Patanjali: Vyakaranamahabhasya 7.2.98

क्अ इइइ,३०५।१५-३०६।५ रो व्,१६३-१६४ किमर्थम् इदम् उच्यते न त्वमौ एकवचने इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । एकवचनाभावात् । एकवचने इति उच्यते न च अत्र एकवचनम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता अङ्गस्य इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लुक् क्रियताम् आदेशौ इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आदेशौ । नित्यः लुक् । कृतयोः अपि आदेशयोः प्राप्नोति अकृतयोः अपि । अन्तरङ्गौ आदेशौ । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत्प्रत्ययोत्तरपदयोः त्वमौ शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्तरङ्गान् अपि विधीन् बाधित्वा बहिरङ्गः लुक् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गोमान् प्रियः अस्य गोमत्प्रियः , यवमत्प्रियः गोमान् इव आचरति गोमत्यते , यवमत्यते अन्तरङ्गान् अपि नुमादीन् बहिरङ्गः लुक् बाधते इति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । ये अन्ये एकवचनादेशाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् एतत् स्यात् । तत् यथा । तव पुत्रः त्वत्पुत्रः , मम पुत्रः मत्पुत्रः , तुभ्यम् हितम् त्वद्धितम् , मह्यम् हितम् मद्धितम् इति । यत् तर्हि मपर्यन्तग्रहणम् अनुवर्तयति । यति अत्र अन्ये एकवचनादेशाः स्युः मपर्त्यन्तानुवृत्तिः अनर्थिका स्यात् ।

KA III,305.15-306.5 Ro V,163-164 kimartham idam ucyate na tvamau ekavacane iti eva siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . ekavacanābhāvāt . ekavacane iti ucyate na ca atra ekavacanam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā aṅgasya iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . evam tarhi idam iha sampradhāryam . luk kriyatām ādeśau iti kim atra kartavyam . paratvāt ādeśau . nityaḥ luk . kṛtayoḥ api ādeśayoḥ prāpnoti akṛtayoḥ api . antaraṅgau ādeśau . evam tarhi siddhe sati yatpratyayottarapadayoḥ tvamau śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ antaraṅgān api vidhīn bādhitvā bahiraṅgaḥ luk bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . gomān priyaḥ asya gomatpriyaḥ , yavamatpriyaḥ gomān iva ācarati gomatyate , yavamatyate antaraṅgān api numādīn bahiraṅgaḥ luk bādhate iti . na etat asti jñāpakam . asti anyat etasya vacane prayojanam . kim . ye anye ekavacanādeśāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham etat syāt . tat yathā . tava putraḥ tvatputraḥ , mama putraḥ matputraḥ , tubhyam hitam tvaddhitam , mahyam hitam maddhitam iti . yat tarhi maparyantagrahaṇam anuvartayati . yati atra anye ekavacanādeśāḥ syuḥ mapartyantānuvṛttiḥ anarthikā syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३०६।६-३०७।