपदभूतानाम् आदेशे उपदेशवद्वचनम् । उत्तरपदभूतानाम् त्यदादीनाम् आदेशे उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । परमाहम् , परमायम् , परमानेन । किम् प्रयोजनम् । अनादिष्टार्थम् । अकृते एकादेशे आदेशाः यथा स्युः इति । किम् पुनः कारणम् एकादेशः तावत् भवति न पुनः आदेशाः । न परत्वात् आदेशैः भवितव्यम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गाः आदेशाः । अन्तरङ्गः एकादेशः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । सः तर्हि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति पूर्वपदोत्तरपदयोः तावत् कार्यम् भवति न एकादेशः इति यत् अयम् न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इन्द्रे द्वौ अचौ । तत्र एकः यस्य इति लोपेन अपह्रियते अपरः एकादेशेन । अनच्कः इन्द्रः संवृत्तः । तत्र कः वृद्धेः प्रसङ्गः । पश्यति तु आचार्यः पूर्वपदोत्तरपदयोः तावत् कार्यम् भवति न एकादेशे इति ततः न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

KA III,312.14-313.4 Ro V,182 sau autvapratiṣedhaḥ sākackāt vā sāt utvam ca . sau autvapratiṣedhaḥ sākackāt vā vaktavyaḥ . sāt ca parasya utvam vaktavyam . asakau , asukaḥ . uttarapadabhūtānām ādeśe upadeśavadvacanam . uttarapadabhūtānām tyadādīnām ādeśe upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . paramāham , paramāyam , paramānena . kim prayojanam . anādiṣṭārtham . akṛte ekādeśe ādeśāḥ yathā syuḥ iti . kim punaḥ kāraṇam ekādeśaḥ tāvat bhavati na punaḥ ādeśāḥ . na paratvāt ādeśaiḥ bhavitavyam . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgāḥ ādeśāḥ . antaraṅgaḥ ekādeśaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . saḥ tarhi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati pūrvapadottarapadayoḥ tāvat kāryam bhavati na ekādeśaḥ iti yat ayam na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . indre dvau acau . tatra ekaḥ yasya iti lopena apahriyate aparaḥ ekādeśena . anackaḥ indraḥ saṃvṛttaḥ . tatra kaḥ vṛddheḥ prasaṅgaḥ . paśyati tu ācāryaḥ pūrvapadottarapadayoḥ tāvat kāryam bhavati na ekādeśe iti tataḥ na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१३।५-८ रो व्,१८२-१८३ अदसः सोः भवेत् औत्वम् किम् सुलोपः विधीयते , ह्रस्वात् लुप्येत सम्बुद्धिः न हलः प्रकृतम् हि तत् । आपः एत्त्वम् भवेत् तस्मिन् न झलि इति अनुवर्तनात् , प्रत्ययस्थात् च कात् इत्त्वम् शीभावः च प्रसज्यते ।

KA III,313.5-8 Ro V,182-183 adasaḥ soḥ bhavet autvam kim sulopaḥ vidhīyate , hrasvāt lupyeta sambuddhiḥ na halaḥ prakṛtam hi tat . āpaḥ ettvam bhavet tasmin na jhali iti anuvartanāt , pratyayasthāt ca kāt ittvam śībhāvaḥ ca prasajyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१३।१०-२२ रो व्,१८३।४-१८४।