क्अ इइइ,४३९।१९-४४१।५ रो व्,४६७-४६९ किम् पुनः इयम् अवयवषष्ठी : आदेशस्य यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकारः इति । आहोस्वित् समानाधिकरणा : आदेशः यः सकारः प्रत्ययः यः सकारः इति । कः च अत्र विशेषः । आदेशप्रत्यययोः इति अवयवषष्ठी चेत् द्विर्वचने प्रतिषेधः । आदेशप्रत्यययोः इति अवयवषष्ठी चेत् द्विर्वचने प्रतिषेधः वक्तव्यः । बिसम् बिसम् । मुसलम् मुसलम् । समानाधिकरणानाम् च अप्राप्तिः । समानाधिकरणानाम् च षत्वस्य अप्राप्तिः । एषः , अकार्षीत् । अस्तु तर्हि समानाधिकरणा । यदि समानाधिकरणा सिषेच सुष्वाप , अत्र न प्राप्नोति । न धातुद्विर्वचने स्थाने द्विर्वचनम् शक्यम् आस्थातुम् । इह अपि हि प्रसज्येत सरीसृप्यते इति । तस्मात् तत्र द्विःप्रयोगः द्विर्वचनम् । इह तर्हि करिष्यति हरिष्यति प्रत्ययः यः सकारः इति षत्वम् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि आदेशः यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकारः इति । इह तर्हि अकार्षीत् प्रत्ययस्य यः सकारः इति षत्वम् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् आदेशः यः सकारः इति एवम् भविष्यति । इह तर्हि : जोषिषत् , मन्दिषत् इति प्रत्ययस्य यः सकारः इति षत्वम् न प्राप्नोति । एषः अपि इटि कृते प्रत्ययस्य सकारः । इह तर्हि इन्द्रः मा वक्षत् सः , सः देवन् यक्षत् । नानाविभक्तीनाम् च समासानुपपत्तिः । नानाविभक्तीनाम् च समासः न उपपद्यते आदेशप्रत्यययोः इति । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । आदेशस्य षः भवति इति । ततः प्रत्ययसकारस्य षः भवति इति । स तर्हि योगविभागः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । कथम् । अस्तु तावत् अवयवषष्ठी । ननु च उक्तम् आदेशप्रत्यययोः इति अवयवषष्ठी चेत् द्विर्वचने प्रतिषेधः इति । न एषः दोषः । द्विःप्रयोगः द्विर्वचनम् । यत् अपि उच्यते समानाधिकरणानाम् च अप्राप्तिः इति व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु समानाधिकरणा । कथम् करिष्यति हरिष्यति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एवञ्जातीयकानाम् षत्वम् इति यत् अयम् सात्पदाद्योः इति सात्प्रतिषेधम् शास्ति । अथ वा पुनः अस्तु आदेशः यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकारः इति । कथम् इन्द्रः मा , वक्षत् सः देवान् यक्षत् । व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । सः तर्हि व्यपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । तत्र व्यपदेशिवद्वचनम् एकाचः द्वे प्रथमार्थम् षत्वे च आदेशसम्प्रत्ययार्थम् अवचनात् लोकविज्ञनात् सिद्धम् इति । यत् अपि नानाविभक्तीनाम् च समासानुपपत्तिः इति आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति नानाविभक्त्योः एषः समासः इति यत् अयम् शासिवसिघसीनाञ्च इति घसिग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यदि हि आदेशस्य यः सकारः इति एवम् स्यात् घसिग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः आदेशः यः सकारः तस्य षत्वम् इति ततः घसिग्रहणम् करोति ।
KA III,439.19-441.5 Ro V,467-469 kim punaḥ iyam avayavaṣaṣṭhī : ādeśasya yaḥ sakāraḥ pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti . āhosvit samānādhikaraṇā : ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ pratyayaḥ yaḥ sakāraḥ iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī cet dvirvacane pratiṣedhaḥ . ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī cet dvirvacane pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bisam bisam . musalam musalam . samānādhikaraṇānām ca aprāptiḥ . samānādhikaraṇānām ca ṣatvasya aprāptiḥ . eṣaḥ , akārṣīt . astu tarhi samānādhikaraṇā . yadi samānādhikaraṇā siṣeca suṣvāpa , atra na prāpnoti . na dhātudvirvacane sthāne dvirvacanam śakyam āsthātum . iha api hi prasajyeta sarīsṛpyate iti . tasmāt tatra dviḥprayogaḥ dvirvacanam . iha tarhi kariṣyati hariṣyati pratyayaḥ yaḥ sakāraḥ iti ṣatvam na prāpnoti . astu tarhi ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti . iha tarhi akārṣīt pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti ṣatvam na prāpnoti . mā bhūt evam ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ iti evam bhaviṣyati . iha tarhi : joṣiṣat , mandiṣat iti pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti ṣatvam na prāpnoti . eṣaḥ api iṭi kṛte pratyayasya sakāraḥ . iha tarhi indraḥ mā vakṣat saḥ , saḥ devan yakṣat . nānāvibhaktīnām ca samāsānupapattiḥ . nānāvibhaktīnām ca samāsaḥ na upapadyate ādeśapratyayayoḥ iti . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . ādeśasya ṣaḥ bhavati iti . tataḥ pratyayasakārasya ṣaḥ bhavati iti . sa tarhi yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . katham . astu tāvat avayavaṣaṣṭhī . nanu ca uktam ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī cet dvirvacane pratiṣedhaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . dviḥprayogaḥ dvirvacanam . yat api ucyate samānādhikaraṇānām ca aprāptiḥ iti vyapadeśivadbhāvena bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu samānādhikaraṇā . katham kariṣyati hariṣyati . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati evañjātīyakānām ṣatvam iti yat ayam sātpadādyoḥ iti sātpratiṣedham śāsti . atha vā punaḥ astu ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti . katham indraḥ mā , vakṣat saḥ devān yakṣat . vyapadeśivadbhāvena bhaviṣyati . saḥ tarhi vyapadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam vā . kim uktam . tatra vyapadeśivadvacanam ekācaḥ dve prathamārtham ṣatve ca ādeśasampratyayārtham avacanāt lokavijñanāt siddham iti . yat api nānāvibhaktīnām ca samāsānupapattiḥ iti ācāryapravṛttiḥ jñāpayati nānāvibhaktyoḥ eṣaḥ samāsaḥ iti yat ayam śāsivasighasīnāñca iti ghasigrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yadi hi ādeśasya yaḥ sakāraḥ iti evam syāt ghasigrahaṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ tasya ṣatvam iti tataḥ ghasigrahaṇam karoti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.