१६ रो व्,१६५-१६७ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेषु अर्थग्रहणम् शब्दविशेषणम् । त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ब्रहणेषु अर्थग्रहणम् शब्दविशेषणम् द्रष्टव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियाम् तिसृचतसृ । यदि अपि समासः पुंसि नपुंसके वा वर्तते त्रिचतुरौ च स्त्रियाम् वर्तेते भवति एव तिसृचतसृभावः । प्रियाः तिस्रः ब्राह्मण्यः अस्य ब्राह्मणस्य प्रियतिसा , प्रियतिस्रौ , प्रियतिस्रः , प्रियचतसा , प्रियचतस्रौ , प्रियचतस्रः , प्रियाः तिस्रः ब्राह्मण्यः अस्य ब्राह्मणकुलस्य प्रियतिसृ, प्रियतिसृणी , प्रियतिसॄणि , प्रियचतसृ , प्रियचतसृणी , प्रियचतसॄणि । यदा हि समासः स्त्रियाम् वर्तते त्रिचतुरौ च पुंसि नपुंसके वा तदा म भूताम् इति । प्रियाः त्रयः ब्राह्मणाः अस्याः ब्राह्मण्याः प्र्यत्रिः , प्रियत्री , प्रियत्रयः , प्रियचत्वाः , प्रियचत्वारौ , प्रियचत्वारः । प्रियाणि त्रीणि ब्राह्मणकुलानि अस्याः ब्राह्मण्याः प्रियत्रिः , प्रियत्री , प्रियत्रयः , प्रियचत्वाः प्रियचत्वारौ प्रियचत्वारः । युवावौ द्विवचने । यदि अपि समासः एकार्थः वा भवति बह्वर्थः वा भवति द्व्यर्थे च युष्मदस्मदी भवतः एव युवावौ । किम् अविशेषेण । न इति आह । यूयवयौ जसि त्वाहौ सौ तुभ्यमह्यौ ङयि तवममौ ङसि इति एतान् विधीन् वर्जयित्वा । अतिक्रान्तः युवाम् अतित्वम् , अत्यहम् , अतिक्रान्तौ युवाम् अतियुवाम् , अत्यावाम् , अतिक्रान्तौ युवाम् अतियुवाम् , अत्यावाम् , अतिक्रान्तान् युवाम् अतियुवान् , अत्यावान् , अतियुवया , अत्यावया , अतियुवाभ्याम् , अत्यावाभ्याम् , अतियुवाभिः अत्यावाभिः , अतितुभ्यम् , अतिमह्यम् , अतियुवाभ्याम् , अत्यावाभ्याम् , अतियुवभ्यम् , अत्यावभ्यम् , अतियुवत् , अत्यावत् , अतियुवाभ्याम् अत्यावाभ्यम् , अतियुवत् , अत्यावत् , अतितव , अतिमम, अतियुवयोः , अत्यावयोः , अतियुवाकम् , अत्यावाकम् , अतियुवयि , अत्यावयि , अतियुवयोः , अत्यावयोः , अतियुवासु , अत्यावासु । त्मौ एकवचने । यदि अपि समासः द्व्यर्थः भवति बह्वर्थः वा एकार्थे च युष्मदस्मदी भवतः एव त्वमौ । किम् अविशेषेण । न इति आह । तान् एव विधीन् वर्जयित्वा । अतिक्रान्तः त्वाम् अतित्वम् , अत्यहम् , अतिक्रान्तौ त्वाम् अतित्वाम् , अतिमाम् , अतिक्रान्तौ त्वाम् अतित्वाम् , अतिमाम् , अतिक्रान्तान् त्वाम् अतित्वान् अतिमान् , अतित्वया , अतिमया , अतित्वाभ्याम् , अतिमाभ्याम् , अतित्वभ्यम् , अतिमभ्यम् , अतित्वत् , अतिमत् , अतित्वाभ्याम् , अतिमाभ्याम् , अतित्वभ्यम् , अतिमभ्यम् , अतित्वत् , अतिमत् , अतिमाभ्याम् , अतित्वत् , अतिमत् , अतितव , अतिमम , अतित्वयोः अतिमयोः , अतित्वाकम् , अतिमाकम् , अतित्वयि , अतिमयि , अतित्वयोः , अतिमयोः , अतित्वासु , अतिमासु । यदि एवम् यूयवयौ जसि त्वाहौ सौ तुभ्यमह्यौ ङयि तवममौ ङसि इति एतेभ्यः विधिभ्यः परत्वात् त्वमौ एकवचने इति प्राप्नोति । सावकासाः हि एते विधयः इदानीम् भवन्ति । कः अवकाशः । अनेकार्थे युष्मदस्मदी । त्वमौ एकवचने इति अस्य अवकाशः । अन्यानि वचनानि । एकार्थयोः युष्मदस्मदोः एतेषु वचनेषु उभयम् प्राप्नोति । परत्वात् त्वमौ एकवचने इति प्राप्नोति । न एषः दोषः । शेषे इति वर्तते । कः च शेषः । जसादिभिः अव्याप्तम् यत् एकवचनम् तस्मिन् शेषे । अशेषत्वात् न भविष्यति । अथ वा तमौ एकवचने इति अत्र यूयवयौ जसि त्वाहौ सौ तुभ्यमह्यौ ङयि तवममौ ङसि इति एतत् अनुवर्तिष्यते ।