४ मृजेः वृद्धिविधौ क्विप्रतिषेधः । मृजेः वृद्धिविधौ क्व्यन्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । कंसपरिमृड्भ्याम् , कंसपरिमृड्भिः । धातोः स्वरूपग्रहणे वा तत्प्रत्ययविज्ञानात् सिद्धम् । अथ वा धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् सिद्धम् । धातुप्रत्यये कार्यम् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनम् सृजिदृशिमस्जिनशिहन्तिगिरत्यर्थम् । सृजि । रज्जुसृड्भ्याम् , रज्जुसृड्भिः । सृजि । दृशि । देवदृग्भ्याम् , देवदृग्भिः । दृशि । मस्जि । उदकमग्भ्याम् , उदकमग्भिः । मस्जि । नशि । प्रनड्भ्याम् , प्रनड्भिः । नशि । हन्ति । वार्त्रघ्नः , भ्रौणघ्नः । हन्ति । गिरति । देवगिरः । यदि स्वरूपग्रहणे इति उच्यते प्रसृब्भ्याम् , प्रसृब्भिः , अनुदात्तस्य च ऋदुपस्य अन्यतरस्याम् इति अम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि इयम् परिभाषा कर्तव्या धातोः कार्यम् उच्यमानम् तत्प्रत्यये भवति इति । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् भ्रौणहत्ये तत्वम् शास्ति ।

KA III,313.10-22 Ro V,183.4-184.4 mṛjeḥ vṛddhividhau kvipratiṣedhaḥ . mṛjeḥ vṛddhividhau kvyantasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kaṃsaparimṛḍbhyām , kaṃsaparimṛḍbhiḥ . dhātoḥ svarūpagrahaṇe vā tatpratyayavijñānāt siddham . atha vā dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānāt siddham . dhātupratyaye kāryam bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . prayojanam sṛjidṛśimasjinaśihantigiratyartham . sṛji . rajjusṛḍbhyām , rajjusṛḍbhiḥ . sṛji . dṛśi . devadṛgbhyām , devadṛgbhiḥ . dṛśi . masji . udakamagbhyām , udakamagbhiḥ . masji . naśi . pranaḍbhyām , pranaḍbhiḥ . naśi . hanti . vārtraghnaḥ , bhrauṇaghnaḥ . hanti . girati . devagiraḥ . yadi svarūpagrahaṇe iti ucyate prasṛbbhyām , prasṛbbhiḥ , anudāttasya ca ṛdupasya anyatarasyām iti am prāpnoti . evam tarhi iyam paribhāṣā kartavyā dhātoḥ kāryam ucyamānam tatpratyaye bhavati iti . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . na kartavyā . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati eṣā paribhāṣā iti yat ayam bhrauṇahatye tatvam śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१३।२४-३१४।१४ रो व्,१८४।५-१८५।७ वृद्धौ अज्ग्रहणम् गोऽर्थम् । वृद्धौ अज्ग्रहणम् क्रियते गोतः वृधिः यथा स्यात् । गौः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । णित्करणसामर्थ्यात् एव अत्र वृद्धिः भविष्यति । अथ योगविभागः किमर्थः न ञ्णिति अतः उपधायाः इति एव उच्येत । का रूपसिद्धः चायकः , लावकः , कारकः । गुणे कृते अयवः रपरत्वे च अतः उपधायाः इति एव सिद्धम् । योगविभागः सखिव्यञ्जनाद्यर्थः । योगविभागः क्रियते सख्यर्थः व्यञ्जनाद्यर्थः च । सख्यर्थः तावत् । सखायौ , सखायः । व्यञ्जनाद्यर्थः । जैत्रम् , यौत्रम् , च्यौत्रम् । योगविभागे च इदानीम् सखिव्यञ्जनाद्यर्थे क्रियमाणे अज्ग्रहणम् अपि कर्तव्यम् भवति । किम् प्रयोजनम् । गोर्थम् । ननु च उक्तम् णित्करणसामर्थ्यात् एव अत्र वृद्धिः भविष्यति इति । अस्ति अन्यत् णित्करणसय प्रयोजनम् । किम् । गावौ , गावः । अवादेशे कृते अतः उपधायाः इति वृद्धिः यथा स्यात् । यत् तु सौ णित्करणम् तत् अनवकाशम् तस्य अनवकाशत्वात् एव वृद्धिः भविष्यति । यथा एव खलु अपि णित्करणसामर्थ्यात् अनिकः अपि वृद्धिः प्रार्थ्यते एवम् तत्वम् अपि प्राप्नोति । तत्वम् अपि हि ञ्णिति इति उच्यते । तस्मात् अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

