Patanjali: Vyakaranamahabhasya 8.3

क्अ इइइ,४२४।१-६ रो व्,४३१ मतुवसः रादेशे वनः उपसङ्ख्यानम् । मतुवसः रादेशे वनः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । यः त्वा आयन्तम् वसुना प्रातरित्वः । इभाषा भवद्भगवदघवताम् ओत् च अवस्य । छन्दसि भाषायाम् च भवत् भगवत् अघवत् इति एतेषाम् विभाषा रुः वक्तव्यः ओत् च अवस्य वक्तव्यः । भोः , भवन् । भगोः , भगवन् । अघोः , अघवन् इति ।

KA III,424.1-6 Ro V,431 matuvasaḥ rādeśe vanaḥ upasaṅkhyānam . matuvasaḥ rādeśe vanaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . yaḥ tvā āyantam vasunā prātaritvaḥ . ibhāṣā bhavadbhagavadaghavatām ot ca avasya . chandasi bhāṣāyām ca bhavat bhagavat aghavat iti eteṣām vibhāṣā ruḥ vaktavyaḥ ot ca avasya vaktavyaḥ . bhoḥ , bhavan . bhagoḥ , bhagavan . aghoḥ , aghavan iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२४।६-१० रो व्,४३१-४३२ सम्बुद्धौ इति उच्यते तत्र इदम् न सिध्यति । भोः ब्राह्मणाः इति । तथा विभक्तौ लिङ्गविशिष्टग्रहणम् न इति इह न प्राप्नोति । भोः ब्राह्मणि । न एषः दोषः । अव्ययम् एषः भोःशब्दः न एषा भवतः प्रवृत्तिः । कथम् अव्ययत्वम् । विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा निपातः अव्ययम् इति अव्ययसञ्ज्ञा ।

KA III,424.6-10 Ro V,431-432 sambuddhau iti ucyate tatra idam na sidhyati . bhoḥ brāhmaṇāḥ iti . tathā vibhaktau liṅgaviśiṣṭagrahaṇam na iti iha na prāpnoti . bhoḥ brāhmaṇi . na eṣaḥ doṣaḥ . avyayam eṣaḥ bhoḥśabdaḥ na eṣā bhavataḥ pravṛttiḥ . katham avyayatvam . vibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātāḥ bhavanti iti nipātasañjñā nipātaḥ avyayam iti avyayasañjñā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२५।९-२३ रो व्,४३४-४३५ ढलोपे अपदान्तग्रहणम् । ढलोपे अपदान्तग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् । श्वलिट् ढौकते । गुडलिट् ढौकते । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । जश्त्वम् अत्र बाधकम् भविष्यति । जश्भावात् इति चेत् उत्तरत्र ढस्य अभावात् अपवादप्रसङ्गः । जश्भावात् इति चेत् उत्तरत्र ढकारस्य अभावात् असिद्धत्वात् अपवादः अयम् विज्ञायते । कस्य । जश्त्वस्य । तस्मात् सिद्धवचनम् । तस्मात् सिद्धत्वम् वक्तव्यम् । कस्य । ष्टुत्वस्य । सङ्ग्रहणम् वा । सङ्ग्रहणम् वा कर्तव्यम् । सङि ढः इति वक्तव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आनन्तर्यम् इह आश्रीयते ढकारस्य ढकारे इति । क्व चित् च सन्निपातकृतम् आनन्तर्यम् शास्त्रकृतम् अनानन्तर्यम् क्व चित् च न एव सन्निपातकृतम् न अपि शास्त्रकृतम् । ष्टुत्वे सन्निपातकृतम् आनन्तर्यम् जश्त्वे न एव सन्निपातकृतम् न अपि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतः चित् एव आनन्तर्यम् तत् आश्रयिष्यामः ।

KA III,425.9-23 Ro V,434-435 ḍhalope apadāntagrahaṇam . ḍhalope apadāntagrahaṇam kartavyam . iha mā bhūt . śvaliṭ ḍhaukate . guḍaliṭ ḍhaukate . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . jaśtvam atra bādhakam bhaviṣyati . jaśbhāvāt iti cet uttaratra ḍhasya abhāvāt apavādaprasaṅgaḥ . jaśbhāvāt iti cet uttaratra ḍhakārasya abhāvāt asiddhatvāt apavādaḥ ayam vijñāyate . kasya . jaśtvasya . tasmāt siddhavacanam . tasmāt siddhatvam vaktavyam . kasya . ṣṭutvasya . saṅgrahaṇam vā . saṅgrahaṇam vā kartavyam . saṅi ḍhaḥ iti vaktavyam . tattarhi vaktavyam . na vaktavyam . ānantaryam iha āśrīyate ḍhakārasya ḍhakāre iti . kva cit ca sannipātakṛtam ānantaryam śāstrakṛtam anānantaryam kva cit ca na eva sannipātakṛtam na api śāstrakṛtam . ṣṭutve sannipātakṛtam ānantaryam jaśtve na eva sannipātakṛtam na api śāstrakṛtam . yatra kutaḥ cit eva ānantaryam tat āśrayiṣyāmaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२६।१-१९ रो व्,४३५-४३९ विसर्जनीयः अनुत्तरपदे । विसर्जनीयः अनुत्तरपदे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । नार्कुटः नार्पत्यः इति । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । बहिरङलक्षणत्वात् । बहिरङ्गः रेफः । अन्तरङ्गः विसर्जनीयः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । न एषः युक्तः परिहारः । अन्तरङ्गम् बहिरङ्गम् इति प्रतिद्वन्द्वभाविनौ एतौ पक्षौ । सति अन्तरङ्गे बहिरङ्गम् सति बहिरङ्गे अन्तर्गम् । न च अत्र अन्तरङ्गबहिरङ्गयोः युगपत् समवस्थानम् अस्ति । किम् कारणम् । असिद्धत्वात् । न च अनभिनिर्वृत्ते बहिरङ्गे अन्तरङ्गम् प्राप्नोति । तत्र निमित्तम् एव बहिरङ्गम् अन्तरङ्गस्य । अनिमित्तम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गस्य । किम् कारणम् । असिद्धत्वात् । कथम् असिद्धत्वम् यावता पूर्वत्र असिद्धम् इति असिद्धा परिभाषा । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । कथम् । कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् इति खरवसानयोर्विसर्जनीयः उपस्थितम् इदम् भवति असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति । एवम् एषा सिद्धा परिभाषा भवति । कुतः नु खलु एतत् द्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः समवस्थितयोः पूर्वत्र असिद्धम् इति च असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति च पूर्वत्रासिद्धम् इति एताम् उपमृद्य असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति एतया व्यवस्था भविष्यति न पुनः असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति एताम् उपमृद्य पुर्वत्रासिद्धम् इति एतया व्यवस्था स्यात् । अतः किम् । अतः अयुक्तः परिहारः न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् इति ।

KA III,426.1-19 Ro V,435-439 visarjanīyaḥ anuttarapade . visarjanīyaḥ anuttarapade iti vaktavyam . iha mā bhūt . nārkuṭaḥ nārpatyaḥ iti . na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . bahiraṅalakṣaṇatvāt . bahiraṅgaḥ rephaḥ . antaraṅgaḥ visarjanīyaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . na eṣaḥ yuktaḥ parihāraḥ . antaraṅgam bahiraṅgam iti pratidvandvabhāvinau etau pakṣau . sati antaraṅge bahiraṅgam sati bahiraṅge antargam . na ca atra antaraṅgabahiraṅgayoḥ yugapat samavasthānam asti . kim kāraṇam . asiddhatvāt . na ca anabhinirvṛtte bahiraṅge antaraṅgam prāpnoti . tatra nimittam eva bahiraṅgam antaraṅgasya . animittam bahiraṅgam antaraṅgasya . kim kāraṇam . asiddhatvāt . katham asiddhatvam yāvatā pūrvatra asiddham iti asiddhā paribhāṣā . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . katham . kāryakālam sañjñāparibhāṣam iti kharavasānayorvisarjanīyaḥ upasthitam idam bhavati asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti . evam eṣā siddhā paribhāṣā bhavati . kutaḥ nu khalu etat dvayoḥ paribhāṣayoḥ sāvakāśayoḥ samavasthitayoḥ pūrvatra asiddham iti ca asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti ca pūrvatrāsiddham iti etām upamṛdya asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti etayā vyavasthā bhaviṣyati na punaḥ asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti etām upamṛdya purvatrāsiddham iti etayā vyavasthā syāt . ataḥ kim . ataḥ ayuktaḥ parihāraḥ na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२६।२०-२२ रो व्,४३९ किमर्थम् इदम् उच्यते न खरवसानयोः विसर्जनीयः इति एव सिद्धम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः । रोः एव सुपि न अन्यस्य सुपि । क्व मा भूत् । गीर्षु धूर्षु ।

KA III,426.20-22 Ro V,439 kimartham idam ucyate na kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti eva siddham . niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . roḥ eva supi na anyasya supi . kva mā bhūt . gīrṣu dhūrṣu .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२७।१-१२ रो व्,४४०-४४१ अश्ग्रहणम् अनर्थकम् अन्यत्र अभावात् । अश्ग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अन्यत्र अभावात् । न हि अन्यत्र रुः अस्ति अन्यत् अतः अशः । ननु च अयम् अस्ति। छन्दःसु पयःसु इति । किम् पुनः कारणम् सुकारपरः एव उदाह्रियते न पुनः अयम् वृक्षः तत्र प्लक्षः तत्र इति । अस्ति अत्र विशेषः । विसर्जनीये कृते न भविष्यति । इह अपि तर्हि विसर्जनीये कृते न भविष्यति । छन्दःसु पयःस्विति । स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति । ननु च इह अपि स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति । वृक्षः तत्र प्लक्षः तत्र इति । अनल्विधौ स्थानिवद्भावः । अथ अयम् अल्विधिः स्यात् शक्यम् अश्ग्रहणम् अवक्तुम् । बाढम् शक्यम् । अल्विधिः तर्हि भविष्यति । कथम् । इदम् अस्ति रोरि इति । ततः वक्ष्यामि खरवसानयोः विसर्जनीयः रः । ततः रोः सुपि विसर्जनीयः रः इति एव । उत्तरार्थम् तर्हि अश्ग्रहणम् कर्तव्यम् हलिसर्वेषाम् हलि अशि इति यथा स्यात् । इह मा भूत् : वृक्षवयतेः अप्रत्ययः वृक्षव् करोति ।

KA III,427.1-12 Ro V,440-441 aśgrahaṇam anarthakam anyatra abhāvāt . aśgrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . anyatra abhāvāt . na hi anyatra ruḥ asti anyat ataḥ aśaḥ . nanu ca ayam asti. chandaḥsu payaḥsu iti . kim punaḥ kāraṇam sukāraparaḥ eva udāhriyate na punaḥ ayam vṛkṣaḥ tatra plakṣaḥ tatra iti . asti atra viśeṣaḥ . visarjanīye kṛte na bhaviṣyati . iha api tarhi visarjanīye kṛte na bhaviṣyati . chandaḥsu payaḥsviti . sthānivadbhāvāt prāpnoti . nanu ca iha api sthānivadbhāvāt prāpnoti . vṛkṣaḥ tatra plakṣaḥ tatra iti . analvidhau sthānivadbhāvaḥ . atha ayam alvidhiḥ syāt śakyam aśgrahaṇam avaktum . bāḍham śakyam . alvidhiḥ tarhi bhaviṣyati . katham . idam asti rori iti . tataḥ vakṣyāmi kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ raḥ . tataḥ roḥ supi visarjanīyaḥ raḥ iti eva . uttarārtham tarhi aśgrahaṇam kartavyam halisarveṣām hali aśi iti yathā syāt . iha mā bhūt : vṛkṣavayateḥ apratyayaḥ vṛkṣav karoti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२७।१३-१६ रो व्,४४२ किमर्थम् इदम् उच्यते न लोपः शाकल्यस्य इति एव सिद्धम् । ओकारात् लोपवचनम् नित्यार्थम् । ओकारात् लोपवचनम् क्रियते । नित्यार्थः अयम् आरम्भः ।

KA III,427.13-16 Ro V,442 kimartham idam ucyate na lopaḥ śākalyasya iti eva siddham . okārāt lopavacanam nityārtham . okārāt lopavacanam kriyate . nityārthaḥ ayam ārambhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२७।१७-२१ रो व्,४४२ पदे इति किमर्थम् । तन्त्रे , उतम् , तन्त्रयुतम् , तन्त्र*उतम् । पदे इति शक्यम् अवक्तुम् । कस्मात् न भवति तन्त्रे , उतम् , तन्त्रयुतम् , तन्त्र*उतम् इति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । उत्तरार्थम् तर्हि पदग्रहणम् कर्तव्यम् ङमोह्रस्वादचिङमुण्नित्यम् इति अपदे मा भूत् । दण्डिना शकटिना ।

KA III,427.17-21 Ro V,442 pade iti kimartham . tantre , utam , tantrayutam , tantra*utam . pade iti śakyam avaktum . kasmāt na bhavati tantre , utam , tantrayutam , tantra*utam iti . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . uttarārtham tarhi padagrahaṇam kartavyam ṅamohrasvādaciṅamuṇnityam iti apade mā bhūt . daṇḍinā śakaṭinā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२८।१-४ रो व्,४४३ यवलपरे यवलाः वा । यवलपरे हकारे यवलाः वा इति वक्तव्यम् । किय्ह्यः किम् ह्यः । किव्ह्वलयति किम् ह्वलयति । किल्ह्लादयति किम् ह्लादयति ।