KA III,306.6-307.16 Ro V,165-167 tricaturyuṣmadasmadgrahaṇeṣu arthagrahaṇam śabdaviśeṣaṇam . tricaturyuṣmadasmadbrahaṇeṣu arthagrahaṇam śabdaviśeṣaṇam draṣṭavyam . tricaturoḥ striyām tisṛcatasṛ . yadi api samāsaḥ puṃsi napuṃsake vā vartate tricaturau ca striyām vartete bhavati eva tisṛcatasṛbhāvaḥ . priyāḥ tisraḥ brāhmaṇyaḥ asya brāhmaṇasya priyatisā , priyatisrau , priyatisraḥ , priyacatasā , priyacatasrau , priyacatasraḥ , priyāḥ tisraḥ brāhmaṇyaḥ asya brāhmaṇakulasya priyatisṛ, priyatisṛṇī , priyatisṝṇi , priyacatasṛ , priyacatasṛṇī , priyacatasṝṇi . yadā hi samāsaḥ striyām vartate tricaturau ca puṃsi napuṃsake vā tadā ma bhūtām iti . priyāḥ trayaḥ brāhmaṇāḥ asyāḥ brāhmaṇyāḥ pryatriḥ , priyatrī , priyatrayaḥ , priyacatvāḥ , priyacatvārau , priyacatvāraḥ . priyāṇi trīṇi brāhmaṇakulāni asyāḥ brāhmaṇyāḥ priyatriḥ , priyatrī , priyatrayaḥ , priyacatvāḥ priyacatvārau priyacatvāraḥ . yuvāvau dvivacane . yadi api samāsaḥ ekārthaḥ vā bhavati bahvarthaḥ vā bhavati dvyarthe ca yuṣmadasmadī bhavataḥ eva yuvāvau . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . yūyavayau jasi tvāhau sau tubhyamahyau ṅayi tavamamau ṅasi iti etān vidhīn varjayitvā . atikrāntaḥ yuvām atitvam , atyaham , atikrāntau yuvām atiyuvām , atyāvām , atikrāntau yuvām atiyuvām , atyāvām , atikrāntān yuvām atiyuvān , atyāvān , atiyuvayā , atyāvayā , atiyuvābhyām , atyāvābhyām , atiyuvābhiḥ atyāvābhiḥ , atitubhyam , atimahyam , atiyuvābhyām , atyāvābhyām , atiyuvabhyam , atyāvabhyam , atiyuvat , atyāvat , atiyuvābhyām atyāvābhyam , atiyuvat , atyāvat , atitava , atimama, atiyuvayoḥ , atyāvayoḥ , atiyuvākam , atyāvākam , atiyuvayi , atyāvayi , atiyuvayoḥ , atyāvayoḥ , atiyuvāsu , atyāvāsu . tmau ekavacane . yadi api samāsaḥ dvyarthaḥ bhavati bahvarthaḥ vā ekārthe ca yuṣmadasmadī bhavataḥ eva tvamau . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . tān eva vidhīn varjayitvā . atikrāntaḥ tvām atitvam , atyaham , atikrāntau tvām atitvām , atimām , atikrāntau tvām atitvām , atimām , atikrāntān tvām atitvān atimān , atitvayā , atimayā , atitvābhyām , atimābhyām , atitvabhyam , atimabhyam , atitvat , atimat , atitvābhyām , atimābhyām , atitvabhyam , atimabhyam , atitvat , atimat , atimābhyām , atitvat , atimat , atitava , atimama , atitvayoḥ atimayoḥ , atitvākam , atimākam , atitvayi , atimayi , atitvayoḥ , atimayoḥ , atitvāsu , atimāsu . yadi evam yūyavayau jasi tvāhau sau tubhyamahyau ṅayi tavamamau ṅasi iti etebhyaḥ vidhibhyaḥ paratvāt tvamau ekavacane iti prāpnoti . sāvakāsāḥ hi ete vidhayaḥ idānīm bhavanti . kaḥ avakāśaḥ . anekārthe yuṣmadasmadī . tvamau ekavacane iti asya avakāśaḥ . anyāni vacanāni . ekārthayoḥ yuṣmadasmadoḥ eteṣu vacaneṣu ubhayam prāpnoti . paratvāt tvamau ekavacane iti prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . śeṣe iti vartate . kaḥ ca śeṣaḥ . jasādibhiḥ avyāptam yat ekavacanam tasmin śeṣe . aśeṣatvāt na bhaviṣyati . atha vā tamau ekavacane iti atra yūyavayau jasi tvāhau sau tubhyamahyau ṅayi tavamamau ṅasi iti etat anuvartiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.