KA III,313.24-314.14 Ro V,184.5-185.7 vṛddhau ajgrahaṇam go'rtham . vṛddhau ajgrahaṇam kriyate gotaḥ vṛdhiḥ yathā syāt . gauḥ iti . na etat asti prayojanam . ṇitkaraṇasāmarthyāt eva atra vṛddhiḥ bhaviṣyati . atha yogavibhāgaḥ kimarthaḥ na ñṇiti ataḥ upadhāyāḥ iti eva ucyeta . kā rūpasiddhaḥ cāyakaḥ , lāvakaḥ , kārakaḥ . guṇe kṛte ayavaḥ raparatve ca ataḥ upadhāyāḥ iti eva siddham . yogavibhāgaḥ sakhivyañjanādyarthaḥ . yogavibhāgaḥ kriyate sakhyarthaḥ vyañjanādyarthaḥ ca . sakhyarthaḥ tāvat . sakhāyau , sakhāyaḥ . vyañjanādyarthaḥ . jaitram , yautram , cyautram . yogavibhāge ca idānīm sakhivyañjanādyarthe kriyamāṇe ajgrahaṇam api kartavyam bhavati . kim prayojanam . gortham . nanu ca uktam ṇitkaraṇasāmarthyāt eva atra vṛddhiḥ bhaviṣyati iti . asti anyat ṇitkaraṇasaya prayojanam . kim . gāvau , gāvaḥ . avādeśe kṛte ataḥ upadhāyāḥ iti vṛddhiḥ yathā syāt . yat tu sau ṇitkaraṇam tat anavakāśam tasya anavakāśatvāt eva vṛddhiḥ bhaviṣyati . yathā eva khalu api ṇitkaraṇasāmarthyāt anikaḥ api vṛddhiḥ prārthyate evam tatvam api prāpnoti . tatvam api hi ñṇiti iti ucyate . tasmāt ajgrahaṇam kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१४।१६-३१५।२ रो व्,१८५-१८६ अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । ननु च क्रियते एव । द्वितीयम् कर्तव्यम् यथा अचामादिग्रहणम् अज्विशेषणम् विज्ञायेत । अचाम् आदेः अचः इति । अथ अक्रियमाणे अज्ग्रहणे कस्य अचामादिग्रहणम् विशेषणम् स्यात् । इग्विशेषणम् इति आह । अचाम् आदेः इकः इति । तत्र कः दोषः । इह एव स्यात् । ऐत्कायनः , औपगवः । इह न स्यात् । गार्ग्यः , वात्स्यः इति । तत् तर्हि अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अचः ञ्णिति इति । यदि तत् अनुवर्तते अतः उपधायाः अचः इति अज्मात्रस्य उपधायाः वृद्धिः प्रसज्येत । छेदकः इति । अकारेण तपरेण अचम् विशेषयिष्यामः । अचः अतः इति । इह इदानीम् अचः इति एव अनुवर्तते अतः इति निवृत्तम् । अथ वा मण्डूकगतयः अधिकाराः । यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः । अथ वा एकयोगः करिष्यते । अचः ञ्णिति अतः उपधायाः । ततः तद्धितेषु अचाम् आदेः इति । न च एकयोगे अनुवृत्तिः भवति ।

KA III,314.16-315.2 Ro V,185-186 ajgrahaṇam kartavyam . nanu ca kriyate eva . dvitīyam kartavyam yathā acāmādigrahaṇam ajviśeṣaṇam vijñāyeta . acām ādeḥ acaḥ iti . atha akriyamāṇe ajgrahaṇe kasya acāmādigrahaṇam viśeṣaṇam syāt . igviśeṣaṇam iti āha . acām ādeḥ ikaḥ iti . tatra kaḥ doṣaḥ . iha eva syāt . aitkāyanaḥ , aupagavaḥ . iha na syāt . gārgyaḥ , vātsyaḥ iti . tat tarhi ajgrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . acaḥ ñṇiti iti . yadi tat anuvartate ataḥ upadhāyāḥ acaḥ iti ajmātrasya upadhāyāḥ vṛddhiḥ prasajyeta . chedakaḥ iti . akāreṇa tapareṇa acam viśeṣayiṣyāmaḥ . acaḥ ataḥ iti . iha idānīm acaḥ iti eva anuvartate ataḥ iti nivṛttam . atha vā maṇḍūkagatayaḥ adhikārāḥ . yathā maṇḍūkāḥ utplutya utplutya gacchanti tadvat adhikārāḥ . atha vā ekayogaḥ kariṣyate . acaḥ ñṇiti ataḥ upadhāyāḥ . tataḥ taddhiteṣu acām ādeḥ iti . na ca ekayoge anuvṛttiḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१५।