KA III,428.1-4 Ro V,443 yavalapare yavalāḥ vā . yavalapare hakāre yavalāḥ vā iti vaktavyam . kiyhyaḥ kim hyaḥ . kivhvalayati kim hvalayati . kilhlādayati kim hlādayati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२८।५-४२९।६ रो व्,४४३-४४४ इह धुडादिषु केचित् पूर्वान्ताः केचित् परादयः । यदि पुनः सर्वे एव पूर्वान्ताः स्युः सर्वे एव परादयः । कः च अत्र विशेषः । धुगादिषु ष्टुत्वणत्वप्रतिषेधः । धुगादिषु सत्सु ष्टुत्वणत्वयोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । ष्टुत्वस्य तावत् । श्वलिट्त्साये । मधुलिट्त्साये । ष्टुनाष्टुः इति ष्टुत्वम् प्राप्नोति । परादौ पुनः सति नपदान्ताट्टोरनाम् इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । णत्वस्य । कुर्वन्नास्ते । कृषन्नास्ते । रषाभ्यान्नोणःसमानपदे इत् णत्वम् प्राप्नोति । परादौ पुनः सति पदान्तस्य न इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । सन्तु तर्हि परादयः । परादौ छत्वषत्वविधिप्रतिषेधः । यदि परादयः छत्वम् विधेयम् षत्वम् च प्रतिषेध्यम् । छत्वम् विधेयम् । कुर्वञ्च्छेते । कृषञ्च्छेते । यत् हि तत् शश्छोऽटि इति झयः पदान्तात् इति एवम् तत् । किम् पुनः कारणम् झयः पदान्तात् इति एवम् तत् । इह मा भूत् । पुरा क्रूरस्य विसृपः विरप्शिन् इति । षत्वम् च प्रतिषेध्यम् । प्रत्यङ्क्सिञ्च । उदङ्क्सिञ्च । आदेशप्रत्यययोः इति षत्वम् प्राप्नोति । पूर्वान्ते पुनः सति सात्पदाद्योः इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । तस्मात् सन्तु यथान्यासम् एव केचित् पूर्वान्ताः केचित् परादयः ।

KA III,428.5-429.6 Ro V,443-444 iha dhuḍādiṣu kecit pūrvāntāḥ kecit parādayaḥ . yadi punaḥ sarve eva pūrvāntāḥ syuḥ sarve eva parādayaḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . dhugādiṣu ṣṭutvaṇatvapratiṣedhaḥ . dhugādiṣu satsu ṣṭutvaṇatvayoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ṣṭutvasya tāvat . śvaliṭtsāye . madhuliṭtsāye . ṣṭunāṣṭuḥ iti ṣṭutvam prāpnoti . parādau punaḥ sati napadāntāṭṭoranām iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . ṇatvasya . kurvannāste . kṛṣannāste . raṣābhyānnoṇaḥsamānapade it ṇatvam prāpnoti . parādau punaḥ sati padāntasya na iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . santu tarhi parādayaḥ . parādau chatvaṣatvavidhipratiṣedhaḥ . yadi parādayaḥ chatvam vidheyam ṣatvam ca pratiṣedhyam . chatvam vidheyam . kurvañcchete . kṛṣañcchete . yat hi tat śaścho'ṭi iti jhayaḥ padāntāt iti evam tat . kim punaḥ kāraṇam jhayaḥ padāntāt iti evam tat . iha mā bhūt . purā krūrasya visṛpaḥ virapśin iti . ṣatvam ca pratiṣedhyam . pratyaṅksiñca . udaṅksiñca . ādeśapratyayayoḥ iti ṣatvam prāpnoti . pūrvānte punaḥ sati sātpadādyoḥ iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . tasmāt santu yathānyāsam eva kecit pūrvāntāḥ kecit parādayaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२९।६-१० रो व्,४४४ अयम् तु खलु शि तुक् छत्वार्थम् नियोगतः पूर्वान्तः कर्तव्यः तत्र कुर्वञ्च्छेते कृषञ्च्छेते इति रषाभ्यान्नोणःसमानपदे इति णत्वम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । श्चुत्वे योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति क्षुभ्नादिषु न णकारः भवति । ततः स्तोः श्चुना । स्तोः श्चुना सन्निपाते न णकारः भवति । ततः श्चुः । श्चुः च भवति स्तोः श्चुना सन्निपाते ।

KA III,429.6-10 Ro V,444 ayam tu khalu śi tuk chatvārtham niyogataḥ pūrvāntaḥ kartavyaḥ tatra kurvañcchete kṛṣañcchete iti raṣābhyānnoṇaḥsamānapade iti ṇatvam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ścutve yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti kṣubhnādiṣu na ṇakāraḥ bhavati . tataḥ stoḥ ścunā . stoḥ ścunā sannipāte na ṇakāraḥ bhavati . tataḥ ścuḥ . ścuḥ ca bhavati stoḥ ścunā sannipāte .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४२९।११-२४ रो व्,४४४-४४६ ङमुटि पदादिग्रहणम् । ङमुटि पदादिग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् । दण्डिना शकटिना इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । पदात् इति वर्तते । एवम् अपि परमदण्डिना परमच्छत्त्रिणा इति प्राप्नोति । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् उत्तरपदत्वे च अपदादिविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति । एवम् अपि पदात् इति वक्तव्यम् । यत् हि तत् प्रकृतम् प्राक् सुपि कुत्सनात् इति एवम् तत् । एवम् तर्हि ङमः एव अयम् ङमुट् क्रियते । कथम् । पदस्य इति वर्तते ङमः इति च न एषा पञ्चमी । का तर्हि । सम्बन्धषष्ठी । पदान्तस्य ङमः ङमुट् भवति ह्रस्वात् उत्तरस्य अचि इति । यदि ङमः एव ङमुट् क्रियते कुर्वन्नास्ते कृषन्नास्ते रषाभ्यान्नोणःसमानपदे इति णत्वम् प्राप्नोति । पदान्तस्य न इति प्रतिषेधः भविष्यति । पदान्तस्य इति उच्यते न एषः पदान्तः । पदान्तभक्तः पदान्तग्रहणेन ग्राहिष्यते । एवम् अपि न सिध्यति । किम् कारणम् । उक्तम् एतत् न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् इति । एवम् तर्हि पदे इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । उञि च पदे इति ।

KA III,429.11-24 Ro V,444-446 ṅamuṭi padādigrahaṇam . ṅamuṭi padādigrahaṇam kartavyam . iha mā bhūt . daṇḍinā śakaṭinā iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . padāt iti vartate . evam api paramadaṇḍinā paramacchattriṇā iti prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat uttarapadatve ca apadādividhau lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti . evam api padāt iti vaktavyam . yat hi tat prakṛtam prāk supi kutsanāt iti evam tat . evam tarhi ṅamaḥ eva ayam ṅamuṭ kriyate . katham . padasya iti vartate ṅamaḥ iti ca na eṣā pañcamī . kā tarhi . sambandhaṣaṣṭhī . padāntasya ṅamaḥ ṅamuṭ bhavati hrasvāt uttarasya aci iti . yadi ṅamaḥ eva ṅamuṭ kriyate kurvannāste kṛṣannāste raṣābhyānnoṇaḥsamānapade iti ṇatvam prāpnoti . padāntasya na iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . padāntasya iti ucyate na eṣaḥ padāntaḥ . padāntabhaktaḥ padāntagrahaṇena grāhiṣyate . evam api na sidhyati . kim kāraṇam . uktam etat na vā padādhikārasya viśeṣaṇatvāt iti . evam tarhi pade iti vartate . kva prakṛtam . uñi ca pade iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३०।१-६ रो व्,४४६ किमर्थम् मयः उत्तरस्य उञः वः वा इति उच्यते न इकः यणचि इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । प्रगृह्यः प्रकृत्या इति प्रकृतिभावः प्राप्नोति । यदि पुनः तत्र एव उच्येत इकः यणचि मयः उञः वा इति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । किम्वावपनम् महत् । मः अनुस्वारः हलि इति अनुस्वारः प्रसज्येत । वत्वे पुनः सति असिद्धत्वात् न भविष्यति ।

KA III,430.1-6 Ro V,446 kimartham mayaḥ uttarasya uñaḥ vaḥ vā iti ucyate na ikaḥ yaṇaci iti eva siddham . na sidhyati . pragṛhyaḥ prakṛtyā iti prakṛtibhāvaḥ prāpnoti . yadi punaḥ tatra eva ucyeta ikaḥ yaṇaci mayaḥ uñaḥ vā iti . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . kimvāvapanam mahat . maḥ anusvāraḥ hali iti anusvāraḥ prasajyeta . vatve punaḥ sati asiddhatvāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३०।७-४३१।६ रो व्,४४७-४५० इह कस्मात् न भवति : वृक्षः , प्लक्षः इति । संहितायाम् इति वर्तते । एवम् अपि अत्र प्राप्नोति । किम् कारणम् । परः सन्निकर्षः संहिता इति उच्यते । सः यथा एव परेण परः सन्निकर्षः एवम् पूर्वेण अपि । एवम् तर्हि अनवकाशा अवसानसञ्ज्ञा संहितासञ्ज्ञाम् बाधिष्यते । अथ वा संहितासञ्ज्ञायाम् प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : साधीयः यः परः सन्निकर्षः इति । कः च साधीयः । यः पूर्वपरयोः । यदि एव अनवकाशा अवसानसञ्ज्ञा संहितासञ्ज्ञाम् बाधते अथ अपि संहितासञ्ज्ञायाम् प्रकर्षगतिः विज्ञायते उभयथा दोषः भवति । इष्यन्ते इतः उत्तरम् अवसाने संहिताकार्याणि तानि न सिध्यन्ति । अणः अप्रगृह्यस्य अनुनासिकः इति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न सर्वस्य विसर्जनीयस्य सत्वम् भवति इति यत् अयम् खरवसानयोर्विस्जनीयः इति आह । इतरथा खरवसानयोः सः भवति इति एव ब्रूयात् । तत् च लघु भवति विसर्जनीयस्य सः इति एतत् च न वक्तव्यं भवति । अवश्यम् शर्परेविसर्जनीयः इति अत्र प्रकृतिनिर्देशार्थम् विसर्जनीयग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ इदानीम् एतत् अपि रसान्निध्यार्थम् पुरस्तात् अपक्रक्ष्यते खरवसानयोः सः इति अत्र एव एवम् अपि कुप्वोः Xक्कXप्पौ च इति एवमादिना अनुक्रमणेन व्यवच्छिन्नम् भोभगोअघोअपूर्वस्ययोऽशि इति अत्र रुग्रहणम् कर्तव्यम् स्यात् । एवम् अपि एकम् विसर्जनीयग्रहणम् व्याजः भवति । सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यत् गरीयांसम् यत्नम् आरभते तत् ज्ञापयति आचार्यः न सर्वस्य विसर्जनीयस्य सत्वम् भवति इति । एवम् अपि अनैकान्तिकम् ज्ञापकम् । एतावत् ज्ञाप्यते न सर्वस्य विजनीयस्य सत्वम् भवति इति तत्र कुतः एतत् इह भविष्यति वृक्षः तत्र प्लक्षः तत्र इति इह न भविष्यति वृक्षः प्लक्षः इति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अस्य विसर्जनीयस्य सत्वम् भवति इति यत् अयम् शर्परे विसर्जनीयः इति आह । अथ वा हलि इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । हलि सर्वेषाम् इति । यदि तत् अनुवर्तते मयः उञः वः वा हलि च इति हलि अपि वत्वम् प्राप्नोति । शमु नः । शमु योः अस्तु । एवम् तर्हि विसर्जनीयस्यसः इति अत्र खरि इति अनुवर्तिष्यते । अथ वा सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