३-१६ रो व्,१८६-१८८ तद्धितेषु अचामादिवृद्धौ अन्त्योपधलक्षणप्रतिषेधः । तद्धितेषु अचामादिवृद्धौ अन्त्योपधलक्षणायाः वृद्धेः प्रतिषेधः वक्तव्यः । क्रौष्टुः जागतः इति । ननु च अचामादिवृद्धिः अन्त्योपधलक्षणाम् वृद्धिम् बाधिष्यते । कथम् अन्यस्य उच्यमाना अन्यस्य बाधिका स्यात् । असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् । लोकविज्ञानात् सिद्धम् । सति अपि सम्भवे बाधनम् भवति । तत् यथा । ब्राह्मणेभ्यः दधि दीयताम् तक्रम् कौण्डिन्याय इति सति अपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानम् निवर्तकम् भवति । एवम् इह अपि सति अपि सम्भवे अचामादिवृद्धिः अन्त्योपधलक्षणाम् वृद्धिम् बाधिष्यते । विषमः उपन्यासः । न अप्राप्ते दधिदाने तक्रदानम् आरभ्यते तत् प्राप्ते आरभ्यमाणम् बाधकम् भविष्यति । इह पुनः अप्राप्तायाम् अन्त्योपधलक्षणायाम् वृद्धौ अचामादिवृद्धिः आरभ्यते । सुश्रुत् , सौश्रुतः इति । पुष्करसद्ग्रहणात् वा । अथ वा यत् अयम् अनुशतिकादिषु पुष्करसच्शब्दम् पठति तत् ज्ञापयति आचार्यः अचामादिवृद्धौ अन्त्योपधलक्षणा वृद्धिः न भवति इति ।

KA III,315.3-16 Ro V,186-188 taddhiteṣu acāmādivṛddhau antyopadhalakṣaṇapratiṣedhaḥ . taddhiteṣu acāmādivṛddhau antyopadhalakṣaṇāyāḥ vṛddheḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . krauṣṭuḥ jāgataḥ iti . nanu ca acāmādivṛddhiḥ antyopadhalakṣaṇām vṛddhim bādhiṣyate . katham anyasya ucyamānā anyasya bādhikā syāt . asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt . lokavijñānāt siddham . sati api sambhave bādhanam bhavati . tat yathā . brāhmaṇebhyaḥ dadhi dīyatām takram kauṇḍinyāya iti sati api sambhave dadhidānasya takradānam nivartakam bhavati . evam iha api sati api sambhave acāmādivṛddhiḥ antyopadhalakṣaṇām vṛddhim bādhiṣyate . viṣamaḥ upanyāsaḥ . na aprāpte dadhidāne takradānam ārabhyate tat prāpte ārabhyamāṇam bādhakam bhaviṣyati . iha punaḥ aprāptāyām antyopadhalakṣaṇāyām vṛddhau acāmādivṛddhiḥ ārabhyate . suśrut , sauśrutaḥ iti . puṣkarasadgrahaṇāt vā . atha vā yat ayam anuśatikādiṣu puṣkarasacśabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ acāmādivṛddhau antyopadhalakṣaṇā vṛddhiḥ na bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१६।२-३१७।१० रो व्,१८९।३-१९२।२ देविकादिषु तदादिग्रहणम् । देविकादिषु तदादिग्रहणम् कर्तव्यम् । देविकाद्यादीनाम् इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । दाविकाकुलाः शालयः , शांशपास्थलाः देवाः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अन्यत्र तद्ग्रहणात् तदन्तग्रहणात् वा । अन्यत्र हि तस्य वा ग्रहणम् भवति तदन्तस्य वा न च इदम् तत् न अपि तदन्तम् । आद्यज्विशेषणत्वात् सिद्धम् । आद्यज्विशेषणम् देविकादयः । न एवम् विज्ञायते देविकादीनाम् अङ्गानाम् अचाम् आदेः आकारः भवति इति । कथम् तर्हि । ञ्णिति अङ्गस्य अचाम् आदेः आकारः भवति सः चेत् देविकादीनाम् आद्ज्यच् भवति इति । आन्तरतम्यनिवर्तकत्वात् वा । अथ वा न अनेन अनन्तरतमा वृद्धिः निर्वर्त्यते । किम् तर्हि अन्तरतमा अनेन निवर्त्यते । सिद्धा अत्र वृद्धिः तद्धितेषु अचाम् आदेः इति एव तत्र अनेन अन्तरतमा वृद्धिः निवर्त्यते । परिहारान्तरम् एव इदम् मत्वा पठितम् कथम् च इदम् परिहारान्तरम् स्यात् । यदि न आद्यज्विशेषणम् देविकादयः । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् अद्यज्विशेषणम् देविकादयः इति । यदि न आद्यज्विशेषणम् देविकादयः स्युः इह अपि प्राप्नोति : सुदेविकायाम् भवः सौदेविकः इति । अथ अत्र अपि आद्यज्विशेषणत्वात् इति एव सिद्धम् परिहारान्तरम् न भवति । न ब्रूमः यत्र क्रियमाणे दोषः तत्र कर्तव्यम् इति । किम् तर्हि । यत्र क्रियमाणे न दोषः तत्र कर्तव्यम् । क्व च क्रियमाणे न दोषः । सञ्ज्ञाविधौ । वृद्धिः आत् ऐच् देविकादीनाम् आकारः इति । इध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् देविकादिषु तदादिग्रहणम् अन्यत्र तद्ग्रहणात् तदन्तग्रहणात् वा इति । परिहृतम् एतत् आद्यज्विशेषणत्वात् सिद्धम् इति । न्यग्रोधे च केवलग्रहणात् । न्यग्रोधे च केवलग्रहणात् मन्यामहे आद्यज्विशेषणम् देविकादयः इति । तस्य हि केवलग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् इह मा भूत् न्याग्रोधमूलाः शालयः इति । यदि च आद्यज्विशेषणम् देविकादयः ततः केवलग्रहणम् अर्थवत् भवति । तत् एतत् कथम् कृत्वा ज्ञापकम् भवति । यदि न्यग्रोधशब्दः अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् भवति । अथ हि न्यग्रोहति इति न्यग्रोधः ततः नियमार्थम् पदान्तः इति कृत्वा न ज्ञापकम् भवति । वहीनरस्य इद्वचनम् । वहीनरस्य इत्त्वम् वक्तव्यम् । वहीनरस्य अपत्यम् वैहीनरिः । कुणरवाडवः तु आह । न एषः वहीनरः । कः तर्हि । विहीनरः एषः । विहीनः नरः कामभोगाभ्याम् विहीनरः । विहीनरस्य अपत्यम् वैहीनरिः ।

KA III,316.2-317.10 Ro V,189.3-192.2 devikādiṣu tadādigrahaṇam . devikādiṣu tadādigrahaṇam kartavyam . devikādyādīnām iti vaktavyam . iha api yathā syāt . dāvikākulāḥ śālayaḥ , śāṃśapāsthalāḥ devāḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . anyatra tadgrahaṇāt tadantagrahaṇāt vā . anyatra hi tasya vā grahaṇam bhavati tadantasya vā na ca idam tat na api tadantam . ādyajviśeṣaṇatvāt siddham . ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ . na evam vijñāyate devikādīnām aṅgānām acām ādeḥ ākāraḥ bhavati iti . katham tarhi . ñṇiti aṅgasya acām ādeḥ ākāraḥ bhavati saḥ cet devikādīnām ādjyac bhavati iti . āntaratamyanivartakatvāt vā . atha vā na anena anantaratamā vṛddhiḥ nirvartyate . kim tarhi antaratamā anena nivartyate . siddhā atra vṛddhiḥ taddhiteṣu acām ādeḥ iti eva tatra anena antaratamā vṛddhiḥ nivartyate . parihārāntaram eva idam matvā paṭhitam katham ca idam parihārāntaram syāt . yadi na ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ . avaśyam ca etat evam vijñeyam adyajviśeṣaṇam devikādayaḥ iti . yadi na ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ syuḥ iha api prāpnoti : sudevikāyām bhavaḥ saudevikaḥ iti . atha atra api ādyajviśeṣaṇatvāt iti eva siddham parihārāntaram na bhavati . na brūmaḥ yatra kriyamāṇe doṣaḥ tatra kartavyam iti . kim tarhi . yatra kriyamāṇe na doṣaḥ tatra kartavyam . kva ca kriyamāṇe na doṣaḥ . sañjñāvidhau . vṛddhiḥ āt aic devikādīnām ākāraḥ iti . idhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam devikādiṣu tadādigrahaṇam anyatra tadgrahaṇāt tadantagrahaṇāt vā iti . parihṛtam etat ādyajviśeṣaṇatvāt siddham iti . nyagrodhe ca kevalagrahaṇāt . nyagrodhe ca kevalagrahaṇāt