KA III,430.7-431.6 Ro V,447-450 iha kasmāt na bhavati : vṛkṣaḥ , plakṣaḥ iti . saṃhitāyām iti vartate . evam api atra prāpnoti . kim kāraṇam . paraḥ sannikarṣaḥ saṃhitā iti ucyate . saḥ yathā eva pareṇa paraḥ sannikarṣaḥ evam pūrveṇa api . evam tarhi anavakāśā avasānasañjñā saṃhitāsañjñām bādhiṣyate . atha vā saṃhitāsañjñāyām prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ paraḥ sannikarṣaḥ iti . kaḥ ca sādhīyaḥ . yaḥ pūrvaparayoḥ . yadi eva anavakāśā avasānasañjñā saṃhitāsañjñām bādhate atha api saṃhitāsañjñāyām prakarṣagatiḥ vijñāyate ubhayathā doṣaḥ bhavati . iṣyante itaḥ uttaram avasāne saṃhitākāryāṇi tāni na sidhyanti . aṇaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ iti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sarvasya visarjanīyasya satvam bhavati iti yat ayam kharavasānayorvisjanīyaḥ iti āha . itarathā kharavasānayoḥ saḥ bhavati iti eva brūyāt . tat ca laghu bhavati visarjanīyasya saḥ iti etat ca na vaktavyaṃ bhavati . avaśyam śarparevisarjanīyaḥ iti atra prakṛtinirdeśārtham visarjanīyagrahaṇam kartavyam . atha idānīm etat api rasānnidhyārtham purastāt apakrakṣyate kharavasānayoḥ saḥ iti atra eva evam api kupvoḥ XkkaXppau ca iti evamādinā anukramaṇena vyavacchinnam bhobhagoaghoapūrvasyayo'śi iti atra rugrahaṇam kartavyam syāt . evam api ekam visarjanīyagrahaṇam vyājaḥ bhavati . saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñāpayati ācāryaḥ na sarvasya visarjanīyasya satvam bhavati iti . evam api anaikāntikam jñāpakam . etāvat jñāpyate na sarvasya vijanīyasya satvam bhavati iti tatra kutaḥ etat iha bhaviṣyati vṛkṣaḥ tatra plakṣaḥ tatra iti iha na bhaviṣyati vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na asya visarjanīyasya satvam bhavati iti yat ayam śarpare visarjanīyaḥ iti āha . atha vā hali iti vartate . kva prakṛtam . hali sarveṣām iti . yadi tat anuvartate mayaḥ uñaḥ vaḥ vā hali ca iti hali api vatvam prāpnoti . śamu naḥ . śamu yoḥ astu . evam tarhi visarjanīyasyasaḥ iti atra khari iti anuvartiṣyate . atha vā sambandham anuvartiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३१।७-९ रो व्,४५० वाशर्प्रकरणे खर्परे लोपः । वाशर्प्रकरणे खर्परे लोपः वक्तव्यः । वृक्षाः स्थातारः । वृक्षाः स्थातारः ।

KA III,431.7-9 Ro V,450 vāśarprakaraṇe kharpare lopaḥ . vāśarprakaraṇe kharpare lopaḥ vaktavyaḥ . vṛkṣāḥ sthātāraḥ . vṛkṣāḥ sthātāraḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३१।१०-४३२।७ रो व्,४५०-४५३ सस्य कुप्वोः विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयाः । सस्य कुप्वोः विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयाः वक्तव्याः । विसर्जनीयादेशे हि शर्परयोः एव आदेशप्रसङ्गः । विसर्जनीयादेशे हि सति शर्परयोः एव कुप्वोः ह्क्कह्प्पौ स्याताम् । अद्भिः प्सातम् । वासः क्षौमम् । वचनात् न भविष्यतः । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । पुरुषः त्सरुकः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । यत् एतत् विसर्जनीयस्य सः इति अत्र विसर्जनीयग्रहणम् एतत् उत्तरत्र अनुवर्तिष्यते तस्मिन् च शर्परे विसर्जनीयः असिद्धः । न असिद्धः । कथम् । अधिकारः नाम त्रिप्रकारः । कः चित् एकदेशस्थः सर्वम् शास्त्रम् अभिज्वलयति यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्वम् वेश्म अभिज्वलयति । अपरः यथा रज्ज्वा अयसा वा बद्धम् काष्ठम् अनुकृष्यते तद्वत् । अपरः अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति योगे योगे उपतिष्ठते । तत् यदा एषः पक्षः अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति तदा हि यत् एतत् विसर्जनीयस्यसः इति अत्र विसर्जनीयग्रहणम् एतत् उत्तरत्र अनुवृत्तम् सत् अन्यत् सम्पद्यते तस्मिन् च शर्परे विसर्जनीयः सिद्धः । एवम् च क्र्त्वा शर्परयोः एव कुप्वोः ह्क्कह्प्पौ स्याताम् । अद्भिः प्सातम् । वासः क्षौमम् इति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । शर्परे विसर्जनीयः । वा शरि । ततः कुप्वोः । कुप्वोः च शर्परयोः विसर्जनीयस्य विसर्जनीयः भवति इति । किमर्थम् इदम् । कुप्वोः ह्क्कह्प्पौ वक्ष्यति तद्बाधनार्थम् । ततः ह्क्कह्प्पौ भवतः कुप्वोः इति एव । शर्परयोः इति निवृत्तम् । अथ वा शर्परेविसर्जनीयः इति एतत् कुप्वोः ह्क्कह्प्पौ च इति अत्र अनुवर्तिष्यते ।

KA III,431.10-432.7 Ro V,450-453 sasya kupvoḥ visarjanīyajihvāmūlīyopadhmānīyāḥ . sasya kupvoḥ visarjanīyajihvāmūlīyopadhmānīyāḥ vaktavyāḥ . visarjanīyādeśe hi śarparayoḥ eva ādeśaprasaṅgaḥ . visarjanīyādeśe hi sati śarparayoḥ eva kupvoḥ hkkahppau syātām . adbhiḥ psātam . vāsaḥ kṣaumam . vacanāt na bhaviṣyataḥ . asti vacane prayojanam . kim . puruṣaḥ tsarukaḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yat etat visarjanīyasya saḥ iti atra visarjanīyagrahaṇam etat uttaratra anuvartiṣyate tasmin ca śarpare visarjanīyaḥ asiddhaḥ . na asiddhaḥ . katham . adhikāraḥ nāma triprakāraḥ . kaḥ cit ekadeśasthaḥ sarvam śāstram abhijvalayati yathā pradīpaḥ suprajvalitaḥ sarvam veśma abhijvalayati . aparaḥ yathā rajjvā ayasā vā baddham kāṣṭham anukṛṣyate tadvat . aparaḥ adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti yoge yoge upatiṣṭhate . tat yadā eṣaḥ pakṣaḥ adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti tadā hi yat etat visarjanīyasyasaḥ iti atra visarjanīyagrahaṇam etat uttaratra anuvṛttam sat anyat sampadyate tasmin ca śarpare visarjanīyaḥ siddhaḥ . evam ca krtvā śarparayoḥ eva kupvoḥ hkkahppau syātām . adbhiḥ psātam . vāsaḥ kṣaumam iti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . śarpare visarjanīyaḥ . vā śari . tataḥ kupvoḥ . kupvoḥ ca śarparayoḥ visarjanīyasya visarjanīyaḥ bhavati iti . kimartham idam . kupvoḥ hkkahppau vakṣyati tadbādhanārtham . tataḥ hkkahppau bhavataḥ kupvoḥ iti eva . śarparayoḥ iti nivṛttam . atha vā śarparevisarjanīyaḥ iti etat kupvoḥ hkkahppau ca iti atra anuvartiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३२।८-२३ रो व्,४५३-४५४ सः अपदादौ अनव्ययस्य । सः अपदादौ अनव्ययस्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रातःकल्पम् पुनःकल्पम् । रोः काम्ये नियमार्थम् । रोः काम्ये इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । नियमार्थम् । रोः एव काम्ये न अन्यस्य । पयस्काम्यति । क्व मा भूत् । गीःकाम्यति पूःकाम्यति । उपध्मानीयस्य च सत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । अयम् उब्जिः उपध्मानीयोपधः पठ्यते तस्य सत्वे कृते जश्भावे च अभ्युद्गः समुद्गः इति एतत् रूपम् यथा स्यात् । यदि उपध्मानीयोपधः पठ्यते उब्जिजिषति इति उपध्मानीयस्य द्विर्वचनम् प्राप्नोति । दकारोपधे पुनः सति नन्द्राःसंयोगादयः इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । यदि दकारोपधः पठ्यते का रूपसिद्धिः : उब्जिता उब्जितुम् इति । असिद्धे भः उद्जेः । इदम् अस्ति स्तोःश्चुनाश्चुः । ततः वक्ष्यामि । भः उद्जेः । उद्जेः च श्चुना सन्निपाते भः भवति इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । निपातनात् एतत् सिद्धम् । किम् निपातनम् । भुजन्युब्जौपाण्युपतापयोः इति । इह अपि प्राप्नोति । अभ्युद्गः समुद्गः । अकुत्वविषये निपातनम् । अथ वा न एतत् उब्जेः रूपम् । किम् तर्हि गमेः द्व्युपसर्गात् डः विधीयते । अभ्युद्गतः अभ्युद्गः । समुद्गतः समुद्गः ।

KA III,432.8-23 Ro V,453-454 saḥ apadādau anavyayasya . saḥ apadādau anavyayasya iti vaktavyam . iha mā bhūt . prātaḥkalpam punaḥkalpam . roḥ kāmye niyamārtham . roḥ kāmye iti vaktavyam . kim prayojanam . niyamārtham . roḥ eva kāmye na anyasya . payaskāmyati . kva mā bhūt . gīḥkāmyati pūḥkāmyati . upadhmānīyasya ca satvam vaktavyam . kim prayojanam . ayam ubjiḥ upadhmānīyopadhaḥ paṭhyate tasya satve kṛte jaśbhāve ca abhyudgaḥ samudgaḥ iti etat rūpam yathā syāt . yadi upadhmānīyopadhaḥ paṭhyate ubjijiṣati iti upadhmānīyasya dvirvacanam prāpnoti . dakāropadhe punaḥ sati nandrāḥsaṃyogādayaḥ iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . yadi dakāropadhaḥ paṭhyate kā rūpasiddhiḥ : ubjitā ubjitum iti . asiddhe bhaḥ udjeḥ . idam asti stoḥścunāścuḥ . tataḥ vakṣyāmi . bhaḥ udjeḥ . udjeḥ ca ścunā sannipāte bhaḥ bhavati iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . nipātanāt etat siddham . kim nipātanam . bhujanyubjaupāṇyupatāpayoḥ iti . iha api prāpnoti . abhyudgaḥ samudgaḥ . akutvaviṣaye nipātanam . atha vā na etat ubjeḥ rūpam . kim tarhi gameḥ dvyupasargāt ḍaḥ vidhīyate . abhyudgataḥ abhyudgaḥ . samudgataḥ samudgaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३२।२४-४३३।२८ रो व्,४५४-४५६ किम् अविशेषेण सत्वम् उक्त्वा ततः इणः उत्तरस्य सकारस्य षत्वम् उच्यते आहोस्वित् इणः उत्तरस्य विसर्जनीयस्य एव षत्वम् विधीयते । किम् च अतः । यदि अविशेषेण सत्वम् उक्त्वा इणः उत्तरस्य सकारस्य षत्वम् उच्यते निष्कृतम् , निष्पीतम् इति अत्र सत्वस्य असिद्धत्वात् षत्वम् न प्राप्नोति । अथ इणः उत्तरस्य विसर्जनीयस्य एव षत्वम् विधीयते सत्वम् अपि अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते सत्वम् अपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् नमस्पुरसोर्गत्योः इति अत्र सकारग्रहणम् कर्तव्यम् । तस्मिन् च क्रियमाणे षत्वम् अपि अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते षत्वम् अपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् इदुदुपधस्य च अप्रत्यस्य इति अत्र षकारग्रहणम् कर्तव्यम् । तस्मिन् च क्रियमाणे सत्वम् अपि अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते सत्वम् अपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् तिरसः अन्यतरस्याम् इति अत्र सकारग्रहणम् कर्तव्यम् । तस्मिन् च क्रियमाणे षत्वम् अपि अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते षत्वम् अपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् द्विस्त्रिश्चतुरितिकृत्वोऽर्थे इसुसोः सामर्थ्ये नित्यंसमासे अनुत्तरपदस्थस्य इति षकारग्रहणम् कर्तव्यम् । तस्मिन् च क्रियमाणे सत्वम् अपि अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते सत्वम् अपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् अतःकृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य इति सकारग्रहणम् कर्तव्यम् । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् अविशेषेण सत्वम् उक्त्वा इणः उत्तरस्य सकारस्य षत्वम् उच्यते । ननु च उक्तम् निष्कृतम् , निष्पीतम् इति अत्र सत्वस्य असिद्धत्वात् षत्वम् न प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न योगे योगः असिद्धः । किम् तर्हि प्रकरणे प्रकरणम् असिद्धम् इति यत् अयम् उपसर्गात् असमासे अपि णोपदेशस्य इति असमासेपिग्रहणम् करोति । अथ वा पुनः अस्तु इणः उत्तरस्य विसर्जनीयस्य षत्वम् विधीयते । ननु च उक्तम् सत्वम् अपि अनुवर्तते उताहो न किम् च अतः यदि अनुवर्तते सत्वम् अपि प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । सः अपदादौ । इणःषः । नमस्पुरसोः गत्योः सकारः इणः उत्तरस्य षकारः । इदुदुपधस्य च अप्रत्ययस्य षकारः नमस्पुरसोः गत्योः सकारः । तिरसः अन्यतरस्याम् सकारः इदुदुपधस्य च अप्रत्ययस्य षकारः । द्विस्त्रिश्चतुरितिकृत्वोऽर्थे इसुसोःसामर्थ्ये नित्यम्समासेऽनुत्तरपदस्थस्य इति षकारः तिरसः अन्यतरस्याम् सकारः । अतःकृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य । सकारः अनुवर्तते षकारग्रहणम् निवृत्तम् ।