manyāmahe ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ iti . tasya hi kevalagrahaṇasya etat prayojanam iha mā bhūt nyāgrodhamūlāḥ śālayaḥ iti . yadi ca ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ tataḥ kevalagrahaṇam arthavat bhavati . tat etat katham kṛtvā jñāpakam bhavati . yadi nyagrodhaśabdaḥ avyutpannam prātipadikam bhavati . atha hi nyagrohati iti nyagrodhaḥ tataḥ niyamārtham padāntaḥ iti kṛtvā na jñāpakam bhavati . vahīnarasya idvacanam . vahīnarasya ittvam vaktavyam . vahīnarasya apatyam vaihīnariḥ . kuṇaravāḍavaḥ tu āha . na eṣaḥ vahīnaraḥ . kaḥ tarhi . vihīnaraḥ eṣaḥ . vihīnaḥ naraḥ kāmabhogābhyām vihīnaraḥ . vihīnarasya apatyam vaihīnariḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१७।८-३१८।२४ रो व्,१९२।४-१९४।११ य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् । य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् सिद्धम् । कुतः । अपवादौ वृद्धेः हि तौ । अपवादौ हि वृद्धेः तौ ऐचौ उच्येते । नित्यौ ऐचौ तयोः वृद्धिः । अथ वा नित्यौ ऐचौ । कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नुतः अकृतायाम् अपि । नित्यत्वात् ऐचोः कृतयोः यदि अपि वृद्धिः तयोः एव । किमर्थम् न इति शिष्यते । अथ किमर्थम् प्रतिषेधः उच्यते । एचोः विषयार्थम् प्रतिषेधसन्नियुक्तवचनम् । एचोः विषयार्थम् प्रतिषेधसन्नियोगेन ऐचौ उच्येते । यत्र य्वाभ्याम् परावृद्धिः तत्र अध्यश्वेः यथा न तौ । यत्र य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् उच्यते तत्र ऐचौ यथा स्याताम् । इह मा भूताम् । आध्यश्विः , दाध्यश्विः , माध्वश्विः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अचाम् आदेः य्वाभ्याम् हि तौ । अचाम् आदिना अत्र य्वौ विशेषयिष्यामः । अचाम् आदेः यौ य्वौ इति । कथम् द्व्याशीतिके न तौ । द्व्याशीतिकः इति अत्र कस्मात् न तौ भवतः । यत्र वृद्धिः अचाम् आदेः तत्र ऐचौ अत्र घोः हि सा । तत्र अचाम् आदेः इति एवम् वृद्धिः तत्र ऐचौ उच्येते । अत्र घोः इति एवम् वृद्धिः । किम् इदम् घोः इति । उत्तरपदस्य इति । उत्तरपदाधिकारे अपि अवश्यम् ऐजागमः अनुवर्त्यः पूर्वत्र्यलिन्दे भवः पूर्वत्रयलिन्दः इति एवमर्थम् । न एषः दोषः । उत्तरपदेन अत्र अचाम् आदि विशेषयिष्यामः अचाम् आदिना य्वौ । उत्तरपदस्य अचाम् आदेः यौ य्वौ इति । अथ कस्मात् पदान्ताभ्याम् । अथ किमर्थम् पदान्ताभ्याम् इति उच्यते । यथा इणः न भवेत् यणः । इणः यणादेशे मा भूत्। यतः छात्रा , याता इति । इह वैयाकरणः , सौवश्वः इति शाकलम् प्राप्नोति य्वोः च स्थानिवद्भावात् आयावौ प्राप्नुतः । शकलायावादेशेषु च उक्तम् । किम् उक्तम् । शाकले तावत् उक्तम् सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधः इति । आयावोः किम् उक्तम् । अचः पूर्वविज्ञानात् ऐचोः सिद्धम् इति । य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् अपवादौ वृद्धेः हि तौ , नित्यौ ऐचौ तयोः वृद्धिः किमर्थम् न इति शिष्यते । यत्र य्वाभ्याम् परावृद्धिः तत्र अध्यश्वेः यथा न तौ , अचाम् आदेः य्वाभ्याम् हि तौ कथम् द्व्याशीतिके न तौ । यत्र वृद्धिः अचाम् आदेः तत्र ऐचौ अत्र घोः हि सा , अथ कस्मात् पदान्ताभ्याम् यथा इणः न भवेत् यणः ।

KA III,317.8-318.24 Ro V,192.4-194.11 yvābhyām parasya avṛddhitvam . yvābhyām parasya avṛddhitvam siddham . kutaḥ . apavādau vṛddheḥ hi tau . apavādau hi vṛddheḥ tau aicau ucyete . nityau aicau tayoḥ vṛddhiḥ . atha vā nityau aicau . kṛtāyām api vṛddhau prāpnutaḥ akṛtāyām api . nityatvāt aicoḥ kṛtayoḥ yadi api vṛddhiḥ tayoḥ eva . kimartham na iti śiṣyate . atha kimartham pratiṣedhaḥ ucyate . ecoḥ viṣayārtham pratiṣedhasanniyuktavacanam . ecoḥ viṣayārtham pratiṣedhasanniyogena aicau ucyete . yatra yvābhyām parāvṛddhiḥ tatra adhyaśveḥ yathā na tau . yatra yvābhyām parasya avṛddhitvam ucyate tatra aicau yathā syātām . iha mā bhūtām . ādhyaśviḥ , dādhyaśviḥ , mādhvaśviḥ iti . na etat asti prayojanam . acām ādeḥ yvābhyām hi tau . acām ādinā atra yvau viśeṣayiṣyāmaḥ . acām ādeḥ yau yvau iti . katham dvyāśītike na tau . dvyāśītikaḥ iti atra kasmāt na tau bhavataḥ . yatra vṛddhiḥ acām ādeḥ tatra aicau atra ghoḥ hi sā . tatra acām ādeḥ iti evam vṛddhiḥ tatra aicau ucyete . atra ghoḥ iti evam vṛddhiḥ . kim idam ghoḥ iti . uttarapadasya iti . uttarapadādhikāre api avaśyam aijāgamaḥ anuvartyaḥ pūrvatryalinde bhavaḥ pūrvatrayalindaḥ iti evamartham . na eṣaḥ doṣaḥ . uttarapadena atra acām ādi viśeṣayiṣyāmaḥ acām ādinā yvau . uttarapadasya acām ādeḥ yau yvau iti . atha kasmāt padāntābhyām . atha kimartham padāntābhyām iti ucyate . yathā iṇaḥ na bhavet yaṇaḥ . iṇaḥ yaṇādeśe mā bhūt. yataḥ chātrā , yātā iti . iha vaiyākaraṇaḥ , sauvaśvaḥ iti śākalam prāpnoti yvoḥ ca sthānivadbhāvāt āyāvau prāpnutaḥ . śakalāyāvādeśeṣu ca uktam . kim uktam . śākale tāvat uktam sinnityasamāsayoḥ śākalapratiṣedhaḥ iti . āyāvoḥ kim uktam . acaḥ pūrvavijñānāt aicoḥ siddham iti . yvābhyām parasya avṛddhitvam apavādau vṛddheḥ hi tau , nityau aicau tayoḥ vṛddhiḥ kimartham na iti śiṣyate . yatra yvābhyām parāvṛddhiḥ tatra adhyaśveḥ yathā na tau , acām ādeḥ yvābhyām hi tau katham dvyāśītike na tau . yatra vṛddhiḥ acām ādeḥ tatra aicau atra ghoḥ hi sā , atha kasmāt padāntābhyām yathā iṇaḥ na bhavet yaṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१८।२६-३१९।९ रो व्,१९५।१३-१९७।२ अथ परस्य अवृद्धिः इति अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते शौवम् मांसम् टिलोपे कृते ऐजागमः न प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् स्वाध्यायशब्दः द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तः यणः सर्वेभ्यः पूर्वः ऐजागमः प्राप्नोति । यथ इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् अनुवर्तते । कथ शौवम् मांसम् । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृते ऐजागमे टिलोपः प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रकृत्या एकाच् इति प्रकृतिभावेन भवितव्यम् । तत् एतत् आनुपूर्व्या सिद्धम् भवति । अथ वा पुनः अस्तु निवृत्तम् । ननु च उक्तम् स्वाध्यायशब्दः द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तः यणः सर्वेभ्यः पूर्वः ऐजागमः प्राप्नोति इति । कः पुनः अर्हति स्वाध्यायशब्दम् द्वारादिषु पठितुम् । एवम् किल् पठ्येत स्वम् अध्ययनम् स्वाध्यायः इति । तत् च न । सुष्ठु वा अध्ययनम् स्वाध्यायः शोभनम् वा अध्ययनम् स्वाध्यायः । अथ अपि स्वम् अध्ययनम् स्वाध्यायः एवम् अपि न दोषः । अचाम् आदेः इति वर्तते ।