KA III,432.24-433.28 Ro V,454-456 kim aviśeṣeṇa satvam uktvā tataḥ iṇaḥ uttarasya sakārasya ṣatvam ucyate āhosvit iṇaḥ uttarasya visarjanīyasya eva ṣatvam vidhīyate . kim ca ataḥ . yadi aviśeṣeṇa satvam uktvā iṇaḥ uttarasya sakārasya ṣatvam ucyate niṣkṛtam , niṣpītam iti atra satvasya asiddhatvāt ṣatvam na prāpnoti . atha iṇaḥ uttarasya visarjanīyasya eva ṣatvam vidhīyate satvam api anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate satvam api prāpnoti . atha nivṛttam namaspurasorgatyoḥ iti atra sakāragrahaṇam kartavyam . tasmin ca kriyamāṇe ṣatvam api anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate ṣatvam api prāpnoti . atha nivṛttam idudupadhasya ca apratyasya iti atra ṣakāragrahaṇam kartavyam . tasmin ca kriyamāṇe satvam api anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate satvam api prāpnoti . atha nivṛttam tirasaḥ anyatarasyām iti atra sakāragrahaṇam kartavyam . tasmin ca kriyamāṇe ṣatvam api anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate ṣatvam api prāpnoti . atha nivṛttam dvistriścaturitikṛtvo'rthe isusoḥ sāmarthye nityaṃsamāse anuttarapadasthasya iti ṣakāragrahaṇam kartavyam . tasmin ca kriyamāṇe satvam api anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate satvam api prāpnoti . atha nivṛttam ataḥkṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣvanavyayasya iti sakāragrahaṇam kartavyam . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat aviśeṣeṇa satvam uktvā iṇaḥ uttarasya sakārasya ṣatvam ucyate . nanu ca uktam niṣkṛtam , niṣpītam iti atra satvasya asiddhatvāt ṣatvam na prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na yoge yogaḥ asiddhaḥ . kim tarhi prakaraṇe prakaraṇam asiddham iti yat ayam upasargāt asamāse api ṇopadeśasya iti asamāsepigrahaṇam karoti . atha vā punaḥ astu iṇaḥ uttarasya visarjanīyasya ṣatvam vidhīyate . nanu ca uktam satvam api anuvartate utāho na kim ca ataḥ yadi anuvartate satvam api prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . sambandham anuvartiṣyate . saḥ apadādau . iṇaḥṣaḥ . namaspurasoḥ gatyoḥ sakāraḥ iṇaḥ uttarasya ṣakāraḥ . idudupadhasya ca apratyayasya ṣakāraḥ namaspurasoḥ gatyoḥ sakāraḥ . tirasaḥ anyatarasyām sakāraḥ idudupadhasya ca apratyayasya ṣakāraḥ . dvistriścaturitikṛtvo'rthe isusoḥsāmarthye nityamsamāse'nuttarapadasthasya iti ṣakāraḥ tirasaḥ anyatarasyām sakāraḥ . ataḥkṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣvanavyayasya . sakāraḥ anuvartate ṣakāragrahaṇam nivṛttam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३४।१-१० रो व्,४५६-४५७ इदुदुपधस्य च अप्रत्ययस्य इति चेत् पुम्मुहुसोः प्रतिषेधः । इदुदुपधस्य च अप्रत्ययस्य इति चेत् पुम्मुहुसोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । पुंस्कामा मुहुःकामः इति । वृद्धिभूतानाम् षत्वम् वक्तव्यम् । दौष्कुल्यम् नैष्पुरुष्यम् । प्लुतानाम् तादौ च । प्लुतानाम् तादौ च कुप्वोः च इति वक्तव्यम् । सर्पि३ष्टर । बर्ही३ष्टर नि३ष्कुल दु३ष्पुरुष । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । बहिरन्गलक्षणत्वात् वृद्धेः । बहिरङ्गलक्षणा वृद्धिः ।

KA III,434.1-10 Ro V,456-457 idudupadhasya ca apratyayasya iti cet pummuhusoḥ pratiṣedhaḥ . idudupadhasya ca apratyayasya iti cet pummuhusoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . puṃskāmā muhuḥkāmaḥ iti . vṛddhibhūtānām ṣatvam vaktavyam . dauṣkulyam naiṣpuruṣyam . plutānām tādau ca . plutānām tādau ca kupvoḥ ca iti vaktavyam . sarpi3ṣṭara . barhī3ṣṭara ni3ṣkula du3ṣpuruṣa . na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . bahirangalakṣaṇatvāt vṛddheḥ . bahiraṅgalakṣaṇā vṛddhiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३४।१०-१६ रो व्,४५७-४५८ इह कस्मात् न भवति । पितुः करोति । मातुः करोति । अप्रत्ययविसर्जनीयस्य इति षत्वम् प्रसज्येत । अप्रत्ययविसर्जनीयस्य इति उच्यते प्रत्ययविसर्जनीयः च अयम् । लुप्यते अत्र प्रत्ययविसर्जनीयः रात्सस्य इति । एवम् तर्हि । भ्रातुष्पुत्रग्रहणम् ज्ञापकम् एकादेशनिमित्तात् षत्वप्रतिषेधस्य । यत् अयम् कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दम् पठति तत् ज्ञापयति आचार्यः न एकादेशनिमित्तात् षत्वम् भवति इति ।

KA III,434.10-16 Ro V,457-458 iha kasmāt na bhavati . pituḥ karoti . mātuḥ karoti . apratyayavisarjanīyasya iti ṣatvam prasajyeta . apratyayavisarjanīyasya iti ucyate pratyayavisarjanīyaḥ ca ayam . lupyate atra pratyayavisarjanīyaḥ rātsasya iti . evam tarhi . bhrātuṣputragrahaṇam jñāpakam ekādeśanimittāt ṣatvapratiṣedhasya . yat ayam kaskādiṣu bhrātuṣputraśabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ na ekādeśanimittāt ṣatvam bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३४।१७-१८ रो व्,४५८-४६० द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । पञ्चकृत्वः करोति । अथ कृत्वोर्थग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । चतुष्कपालः चतुष्कण्टकः इति । न एतत् अस्ति । अस्तु एतेन विभाषा पूर्वेण नित्यः विधिः भविष्यति । न अप्राप्ते पूर्वेण इयम् विभाषा आरभ्यते सा यथा एव इह बाधिका भवति चतुः करोति चतुष्करोति इति एवम् चतुष्कपाले अपि बाधिका स्यात् । न अत्र पूर्वेण षत्वम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । अप्रत्ययविसर्जनीयस्य इति उच्यते प्रत्ययविसर्जनीयः च अयम् । लुप्यते प्रत्ययविसर्जनीयः रात्सस्य इति । तस्मात् कृत्वोर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणम् शक्यमवक्तुम् । कस्मात् न भवति पञ्चकृत्वः करोति इति । इदुदुपधस्य इति वर्तते । न एवम् शक्यम् । अक्रियमाणे द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणे कृत्वोऽर्थग्रहणेन विसर्जनीयः विशेष्येत । तत्र कः दोषः । इह एव स्यात् द्विष्करोति द्विः करोति । इह न स्यात् चतुष्करोति चतुः करोति इति । द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे कृत्वोऽर्थग्रहणे द्विस्त्रिश्चतुरः विशेष्यन्ते । द्विस्त्रिश्चतुर्णाम् कृत्रोऽर्थे वर्तमानानाम् यः विसर्जनीयः इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । पदस्य इति वर्तते तत् कृत्वोऽर्थग्रहणेन विशेषयिष्यः । पदस्य कृत्वोऽर्थे वर्तमानस्य यः विसर्जनीयः इति । कृत्वसुजर्थे षत्वम् ब्रवीति । कस्मात् चतुष्कपाले मा । षत्वम् विभाषया भूत् । ननु सिद्धम् तत्र पूर्वेण । सिद्धे हि अयम् विधत्ते चतुरः षत्वम् तदा अपि क्र्त्वोऽर्थे । लुप्ते कृत्वोऽर्थीये रेफस्य विसर्जनीयः हि । एवम् सति तु इदानीम् द्विः त्रिः चतुः इति अनेन किम् कार्यम् । अन्यः हि न इदुदुपधः कृत्वोऽर्थे कः चित् अपि अस्ति । अक्रियमाणे ग्रहणे विसर्जनीयः तदा विशेष्येत । चतुरः न सिध्यति तदा रेफस्य विसर्जनीयः हि । तस्मिन् तु गृह्यमाणे युक्तम् चतुरः विशेषणम् भवति । प्रकृतम् पदम् तदन्तम् तस्य अपि विशेषणम् न्याय्यम् ।

KA III,434.17-18 Ro V,458-460 dvistriścaturgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . pañcakṛtvaḥ karoti . atha kṛtvorthagrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . catuṣkapālaḥ catuṣkaṇṭakaḥ iti . na etat asti . astu etena vibhāṣā pūrveṇa nityaḥ vidhiḥ bhaviṣyati . na aprāpte pūrveṇa iyam vibhāṣā ārabhyate sā yathā eva iha bādhikā bhavati catuḥ karoti catuṣkaroti iti evam catuṣkapāle api bādhikā syāt . na atra pūrveṇa ṣatvam prāpnoti . kim kāraṇam . apratyayavisarjanīyasya iti ucyate pratyayavisarjanīyaḥ ca ayam . lupyate pratyayavisarjanīyaḥ rātsasya iti . tasmāt kṛtvorthagrahaṇam kartavyam . dvistriścaturgrahaṇam śakyamavaktum . kasmāt na bhavati pañcakṛtvaḥ karoti iti . idudupadhasya iti vartate . na evam śakyam . akriyamāṇe dvistriścaturgrahaṇe kṛtvo'rthagrahaṇena visarjanīyaḥ viśeṣyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . iha eva syāt dviṣkaroti dviḥ karoti . iha na syāt catuṣkaroti catuḥ karoti iti . dvistriścaturgrahaṇe punaḥ kriyamāṇe kṛtvo'rthagrahaṇe dvistriścaturaḥ viśeṣyante . dvistriścaturṇām kṛtro'rthe vartamānānām yaḥ visarjanīyaḥ iti . etat api na asti prayojanam . padasya iti vartate tat kṛtvo'rthagrahaṇena viśeṣayiṣyaḥ . padasya kṛtvo'rthe vartamānasya yaḥ visarjanīyaḥ iti . kṛtvasujarthe ṣatvam bravīti . kasmāt catuṣkapāle mā . ṣatvam vibhāṣayā bhūt . nanu siddham tatra pūrveṇa . siddhe hi ayam vidhatte caturaḥ ṣatvam tadā api krtvo'rthe . lupte kṛtvo'rthīye rephasya visarjanīyaḥ hi . evam sati tu idānīm dviḥ triḥ catuḥ iti anena kim kāryam . anyaḥ hi na idudupadhaḥ kṛtvo'rthe kaḥ cit api asti . akriyamāṇe grahaṇe visarjanīyaḥ tadā viśeṣyeta . caturaḥ na sidhyati tadā rephasya visarjanīyaḥ hi . tasmin tu gṛhyamāṇe yuktam caturaḥ viśeṣaṇam bhavati . prakṛtam padam tadantam tasya api viśeṣaṇam nyāyyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३५।२०-४३६।२४ रो व्,४६०-४६२ अनुत्तरपदस्थस्य इति किमर्थम् । परमसर्पिःकुण्डिका । अथ इदानीम् अनेन मुक्ते पूर्वेण षत्वम् विभाषा कस्मात् न भवति इसुसोः सामर्थ्ये इति । नानापदार्थयोः वर्तमानयोः ख्यायते यदा योगः । तस्मिन् षत्वम् कार्यम् तत् युक्तम् तत् च मे न इह । व्यपेक्षासामर्थ्ये पूर्वयोगः न च अत्र व्यपेक्षासामर्थ्यम् । किम् पुनः कारणम् व्यपेक्षासामर्थ्यम् आश्रीयते न पुनः एकार्थीभावः यथा अन्यत्र । ऐकार्थ्ये सामर्थ्ये वाक्ये षत्वम् न मे प्रसज्येत । ऐकार्थ्ये सामर्थ्ये सति वाक्ये षत्वम् न स्यात् : सर्पिष् करोति । सर्पिः करोति इति । तस्मात् इह व्यपेक्षाम् सामर्थ्यम् साधु मन्यन्ते । अथ चेत् कृदन्तम् एतत् ततः अधिके न एव मे भवेत् प्राप्तिः । यदि कृदन्तम् एतत् ततः अधिकस्य षत्वम् न प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति । वाक्ये अपि तर्हि न प्राप्नोति । परमसर्पिष्करोति परमसर्पिः करोति इति । वाक्ये च मे विभाषा प्रतिषेधः न प्रकल्पेत । यत् अयम् अनुत्तरपदस्थस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति वाक्ये विभाषा इति । अथ चेत् संविज्ञानम् नित्ये षत्वे ततः विभाषा इयम् । अथ अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् ततः नित्ये षत्वे प्राप्ते इयम् विभाषा आरभ्यते । सिद्धम् च मे समासे । षत्वम् । किमर्थम् तर्हि इदम् उच्यते । प्रतिषेधार्थः तु यत्नः अयम् । अनुत्तरपदस्थस्य इति प्रतिषेधम् वक्ष्यामि इति । नानापदार्थयोः वर्तमानयोः ख्यायते यदा योगः । तस्मिन् षत्वम् कार्यम् तत् युक्तम् तत् च मे न इह । ऐकार्थ्ये सामर्थ्ये वाक्ये षत्वम् न मे प्रसज्येत । तस्मात् इह व्यपेक्षाम् सामर्थ्यम् साधु मन्यन्ते । अथ चेत् कृदन्तम् एतत् ततः अधिके न एव मे भवेत् प्राप्तिः । वाक्ये च मे विभाषा प्रतिषेधः न प्रकल्पेत । अथ चेत् संविज्ञानम् नित्ये षत्वे ततः विभाषा इयम् । सिद्धम् च मे समासे प्रतिषेधार्थः तु यत्नः अयम् ।

KA III,435.20-436.24 Ro V,460-462 anuttarapadasthasya iti kimartham . paramasarpiḥkuṇḍikā . atha idānīm anena mukte pūrveṇa ṣatvam vibhāṣā kasmāt na bhavati isusoḥ sāmarthye iti . nānāpadārthayoḥ vartamānayoḥ khyāyate yadā yogaḥ . tasmin ṣatvam kāryam tat yuktam tat ca me na iha . vyapekṣāsāmarthye pūrvayogaḥ na ca atra vyapekṣāsāmarthyam . kim punaḥ kāraṇam vyapekṣāsāmarthyam āśrīyate na punaḥ ekārthībhāvaḥ yathā anyatra . aikārthye sāmarthye vākye ṣatvam na me prasajyeta . aikārthye sāmarthye sati vākye ṣatvam na syāt : sarpiṣ karoti . sarpiḥ karoti iti . tasmāt iha vyapekṣām sāmarthyam sādhu manyante . atha cet kṛdantam etat tataḥ adhike na eva me bhavet prāptiḥ . yadi kṛdantam etat tataḥ adhikasya ṣatvam na prāpnoti . kim kāraṇam . pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti . vākye api tarhi na prāpnoti . paramasarpiṣkaroti paramasarpiḥ karoti iti . vākye ca me vibhāṣā pratiṣedhaḥ na prakalpeta . yat ayam anuttarapadasthasya iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati vākye vibhāṣā iti . atha cet saṃvijñānam nitye ṣatve tataḥ vibhāṣā iyam . atha avyutpannam prātipadikam tataḥ nitye ṣatve prāpte iyam vibhāṣā ārabhyate . siddham ca me samāse . ṣatvam . kimartham tarhi idam ucyate . pratiṣedhārthaḥ tu yatnaḥ ayam . anuttarapadasthasya iti pratiṣedham vakṣyāmi iti . nānāpadārthayoḥ vartamānayoḥ khyāyate yadā yogaḥ . tasmin ṣatvam kāryam tat yuktam tat ca me na iha . aikārthye sāmarthye vākye ṣatvam na me prasajyeta . tasmāt iha vyapekṣām sāmarthyam sādhu manyante . atha cet kṛdantam etat tataḥ adhike na eva me bhavet prāptiḥ . vākye ca me vibhāṣā pratiṣedhaḥ na prakalpeta . atha cet saṃvijñānam nitye ṣatve tataḥ vibhāṣā iyam . siddham ca me samāse pratiṣedhārthaḥ tu yatnaḥ ayam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३६।२५-४३७।६ रो व्,४६३ अथ मूर्धन्यग्रहणम् किमर्थम् न अपदान्तस्य षः भवति इति एव उच्येत । तत्र अयम् अपि अर्थः षकारग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । इणःषः इति । न एवम् शक्यम् । अवश्यम् मूर्धन्यग्रहणम् कर्तव्यम् इहार्थम् उत्तरार्थम् च । इहार्थम् तावत् । इणःषीध्वंलुङ्लिटाम्धोऽङ्गात् इति अत्र ंऊर्धन्यग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । उत्तरार्थम् च । रषाभ्यान्नोणःसमानपदे इति अत्र णकारग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । तत्र अयम् अपि अर्थः पदान्तस्य न इति प्रतिषेधः न वक्तव्यः भवति । अपदान्ताभिसम्बद्धम् मूर्धन्यग्रहणम् अनुवर्तते ।

KA III,436.25-437.6 Ro V,463 atha mūrdhanyagrahaṇam kimartham na apadāntasya ṣaḥ bhavati iti eva ucyeta . tatra ayam api arthaḥ ṣakāragrahaṇam na kartavyam bhavati prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . iṇaḥṣaḥ iti . na evam śakyam . avaśyam mūrdhanyagrahaṇam kartavyam ihārtham uttarārtham ca . ihārtham tāvat . iṇaḥṣīdhvaṃluṅliṭāmdho'ṅgāt iti atra ṃūrdhanyagrahaṇam na kartavyam bhavati . uttarārtham ca . raṣābhyānnoṇaḥsamānapade iti atra ṇakāragrahaṇam na kartavyam bhavati . tatra ayam api arthaḥ padāntasya na iti pratiṣedhaḥ na vaktavyaḥ bhavati . apadāntābhisambaddham mūrdhanyagrahaṇam anuvartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३८।१-१९ रो व्,४६४-४६५ सग्रहणम् किमर्थम् न सहेः साडः मूर्धन्यः भवति इति एव उच्येत । सहेः साडः मूर्धन्यः भवति इति उच्यमाने अन्त्यस्य प्रसज्येत । ननु च अन्त्यस्य मूर्धन्यवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा सकारस्य भविष्यति । कुतः नु खलु एतत् अनन्त्यार्थे आरम्भे सकारस्य भविष्यति । न पुनः आकारस्य स्यात् । स्थने अन्तरतमः भवति इति सकारस्य भविष्यति । भवेत् प्रकृतितः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् सिद्धम् स्यात् । आदेशतः तु अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् आकारस्य प्रसज्येत । तस्मात् सकारग्रहणम् कर्तव्यम् । उत्तरार्थम् च सकारग्रहणम् क्रियते । आदेशप्रत्यययोः सकारस्य यथा स्यात् । इह मा भूत् । चितम् , स्तुतम् । अथ सहिग्रहणम् किमर्थम् न साडः सः भवति इति एव उच्येत । सहेः एव साड्रूपम् भवति न अन्यस्य । यदि एवं । साडः षत्वे समानशब्दप्रतिषेधः । साडः षत्वे समानशब्दानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । साडः दण्डः। साडः वृश्चिकः इति । अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् । अर्थवतः साड्शब्दस्य ग्रहणम् न च एषः अर्थवान् । अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् तद्धितलोपे अर्थवत्त्वात् प्रतिषेधः । अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् तद्धितलोपे अर्थवत्त्वात् प्रतिषेधः वक्तव्यः । सह अडेन साडः साडस्य अपत्यम् साडिः अत्र प्राप्नोति । न वक्तव्यः । षत्वतुकोः एकादेशस्य असिद्धत्वात् न एषः साड्शब्दः । एवम् अपि सह डेन सडः सडस्य अपत्रम् साडिः अत्र प्राप्नोति । तस्मात् सहिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

KA III,438.1-19 Ro V,464-465 sagrahaṇam kimartham na saheḥ sāḍaḥ mūrdhanyaḥ bhavati iti eva ucyeta . saheḥ sāḍaḥ mūrdhanyaḥ bhavati iti ucyamāne antyasya prasajyeta . nanu ca antyasya mūrdhanyavacane prayojanam na asti iti kṛtvā sakārasya bhaviṣyati . kutaḥ nu khalu etat anantyārthe ārambhe sakārasya bhaviṣyati . na punaḥ ākārasya syāt . sthane antaratamaḥ bhavati iti sakārasya bhaviṣyati . bhavet prakṛtitaḥ antaratamanirvṛttau satyām siddham syāt . ādeśataḥ tu antaratamanirvṛttau satyām ākārasya prasajyeta . tasmāt sakāragrahaṇam kartavyam . uttarārtham ca sakāragrahaṇam kriyate . ādeśapratyayayoḥ sakārasya yathā syāt . iha mā bhūt . citam , stutam . atha sahigrahaṇam kimartham na sāḍaḥ saḥ bhavati iti eva ucyeta . saheḥ eva sāḍrūpam bhavati na anyasya . yadi evaṃ . sāḍaḥ ṣatve samānaśabdapratiṣedhaḥ . sāḍaḥ ṣatve samānaśabdānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . sāḍaḥ daṇḍaḥ. sāḍaḥ vṛścikaḥ iti . arthavadgrahaṇāt siddham . arthavataḥ sāḍśabdasya grahaṇam na ca eṣaḥ arthavān . arthavadgrahaṇāt siddham iti cet taddhitalope arthavattvāt pratiṣedhaḥ . arthavadgrahaṇāt siddham iti cet taddhitalope arthavattvāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . saha aḍena sāḍaḥ sāḍasya apatyam sāḍiḥ atra prāpnoti . na vaktavyaḥ . ṣatvatukoḥ ekādeśasya asiddhatvāt na eṣaḥ sāḍśabdaḥ . evam api saha ḍena saḍaḥ saḍasya apatram sāḍiḥ atra prāpnoti . tasmāt sahigrahaṇam kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३८।२०-४३९।९ रो व्,४६५-४६६ नुम्विसर्जनीयशर्व्यवाये निंसेः प्रतिषेधः । नुम्विसर्जनीयशर्व्यवाये निंसेः प्रतिषेदः वक्तव्यः । निंस्से निंस्स्व इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नुमा एव व्यवाये विसर्जनीयेन एव व्यवाये शरा एव व्यवाये इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा इति । तत् यथा । गुणवृद्धिसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः । ननु च अयम् अपि अस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः । तत् यथा । गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । एवम् तर्हि । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । नुम्व्यवाये । ततः विसर्जनीयव्यवाये । ततः शर्व्यवाये । सः तर्हि योगविभागः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । प्रत्येकम् व्यवायशब्दः परिसमाप्यते ।

KA III,438.20-439.9 Ro V,465-466 numvisarjanīyaśarvyavāye niṃseḥ pratiṣedhaḥ . numvisarjanīyaśarvyavāye niṃseḥ pratiṣedaḥ vaktavyaḥ . niṃsse niṃssva iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . numā eva vyavāye visarjanīyena eva vyavāye śarā eva vyavāye iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā iti . tat yathā . guṇavṛddhisañjñe pratyekam bhavataḥ . nanu ca ayam api asti dṛṣṭāntaḥ samudāye vākyaparisamāptiḥ . tat yathā . gargāḥ śatam daṇḍyantām . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . evam tarhi . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . numvyavāye . tataḥ visarjanīyavyavāye . tataḥ śarvyavāye . saḥ tarhi yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . pratyekam vyavāyaśabdaḥ parisamāpyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३९।१०-१८ रो व्,४६६-४६७ आदेशप्रत्यययोः षत्वे सरकः प्रतिषेधः । आदेशप्रत्यययोः षत्वे सरकः प्रतिषेदः वक्तव्यः : कृसरः , धूसरः । अत्यल्पम् इदम् उच्यते : सरकः इति । सरगादीनाम् इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् : वर्सम् तर्सम् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । न वै एतत् षत्वे शक्यम् विज्ञातुम् उणदयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि इति । इह हि न स्यात् । सर्पिषः यजुषः इति । एवम् तर्हि । बहुलवचनात् सिद्धम् । बहुलम् प्रत्ययसञ्ज्ञा भवति ।

KA III,439.10-18 Ro V,466-467 ādeśapratyayayoḥ ṣatve sarakaḥ pratiṣedhaḥ . ādeśapratyayayoḥ ṣatve sarakaḥ pratiṣedaḥ vaktavyaḥ : kṛsaraḥ , dhūsaraḥ . atyalpam idam ucyate : sarakaḥ iti . saragādīnām iti vaktavyam iha api yathā syāt : varsam tarsam iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni . na vai etat ṣatve śakyam vijñātum uṇadayaḥ avyutpannāni prātipadikāni iti . iha hi na syāt . sarpiṣaḥ yajuṣaḥ iti . evam tarhi . bahulavacanāt siddham . bahulam pratyayasañjñā bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४३९।१९-४४१।५ रो व्,४६७-४६९ किम् पुनः इयम् अवयवषष्ठी : आदेशस्य यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकारः इति । आहोस्वित् समानाधिकरणा : आदेशः यः सकारः प्रत्ययः यः सकारः इति । कः च अत्र विशेषः । आदेशप्रत्यययोः इति अवयवषष्ठी चेत् द्विर्वचने प्रतिषेधः । आदेशप्रत्यययोः इति अवयवषष्ठी चेत् द्विर्वचने प्रतिषेधः वक्तव्यः । बिसम् बिसम् । मुसलम् मुसलम् । समानाधिकरणानाम् च अप्राप्तिः । समानाधिकरणानाम् च षत्वस्य अप्राप्तिः । एषः , अकार्षीत् । अस्तु तर्हि समानाधिकरणा । यदि समानाधिकरणा सिषेच सुष्वाप , अत्र न प्राप्नोति । न धातुद्विर्वचने स्थाने द्विर्वचनम् शक्यम् आस्थातुम् । इह अपि हि प्रसज्येत सरीसृप्यते इति । तस्मात् तत्र द्विःप्रयोगः द्विर्वचनम् । इह तर्हि करिष्यति हरिष्यति प्रत्ययः यः सकारः इति षत्वम् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि आदेशः यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकारः इति । इह तर्हि अकार्षीत् प्रत्ययस्य यः सकारः इति षत्वम् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् आदेशः यः सकारः इति एवम् भविष्यति । इह तर्हि : जोषिषत् , मन्दिषत् इति प्रत्ययस्य यः सकारः इति षत्वम् न प्राप्नोति । एषः अपि इटि कृते प्रत्ययस्य सकारः । इह तर्हि इन्द्रः मा वक्षत् सः , सः देवन् यक्षत् । नानाविभक्तीनाम् च समासानुपपत्तिः । नानाविभक्तीनाम् च समासः न उपपद्यते आदेशप्रत्यययोः इति । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । आदेशस्य षः भवति इति । ततः प्रत्ययसकारस्य षः भवति इति । स तर्हि योगविभागः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । कथम् । अस्तु तावत् अवयवषष्ठी । ननु च उक्तम् आदेशप्रत्यययोः इति अवयवषष्ठी चेत् द्विर्वचने प्रतिषेधः इति । न एषः दोषः । द्विःप्रयोगः द्विर्वचनम् । यत् अपि उच्यते समानाधिकरणानाम् च अप्राप्तिः इति व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु समानाधिकरणा । कथम् करिष्यति हरिष्यति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एवञ्जातीयकानाम् षत्वम् इति यत् अयम् सात्पदाद्योः इति सात्प्रतिषेधम् शास्ति । अथ वा पुनः अस्तु आदेशः यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकारः इति । कथम् इन्द्रः मा , वक्षत् सः देवान् यक्षत् । व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । सः तर्हि व्यपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । तत्र व्यपदेशिवद्वचनम् एकाचः द्वे प्रथमार्थम् षत्वे च आदेशसम्प्रत्ययार्थम् अवचनात् लोकविज्ञनात् सिद्धम् इति । यत् अपि नानाविभक्तीनाम् च समासानुपपत्तिः इति आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति नानाविभक्त्योः एषः समासः इति यत् अयम् शासिवसिघसीनाञ्च इति घसिग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यदि हि आदेशस्य यः सकारः इति एवम् स्यात् घसिग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः आदेशः यः सकारः तस्य षत्वम् इति ततः घसिग्रहणम् करोति ।