KA III,318.26-319.9 Ro V,195.13-197.2 atha parasya avṛddhiḥ iti anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate śauvam māṃsam ṭilope kṛte aijāgamaḥ na prāpnoti . atha nivṛttam svādhyāyaśabdaḥ dvārādiṣu paṭhyate tatra yāvantaḥ yaṇaḥ sarvebhyaḥ pūrvaḥ aijāgamaḥ prāpnoti . yatha icchasi tathā astu . astu tāvat anuvartate . katha śauvam māṃsam . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛte aijāgame ṭilopaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . prakṛtyā ekāc iti prakṛtibhāvena bhavitavyam . tat etat ānupūrvyā siddham bhavati . atha vā punaḥ astu nivṛttam . nanu ca uktam svādhyāyaśabdaḥ dvārādiṣu paṭhyate tatra yāvantaḥ yaṇaḥ sarvebhyaḥ pūrvaḥ aijāgamaḥ prāpnoti iti . kaḥ punaḥ arhati svādhyāyaśabdam dvārādiṣu paṭhitum . evam kil paṭhyeta svam adhyayanam svādhyāyaḥ iti . tat ca na . suṣṭhu vā adhyayanam svādhyāyaḥ śobhanam vā adhyayanam svādhyāyaḥ . atha api svam adhyayanam svādhyāyaḥ evam api na doṣaḥ . acām ādeḥ iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१९।११-२२ रो व्,१९७।४-१९८।५ अयम् श्वन्शब्दः द्वारादिषु पठ्यते तत्र कः प्रसङ्गः यत् तदादेः स्यात् । न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन । तदादिविधिना प्राप्नोति । न एव तदादिविधिः अस्ति । अतः उत्तरम् पठति । प्रतिषेधे श्वादिग्रहणम् ज्ञापकम् अन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिग्रहणस्य शौवहानाद्यर्थम् । प्रतिषेधे श्वादिग्रहणम् क्रियते ज्ञापकार्थम् । किम् ज्ञाप्यम् । एतत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिविधिः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । शौवहानाद्यर्थम् । शौवहानम् नाम नगरम् । शौवादंष्ट्रः मणिः इति । इकारादिग्रहणम् च श्वागणिकाद्यर्थम् । इकारादिग्रहणम् च कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । श्वागणिकाद्यर्थम् । श्वगणेन चरति श्वागणिकः । तदन्तस्य च अन्यत्र प्रतिषेधः । तदन्तस्य च अन्यत्र प्रतिषेधः वक्तव्यः । श्वाभस्त्रेः स्वम् श्वाभस्त्रम् ।

KA III,319.11-22 Ro V,197.4-198.5 ayam śvanśabdaḥ dvārādiṣu paṭhyate tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat tadādeḥ syāt . na eva prāpnoti na arthaḥ pratiṣedhena . tadādividhinā prāpnoti . na eva tadādividhiḥ asti . ataḥ uttaram paṭhati . pratiṣedhe śvādigrahaṇam jñāpakam anyatra śvangrahaṇe tadādigrahaṇasya śauvahānādyartham . pratiṣedhe śvādigrahaṇam kriyate jñāpakārtham . kim jñāpyam . etat jñāpayati ācāryaḥ anyatra śvangrahaṇe tadādividhiḥ bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . śauvahānādyartham . śauvahānam nāma nagaram . śauvādaṃṣṭraḥ maṇiḥ iti . ikārādigrahaṇam ca śvāgaṇikādyartham . ikārādigrahaṇam ca kartavyam . kim prayojanam . śvāgaṇikādyartham . śvagaṇena carati śvāgaṇikaḥ . tadantasya ca anyatra pratiṣedhaḥ . tadantasya ca anyatra pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śvābhastreḥ svam śvābhastram .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.