KA III,439.19-441.5 Ro V,467-469 kim punaḥ iyam avayavaṣaṣṭhī : ādeśasya yaḥ sakāraḥ pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti . āhosvit samānādhikaraṇā : ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ pratyayaḥ yaḥ sakāraḥ iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī cet dvirvacane pratiṣedhaḥ . ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī cet dvirvacane pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bisam bisam . musalam musalam . samānādhikaraṇānām ca aprāptiḥ . samānādhikaraṇānām ca ṣatvasya aprāptiḥ . eṣaḥ , akārṣīt . astu tarhi samānādhikaraṇā . yadi samānādhikaraṇā siṣeca suṣvāpa , atra na prāpnoti . na dhātudvirvacane sthāne dvirvacanam śakyam āsthātum . iha api hi prasajyeta sarīsṛpyate iti . tasmāt tatra dviḥprayogaḥ dvirvacanam . iha tarhi kariṣyati hariṣyati pratyayaḥ yaḥ sakāraḥ iti ṣatvam na prāpnoti . astu tarhi ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti . iha tarhi akārṣīt pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti ṣatvam na prāpnoti . mā bhūt evam ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ iti evam bhaviṣyati . iha tarhi : joṣiṣat , mandiṣat iti pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti ṣatvam na prāpnoti . eṣaḥ api iṭi kṛte pratyayasya sakāraḥ . iha tarhi indraḥ mā vakṣat saḥ , saḥ devan yakṣat . nānāvibhaktīnām ca samāsānupapattiḥ . nānāvibhaktīnām ca samāsaḥ na upapadyate ādeśapratyayayoḥ iti . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . ādeśasya ṣaḥ bhavati iti . tataḥ pratyayasakārasya ṣaḥ bhavati iti . sa tarhi yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . katham . astu tāvat avayavaṣaṣṭhī . nanu ca uktam ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī cet dvirvacane pratiṣedhaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . dviḥprayogaḥ dvirvacanam . yat api ucyate samānādhikaraṇānām ca aprāptiḥ iti vyapadeśivadbhāvena bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu samānādhikaraṇā . katham kariṣyati hariṣyati . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati evañjātīyakānām ṣatvam iti yat ayam sātpadādyoḥ iti sātpratiṣedham śāsti . atha vā punaḥ astu ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ pratyayasya yaḥ sakāraḥ iti . katham indraḥ mā , vakṣat saḥ devān yakṣat . vyapadeśivadbhāvena bhaviṣyati . saḥ tarhi vyapadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam vā . kim uktam . tatra vyapadeśivadvacanam ekācaḥ dve prathamārtham ṣatve ca ādeśasampratyayārtham avacanāt lokavijñanāt siddham iti . yat api nānāvibhaktīnām ca samāsānupapattiḥ iti ācāryapravṛttiḥ jñāpayati nānāvibhaktyoḥ eṣaḥ samāsaḥ iti yat ayam śāsivasighasīnāñca iti ghasigrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yadi hi ādeśasya yaḥ sakāraḥ iti evam syāt ghasigrahaṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ ādeśaḥ yaḥ sakāraḥ tasya ṣatvam iti tataḥ ghasigrahaṇam karoti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४१।६-२१ रो व्,४७०-४७१ स्तौतिणिग्रहणम् किमर्थम् । अस्तौतिण्यन्तानाम् मा भूत् । सिसिक्षति । अथ एवकारः किमर्थः । नियमार्थः । स्थौतिण्यन्तानाम् एव न अन्येषाम् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः अन्तरेण एवकारकरणम् नियमार्थः भविष्यति । इष्टतः अवधारणार्थः तर्हि । यथा एवम् विज्ञायेत स्तौतिण्योः एव षणि इति । मा एवम् विज्ञायि स्तौतिण्योः षणि एव इति । इह न स्यात् तुष्टाव । अथ षणि इति किमर्थम् । सेषीव्यते । कः विनते अनुरोधः । अविनते नियमः मा भूत् । सुषुप्सति इति । कः सानुबन्धे अनुरोधः । षशब्दमात्रे नियमः मा भूत् । सुषुपिषे इन्द्रम् । सुषुपिषे इह इति । अभ्यासात् इति किमर्थम् । अभ्यासात् या प्राप्तिः तस्याः नियमः यथा स्यात् उपसर्गात् या प्राप्तिः तस्याः नियमः मा भूत् । अभिषिषिक्षति । न एतत् अस्ति । असिद्धम् उपसर्गात् षत्वम् तस्य असिद्धत्वात् नियमः न भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सनि यः अभ्यासः तस्मात् या प्राप्तिः तस्याः नियमः यथा स्यात् यङि यः अभ्यासः तस्मात् या प्राप्तिः तत्र नियमः मा भूत् इति । सोषुप्यतेः सन् सोषुपिषते । अथ वा अभ्यासात् या प्राप्तिः तस्याः नियमः यथा स्यात् धातोः या प्राप्तिः तस्याः नियमः मा भूत् । अधीषिषति । ननु च षणि इति उच्यते । षणि इति न एषा परसप्तमी शक्या विज्ञातुम् सन्यङन्तम् हि द्विरुच्यते । तस्मात् एषा सत्सप्तमी षणि सति इति । सत्सप्तमी चेत् प्राप्नोति ।

KA III,441.6-21 Ro V,470-471 stautiṇigrahaṇam kimartham . astautiṇyantānām mā bhūt . sisikṣati . atha evakāraḥ kimarthaḥ . niyamārthaḥ . sthautiṇyantānām eva na anyeṣām iti . na etat asti prayojanam . siddhe vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ antareṇa evakārakaraṇam niyamārthaḥ bhaviṣyati . iṣṭataḥ avadhāraṇārthaḥ tarhi . yathā evam vijñāyeta stautiṇyoḥ eva ṣaṇi iti . mā evam vijñāyi stautiṇyoḥ ṣaṇi eva iti . iha na syāt tuṣṭāva . atha ṣaṇi iti kimartham . seṣīvyate . kaḥ vinate anurodhaḥ . avinate niyamaḥ mā bhūt . suṣupsati iti . kaḥ sānubandhe anurodhaḥ . ṣaśabdamātre niyamaḥ mā bhūt . suṣupiṣe indram . suṣupiṣe iha iti . abhyāsāt iti kimartham . abhyāsāt yā prāptiḥ tasyāḥ niyamaḥ yathā syāt upasargāt yā prāptiḥ tasyāḥ niyamaḥ mā bhūt . abhiṣiṣikṣati . na etat asti . asiddham upasargāt ṣatvam tasya asiddhatvāt niyamaḥ na bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . sani yaḥ abhyāsaḥ tasmāt yā prāptiḥ tasyāḥ niyamaḥ yathā syāt yaṅi yaḥ abhyāsaḥ tasmāt yā prāptiḥ tatra niyamaḥ mā bhūt iti . soṣupyateḥ san soṣupiṣate . atha vā abhyāsāt yā prāptiḥ tasyāḥ niyamaḥ yathā syāt dhātoḥ yā prāptiḥ tasyāḥ niyamaḥ mā bhūt . adhīṣiṣati . nanu ca ṣaṇi iti ucyate . ṣaṇi iti na eṣā parasaptamī śakyā vijñātum sanyaṅantam hi dvirucyate . tasmāt eṣā satsaptamī ṣaṇi sati iti . satsaptamī cet prāpnoti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४१।२२-४४२।८ रो व्,४७२ किमर्थम् इदम् उच्यते । स्थादिषु अभ्यासवचनम् नियमार्थम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः । स्थादिषु एव अभ्यासस्य यथा स्यात् । इह मा भूत् । अभिसुसूषति । अथ किमर्थम् अभ्यासेन च इति उच्यते । तद्व्यवाये च अषोपदेशार्थम् । तद्व्यवाये अभ्यासव्यवाये च अषोपदेशस्य अपि यथा स्यात् । अभिषिषेणयिषति । अवर्णार्थम् षणि प्रतिषेधार्थम् च । अवणार्थम् तवत् । अभितष्ठौ । षणि प्रतिषेधार्थम् । अभिषिषिक्षति ।

KA III,441.22-442.8 Ro V,472 kimartham idam ucyate . sthādiṣu abhyāsavacanam niyamārtham . niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . sthādiṣu eva abhyāsasya yathā syāt . iha mā bhūt . abhisusūṣati . atha kimartham abhyāsena ca iti ucyate . tadvyavāye ca aṣopadeśārtham . tadvyavāye abhyāsavyavāye ca aṣopadeśasya api yathā syāt . abhiṣiṣeṇayiṣati . avarṇārtham ṣaṇi pratiṣedhārtham ca . avaṇārtham tavat . abhitaṣṭhau . ṣaṇi pratiṣedhārtham . abhiṣiṣikṣati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४२।९-२१ रो व्,४७३-४७४ उपसर्गात् षत्वे निसः उपसङ्ख्यानम् अनिणन्तत्वात् । उपसर्गात् षत्वे निसः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । निःषुणोति निःषिञ्चति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अनिणन्तत्वात् । इणन्तात् उपसर्गात् षत्वम् उच्यते न च निस्* इणन्तः । न वा वर्णाश्रयत्वात् षत्वस्य तद्विशेषकः उपसर्गः धातुः च । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । वर्णाश्रयत्वात् षत्वस्य । वर्णाश्रयम् षत्वम् । तद्विशेषकः उपसर्गः धातुः च । न एवम् विज्ञायते इणन्तात् उपसर्गात् इति । कथम् तर्हि । इणः उत्तरस्य सकारस्य सः चेत् इण् उपसर्गस्य सः चेत् सकारः सुनोत्यादीनाम् इति । तत्र शर्व्यवाये इति एव सिद्धम् । यदि एवम् धातूपसर्गयोः अभिसम्बन्धः अकृतः भवति । तत्र कः दोषः । इह अपि प्राप्नोति । विगताः सेचकाः अस्मात् ग्रामात् विसेचकः ग्रामः । धातूपसर्गयोः च अभिसम्बन्धः कृतः । कथम् । सुनोत्यादिभिः अत्र उपसर्गम् विशेषयिष्यामः सुनोत्यादीनाम् यः उपसर्गः तस्य यः इण् इति ।

KA III,442.9-21 Ro V,473-474 upasargāt ṣatve nisaḥ upasaṅkhyānam aniṇantatvāt . upasargāt ṣatve nisaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . niḥṣuṇoti niḥṣiñcati . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . aniṇantatvāt . iṇantāt upasargāt ṣatvam ucyate na ca nis* iṇantaḥ . na vā varṇāśrayatvāt ṣatvasya tadviśeṣakaḥ upasargaḥ dhātuḥ ca . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . varṇāśrayatvāt ṣatvasya . varṇāśrayam ṣatvam . tadviśeṣakaḥ upasargaḥ dhātuḥ ca . na evam vijñāyate iṇantāt upasargāt iti . katham tarhi . iṇaḥ uttarasya sakārasya saḥ cet iṇ upasargasya saḥ cet sakāraḥ sunotyādīnām iti . tatra śarvyavāye iti eva siddham . yadi evam dhātūpasargayoḥ abhisambandhaḥ akṛtaḥ bhavati . tatra kaḥ doṣaḥ . iha api prāpnoti . vigatāḥ secakāḥ asmāt grāmāt visecakaḥ grāmaḥ . dhātūpasargayoḥ ca abhisambandhaḥ kṛtaḥ . katham . sunotyādibhiḥ atra upasargam viśeṣayiṣyāmaḥ sunotyādīnām yaḥ upasargaḥ tasya yaḥ iṇ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४२।२१-४४३।४ रो व्,४७४ सुनोत्यादीनाम् षत्वे ण्यन्तस्य उपसङ्ख्यानम् अधिकत्वात् । सुनोत्यादीनाम् षत्वे ण्यन्तस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अभिषावयति । किम् कारणम् । अधिकत्वात् । व्यतिरिक्तः सुनोत्यादिः इति कृत्वा उपसर्गात् सुनोत्यादीनाम् इति षत्वम् न प्राप्नोति । न वा अवयवस्य अनन्यत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । अवयवस्य अनन्यत्वात् । अवयवः अत्र अनन्यः ।

KA III,442.21-443.4 Ro V,474 sunotyādīnām ṣatve ṇyantasya upasaṅkhyānam adhikatvāt . sunotyādīnām ṣatve ṇyantasya upasaṅkhyānam kartavyam . abhiṣāvayati . kim kāraṇam . adhikatvāt . vyatiriktaḥ sunotyādiḥ iti kṛtvā upasargāt sunotyādīnām iti ṣatvam na prāpnoti . na vā avayavasya ananyatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . avayavasya ananyatvāt . avayavaḥ atra ananyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४३।५-४४३।१२ रो व्,४७४-४७५ नामधातोः तु प्रतिषेधः । नामधातोः तु प्रतिषेधः वक्तव्यः । सावकम् इच्छति अभिसावकीयति परिसावकीयति । न वा अनुपसर्गत्वात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । अनुपसर्गत्वात् । यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञे भवतः न च अत्र सुनोतिम् प्रति क्रियायोगः । किम् तर्हि सावकीयतिम् प्रति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति : अभिषावयति । अत्र अपि न सुनोतिम् प्रति क्रियायोगः । किम् तर्हि सावयतिम् प्रति । सुनोतिम् प्रति अत्र क्रियायोगः । कथम् । न असौ एवम् प्रेष्यते सुनु अभि इति । किम् तर्हि । उपसर्गविशिष्टाम् असौ क्रियाम् प्रेष्यते अभिषुणु इति ।

KA III,443.5-443.12 Ro V,474-475 nāmadhātoḥ tu pratiṣedhaḥ . nāmadhātoḥ tu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . sāvakam icchati abhisāvakīyati parisāvakīyati . na vā anupasargatvāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . anupasargatvāt . yatkriyāyuktāḥ tam prati gatyupasargasañjñe bhavataḥ na ca atra sunotim prati kriyāyogaḥ . kim tarhi sāvakīyatim prati . iha api tarhi na prāpnoti : abhiṣāvayati . atra api na sunotim prati kriyāyogaḥ . kim tarhi sāvayatim prati . sunotim prati atra kriyāyogaḥ . katham . na asau evam preṣyate sunu abhi iti . kim tarhi . upasargaviśiṣṭām asau kriyām preṣyate abhiṣuṇu iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४३।१३-१८ रो व्,४७५ अप्रतेः इति वर्तते उताहो निवृत्तम् । निवृत्तम् इति आह । कथम् ज्ञायते । योगविभागकरणसामर्थ्यात् । इतरथा हि सदिस्तम्भ्योः अप्रतेः इति एव ब्रूयात् । अस्ति अन्यत् योगविभागकरणे प्रयोजनम् । किम् । अवाच्चालम्बनाविदूर्वयोः इति वक्ष्यति तत् स्तम्भेः एव यथा स्यात् सदेः मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । एकयोगे अपि सति यस्य आलम्बनाविदूर्ये स्तः तस्य भविष्यति । कस्य च आलम्बनाविदूर्ये स्तः । स्तम्भेः एव ।

KA III,443.13-18 Ro V,475 aprateḥ iti vartate utāho nivṛttam . nivṛttam iti āha . katham jñāyate . yogavibhāgakaraṇasāmarthyāt . itarathā hi sadistambhyoḥ aprateḥ iti eva brūyāt . asti anyat yogavibhāgakaraṇe prayojanam . kim . avāccālambanāvidūrvayoḥ iti vakṣyati tat stambheḥ eva yathā syāt sadeḥ mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . ekayoge api sati yasya ālambanāvidūrye staḥ tasya bhaviṣyati . kasya ca ālambanāvidūrye staḥ . stambheḥ eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४३।१९-२३ रो व्,४७५ अथ यः प्राणी अप्राणी च कथम् तत्र भवितव्यम् । अनुष्यन्देते मत्स्योदके इति । आहोस्वित् अनुस्यन्देते मत्स्योदके इति । यदि तावत् अप्राणी विधिना आश्रीयते अस्ति अत्र अप्राणी इति कृत्वा भवितव्यम् षत्वेन । अथ प्राणी प्रतिषेधेन आश्रीयते अस्ति अत्र प्राणी इति कृत्वा भवितव्यम् प्रतिषेएधेन । किम् पुनः अत्र अर्थसतत्त्वम् । देवाः ज्ञातुम् अर्हन्ति ।

KA III,443.19-23 Ro V,475 atha yaḥ prāṇī aprāṇī ca katham tatra bhavitavyam . anuṣyandete matsyodake iti . āhosvit anusyandete matsyodake iti . yadi tāvat aprāṇī vidhinā āśrīyate asti atra aprāṇī iti kṛtvā bhavitavyam ṣatvena . atha prāṇī pratiṣedhena āśrīyate asti atra prāṇī iti kṛtvā bhavitavyam pratiṣeedhena . kim punaḥ atra arthasatattvam . devāḥ jñātum arhanti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४४।१-४ रो व्,४७६ अनिष्ठायाम् इति वर्तते उताहो निवृत्तम् । निवृत्तम् इति आह । कथम् ज्ञायते । योगविभागकरणसामर्थ्यात् । इतरथा हि विपरिभ्याम् च स्कन्देः अनिष्ठायाम् इति एव ब्रूयात् ।

KA III,444.1-4 Ro V,476 aniṣṭhāyām iti vartate utāho nivṛttam . nivṛttam iti āha . katham jñāyate . yogavibhāgakaraṇasāmarthyāt . itarathā hi viparibhyām ca skandeḥ aniṣṭhāyām iti eva brūyāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४४।५-९ रो व्,४७६ इण्ग्रहणम् किमर्थम् । इण्ग्रहणम् ढत्वे कवर्गनिवृत्त्यर्थम् । इण्घ्रहणम् क्रियते कवर्गात् ढत्वम् मा भूत् इति । पक्षीध्वम् यक्षीध्वम् ।

KA III,444.5-9 Ro V,476 iṇgrahaṇam kimartham . iṇgrahaṇam ḍhatve kavarganivṛttyartham . iṇghrahaṇam kriyate kavargāt ḍhatvam mā bhūt iti . pakṣīdhvam yakṣīdhvam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४४।१०-४४५।१४ रो व्,४७६-४७८ किम् पुनः इदम् इण्ग्रहणम् प्रत्ययविशेषणम् : इणः उत्तरेषाम् षीध्वंलुङ्लिटाम् यः धकारः इति । आहोस्वित् धकारविशेषणम् : इणः उत्तरस्य धकारस्य सः चेत् षीध्वंलुङ्लिटाम् धकारः इति । कः च अत्र विशेषः । तत्र प्रत्ययपरत्वे इटः लिटि ढत्वम् परादित्वात् । तत्र प्रत्ययपरत्वे इटः लिटि ढत्वम् न प्राप्नोति । लुलुविढ्वे लुलुविध्वे इति । किम् कारणम् । परादित्वात् । इट् परादिः । वचनात् भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । अलविढ्वम् अलविध्वम् । अस्तु तर्हि धकारविशेषणम् । धकारपरत्वे षीध्वमि अननन्तरत्वात् इटः विभाषाभावः । धकारपरत्वे षीध्वमि अननन्तरत्वात् इटः विभाषा न प्राप्नोति । लविषीढ्वम् लविषीध्वम् इति । वचनात् भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । लुलुविढ्वे लुलुविध्वे इति । इण्ग्रहणस्य च अविशेषणत्वात् ष्यादिमात्रे ढत्वप्रसङ्गः । इण्ग्रहणस्य च अविशेषणत्वात् ष्यादिमात्रे ढत्वम् प्राप्नोति : पक्षीध्वम् , यक्षीध्वम् इति । न एषः दोषः । अङ्गात् इति वक्ष्यामि । अङ्गग्रहणात् च दोषः । इह न प्राप्नोति : उपदिदीयिध्वे , उपदिदीयिढ्वे । यः हि अत्र अङ्गान्त्यः इण् न तस्मात् उत्तरः इट् यस्मात् च उत्तरः इट् न असौ अङ्गान्त्यः इण् इति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् प्रत्ययविशेषणम् । ननु च उक्तम् तत्र प्रत्ययपरत्वे इटः लिटि ढत्वम् परादित्वात् लुलुविढ्वे लुलुविध्वे इति । वचनात् भविष्यति । ननु च उक्तम् अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । अलविढ्वम् अलविध्वम् इति । यत् एतस्मिन् योगे लिड्ग्रहणम् तदनवकाशम् तस्य अनवकाशत्वात् वचनात् भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु धकारविशेषणम् इति । ननु च उक्तम् धकारपरत्वे षीध्वमि अननन्तरत्वात् इटः विभाषाभावः लविषीढ्वम् लविषीध्वम् इति । वचनात् भविष्यति । ननु च उक्तम् अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । लुलुविढ्वे लुलुविध्वे इति । यत् एतस्मिन् योगे षीध्वङ्ग्रहणम् तत् अनवकाशम् तस्य अनवकाशत्वात् वचनात् भविष्यति । यत् अपि उच्यते इण्ग्रहणस्य च अविशेषणत्वात् ष्यादिमात्रे ढत्वप्रसङ्गः इति अङ्गात् इति वक्ष्यामि । ननु च उक्तम् अङ्गग्रहणात् च दोषः इति । पूर्वस्मिन् योगे यत् अङ्गग्रहणम् तत् उत्तरत्र निवृत्तम् । अथ वा पूर्वस्मिन् योगे इण्ग्रहणम् प्रत्ययविशेषणम् उत्तरत्र धकारविशेषणम् ।

KA III,444.10-445.14 Ro V,476-478 kim punaḥ idam iṇgrahaṇam pratyayaviśeṣaṇam : iṇaḥ uttareṣām ṣīdhvaṃluṅliṭām yaḥ dhakāraḥ iti . āhosvit dhakāraviśeṣaṇam : iṇaḥ uttarasya dhakārasya saḥ cet ṣīdhvaṃluṅliṭām dhakāraḥ iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra pratyayaparatve iṭaḥ liṭi ḍhatvam parāditvāt . tatra pratyayaparatve iṭaḥ liṭi ḍhatvam na prāpnoti . luluviḍhve luluvidhve iti . kim kāraṇam . parāditvāt . iṭ parādiḥ . vacanāt bhaviṣyati . asti vacane prayojanam . kim . alaviḍhvam alavidhvam . astu tarhi dhakāraviśeṣaṇam . dhakāraparatve ṣīdhvami ananantaratvāt iṭaḥ vibhāṣābhāvaḥ . dhakāraparatve ṣīdhvami ananantaratvāt iṭaḥ vibhāṣā na prāpnoti . laviṣīḍhvam laviṣīdhvam iti . vacanāt bhaviṣyati . asti vacane prayojanam . kim . luluviḍhve luluvidhve iti . iṇgrahaṇasya ca aviśeṣaṇatvāt ṣyādimātre ḍhatvaprasaṅgaḥ . iṇgrahaṇasya ca aviśeṣaṇatvāt ṣyādimātre ḍhatvam prāpnoti : pakṣīdhvam , yakṣīdhvam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . aṅgāt iti vakṣyāmi . aṅgagrahaṇāt ca doṣaḥ . iha na prāpnoti : upadidīyidhve , upadidīyiḍhve . yaḥ hi atra aṅgāntyaḥ iṇ na tasmāt uttaraḥ iṭ yasmāt ca uttaraḥ iṭ na asau aṅgāntyaḥ iṇ iti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat pratyayaviśeṣaṇam . nanu ca uktam tatra pratyayaparatve iṭaḥ liṭi ḍhatvam parāditvāt luluviḍhve luluvidhve iti . vacanāt bhaviṣyati . nanu ca uktam asti vacane prayojanam . kim . alaviḍhvam alavidhvam iti . yat etasmin yoge liḍgrahaṇam tadanavakāśam tasya anavakāśatvāt vacanāt bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu dhakāraviśeṣaṇam iti . nanu ca uktam dhakāraparatve ṣīdhvami ananantaratvāt iṭaḥ vibhāṣābhāvaḥ laviṣīḍhvam laviṣīdhvam iti . vacanāt bhaviṣyati . nanu ca uktam asti vacane prayojanam . kim . luluviḍhve luluvidhve iti . yat etasmin yoge ṣīdhvaṅgrahaṇam tat anavakāśam tasya anavakāśatvāt vacanāt bhaviṣyati . yat api ucyate iṇgrahaṇasya ca aviśeṣaṇatvāt ṣyādimātre ḍhatvaprasaṅgaḥ iti aṅgāt iti vakṣyāmi . nanu ca uktam aṅgagrahaṇāt ca doṣaḥ iti . pūrvasmin yoge yat aṅgagrahaṇam tat uttaratra nivṛttam . atha vā pūrvasmin yoge iṇgrahaṇam pratyayaviśeṣaṇam uttaratra dhakāraviśeṣaṇam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४५।१५-२३ रो व्,४७८-४७९ अग्नेः दीर्घात् सोमस्य । अग्नेः दीर्घात् सोमस्य इति वक्तव्यम् । अग्नीषोमौ । इतरथा हि अनिष्टप्रसङ्गः । इतरथा हि अनिष्टम् प्रसज्येत । अग्निसोमौ माणवकौ इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । गौणमुख्ययोः मुख्ये सम्प्रतिप्रत्तिः । तत् यथा । गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति न बाहीकः अनुबध्यते । कथम् तर्हि बाहीके वृद्ध्यात्त्वे भवतः । गौः तिष्ठति । गाम् आनय इति । अर्थाश्रये एतत् एवम् भवति । यत् हि शब्दाश्रयम् शब्दमात्रे तत् भवति । शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्वे ।

KA III,445.15-23 Ro V,478-479 agneḥ dīrghāt somasya . agneḥ dīrghāt somasya iti vaktavyam . agnīṣomau . itarathā hi aniṣṭaprasaṅgaḥ . itarathā hi aniṣṭam prasajyeta . agnisomau māṇavakau iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . gauṇamukhyayoḥ mukhye sampratiprattiḥ . tat yathā . gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti na bāhīkaḥ anubadhyate . katham tarhi bāhīke vṛddhyāttve bhavataḥ . gauḥ tiṣṭhati . gām ānaya iti . arthāśraye etat evam bhavati . yat hi śabdāśrayam śabdamātre tat bhavati . śabdāśraye ca vṛddhyātve .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४६।१-६ रो व्,४८० सान्ताभ्याम् च इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । मातुःष्वसा मातुःस्वसा । पितुःष्वसा पितुःस्वसेति । मातुः पितुः इति सान्तग्रहणानर्थक्यम् एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वात् । मातुः पितुः इति सान्तग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वात् । एकदेशविकृतम् अनन्यवत् भवति इति सान्तस्य अपि भविष्यति ।

KA III,446.1-6 Ro V,480 sāntābhyām ca iti vaktavyam . iha api yathā syāt . mātuḥṣvasā mātuḥsvasā . pituḥṣvasā pituḥsvaseti . mātuḥ pituḥ iti sāntagrahaṇānarthakyam ekadeśavikṛtasya ananyatvāt . mātuḥ pituḥ iti sāntagrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . ekadeśavikṛtasya ananyatvāt . ekadeśavikṛtam ananyavat bhavati iti sāntasya api bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४६।७-१८ रो व्,४८०-४८१ अस्तिग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । अनुसृतम् , विसृतम् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । यद्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञे भवतः न च एतम् सकारम् प्रति क्रियायोगः । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति अभिषन्ति विषन्ति इति न हि अस्तिः क्रियावचनः । कः पुनः आह न अस्तिः क्रियावचनः इति । क्रियावचनः अस्तिः । आतः च क्रियावचनः व्यत्यनुषते कर्तरिकर्मव्यतिहारे इति अनेन आत्मनेपदम् भवति । कर्मव्यतिहारः च कः । क्रियाव्यतिहारः । प्रादुःशब्दात् तर्हि मा भूत् । प्रादुःशब्दः च नियतविषयः कृभ्वस्तियोगे एव वर्तते । उपसर्गात् तर्हि स्यतेः मा भूत् इति । इष्यते उपसर्गात् स्यतेः षत्वम् । आतश् च इष्यते । एवम् हि आह : उपसर्गात् सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेधसिचसञ्जस्वङ्जाम् इति । प्रादुःशब्दात् तर्हि स्यतेः मा भूत् इति । प्रादुःशब्दः च नियतविषयः कृभ्वस्तियोगे एव वर्तते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् इह मा भूत् : अनुसूतेः अप्रत्ययः अनुसूः अनुस्वः अपत्यम् आनुसेयः ।

KA III,446.7-18 Ro V,480-481 astigrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . anusṛtam , visṛtam iti . na etat asti prayojanam . yadkriyāyuktāḥ tam prati gatyupasargasañjñe bhavataḥ na ca etam sakāram prati kriyāyogaḥ . iha api tarhi na prāpnoti abhiṣanti viṣanti iti na hi astiḥ kriyāvacanaḥ . kaḥ punaḥ āha na astiḥ kriyāvacanaḥ iti . kriyāvacanaḥ astiḥ . ātaḥ ca kriyāvacanaḥ vyatyanuṣate kartarikarmavyatihāre iti anena ātmanepadam bhavati . karmavyatihāraḥ ca kaḥ . kriyāvyatihāraḥ . prāduḥśabdāt tarhi mā bhūt . prāduḥśabdaḥ ca niyataviṣayaḥ kṛbhvastiyoge eva vartate . upasargāt tarhi syateḥ mā bhūt iti . iṣyate upasargāt syateḥ ṣatvam . ātaś ca iṣyate . evam hi āha : upasargāt sunotisuvatisyatistautistobhatisthāsenayasedhasicasañjasvaṅjām iti . prāduḥśabdāt tarhi syateḥ mā bhūt iti . prāduḥśabdaḥ ca niyataviṣayaḥ kṛbhvastiyoge eva vartate . idam tarhi prayojanam iha mā bhūt : anusūteḥ apratyayaḥ anusūḥ anusvaḥ apatyam ānuseyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४६।१९-४४७।२० रो व्,४८१-४८३ किमर्थम् स्वपेः सुपिभूतस्य ग्रहणम् क्रियते । सुपेः षत्वम् स्वपेः मा भूत् । सुपेः षत्वम् उच्यते तत् स्वपेः मा भूत् इति । सुस्वप्नः विस्वप्नक् इति । विसुष्वाप इति केन न । विसुष्वाप इति अत्र कस्मात् न भवति । हलादिशेषात् न सुपिः । हलादिशेषे कृते न एषः सुपिः भवति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । हलादिशेषः क्रियताम् सम्प्रसारणम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् हलादिशेषः । इष्टम् पूर्वम् प्रसारणम् । इष्यते हलादिशेषात् पूर्वम् सम्प्रसारणम् । आतः च इष्यते । एवम् हि आह : अभ्याससम्प्रसारणम् हलादिशेषात् विप्रतिषेधेन इति । एवम् तर्हि स्थादिषु अभ्यासस्य इति एतस्मात् नियमात् न भविष्यति । स्थादीनाम् नियमः न अत्र प्राक् सितात् उत्तरः सुपिः । प्राक् सितसंशब्दनात् सः नियमः उत्तरः च सुपिः पठ्यते । एवम् तर्हि अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति एवम् एतस्य न भविष्यति । अनर्थके विषुषुपुः । यदि अर्थवतः ग्रहणम् विषुषुपुः इति न सिध्यति । न एषः दोषः । कथम् । सुपिभूतः द्विः उच्यते । सुपिभुतस्य द्विर्वचनम् । सुपेः षत्वम् स्वपेः मा भूत् । विसुष्वाप इति केन न । हलादिशेषात् न सुपिः । इष्टम् पूर्वम् प्रसारणम् । स्थादीनाम् नियमः न अत्र प्राक् सितात् उत्तरः सुपिः । अनर्थके विषुषुपुः सुपिभूतः द्विः उच्यते ।

KA III,446.19-447.20 Ro V,481-483 kimartham svapeḥ supibhūtasya grahaṇam kriyate . supeḥ ṣatvam svapeḥ mā bhūt . supeḥ ṣatvam ucyate tat svapeḥ mā bhūt iti . susvapnaḥ visvapnak iti . visuṣvāpa iti kena na . visuṣvāpa iti atra kasmāt na bhavati . halādiśeṣāt na supiḥ . halādiśeṣe kṛte na eṣaḥ supiḥ bhavati . idam iha sampradhāryam . halādiśeṣaḥ kriyatām samprasāraṇam iti kim atra kartavyam . paratvāt halādiśeṣaḥ . iṣṭam pūrvam prasāraṇam . iṣyate halādiśeṣāt pūrvam samprasāraṇam . ātaḥ ca iṣyate . evam hi āha : abhyāsasamprasāraṇam halādiśeṣāt vipratiṣedhena iti . evam tarhi sthādiṣu abhyāsasya iti etasmāt niyamāt na bhaviṣyati . sthādīnām niyamaḥ na atra prāk sitāt uttaraḥ supiḥ . prāk sitasaṃśabdanāt saḥ niyamaḥ uttaraḥ ca supiḥ paṭhyate . evam tarhi arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti evam etasya na bhaviṣyati . anarthake viṣuṣupuḥ . yadi arthavataḥ grahaṇam viṣuṣupuḥ iti na sidhyati . na eṣaḥ doṣaḥ . katham . supibhūtaḥ dviḥ ucyate . supibhutasya dvirvacanam . supeḥ ṣatvam svapeḥ mā bhūt . visuṣvāpa iti kena na . halādiśeṣāt na supiḥ . iṣṭam pūrvam prasāraṇam . sthādīnām niyamaḥ na atra prāk sitāt uttaraḥ supiḥ . anarthake viṣuṣupuḥ supibhūtaḥ dviḥ ucyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४७।२१-४४८।२ रो व्,४८३-४८४ कपिष्ठलः गोत्रप्रकृतौ । कपिष्ठलः गोत्रप्रकृतौ इति वक्तव्यम् । गोत्रे इति उच्यमाने इह एव स्यात् । कापिष्ठलिः । इह न स्यात् । कपिष्ठलः कापिष्ठलायनः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न एवम् विज्ञायते कपिष्ठलः इति गोत्रे निपात्यते इति । कथम् तर्हि । गोत्रे यः कपिष्ठलशब्दः तस्य षत्वम् निपात्यते यत्र वा तत्र वा इति ।

KA III,447.21-448.2 Ro V,483-484 kapiṣṭhalaḥ gotraprakṛtau . kapiṣṭhalaḥ gotraprakṛtau iti vaktavyam . gotre iti ucyamāne iha eva syāt . kāpiṣṭhaliḥ . iha na syāt . kapiṣṭhalaḥ kāpiṣṭhalāyanaḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . na evam vijñāyate kapiṣṭhalaḥ iti gotre nipātyate iti . katham tarhi . gotre yaḥ kapiṣṭhalaśabdaḥ tasya ṣatvam nipātyate yatra vā tatra vā iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४८।३-९ रो व्,४८४ स्थः इति किम् इदम् धातुग्रहणम् आहोस्वित् रूपग्रहणम् । किम् च अतः । यदि धातुग्रहणम् गोस्थानम् इति अत्र प्राप्नोति । अथ रूपग्रहणम् सव्येष्ठाः , परमेष्ठी , सव्येष्ठा सारथिः इति अत्र न प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् धातुग्रहणम् । कथम् गोस्थानम् इति । सवनादिषु पाठः करिष्यते । अथ वा पुनः अस्तु रूपग्रहणम् । कथम् सव्येष्ठाः , पर्मेष्ठी , सव्येष्ठा सारथिः इति । स्थः स्थास्थिन्स्थॄणाम् इति वक्तव्यम् ।

KA III,448.3-9 Ro V,484 sthaḥ iti kim idam dhātugrahaṇam āhosvit rūpagrahaṇam . kim ca ataḥ . yadi dhātugrahaṇam gosthānam iti atra prāpnoti . atha rūpagrahaṇam savyeṣṭhāḥ , parameṣṭhī , savyeṣṭhā sārathiḥ iti atra na prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat dhātugrahaṇam . katham gosthānam iti . savanādiṣu pāṭhaḥ kariṣyate . atha vā punaḥ astu rūpagrahaṇam . katham savyeṣṭhāḥ , parmeṣṭhī , savyeṣṭhā sārathiḥ iti . sthaḥ sthāsthinsthṝṇām iti vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४८।१०-११ रो व्,४८५ अविहितलक्षणः मूर्धन्यः सुषामादिषु द्रष्टव्यः ।

KA III,448.10-11 Ro V,485 avihitalakṣaṇaḥ mūrdhanyaḥ suṣāmādiṣu draṣṭavyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४८।१२-१४ रो व्,४८५ ह्रस्वात् तादौ तिङि प्रतिषेधः । ह्रस्वात् तादौ तिङि प्रतिषेधः वक्तव्यः । भिन्द्युस्तराम् छिन्द्युस्तराम् इति ।

KA III,448.12-14 Ro V,485 hrasvāt tādau tiṅi pratiṣedhaḥ . hrasvāt tādau tiṅi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bhindyustarām chindyustarām iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४८।१५-१८ रो व्,४८५ स्तुतस्तोमयोः छन्दसि अनर्थकम् वचनम् पूर्वपदात् इति सिद्धत्वात् । स्तुतस्तोमयोः छन्दसि वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । पूर्वपदात् इति सिद्धत्वात् । पूर्वपदात् इति एव सिद्धम् ।

KA III,448.15-18 Ro V,485 stutastomayoḥ chandasi anarthakam vacanam pūrvapadāt iti siddhatvāt . stutastomayoḥ chandasi vacanam anarthakam . kim kāraṇam . pūrvapadāt iti siddhatvāt . pūrvapadāt iti eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४९।१-१३ रो व्,४८५-४८६ सनोतेः अनः इति च । किम् । वचनम् अनर्थकम् इति एव । किम् कारणम् । पूर्वपदात् इति सिद्धत्वात् । नियमार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । सनोतेः अनकारस्य एव यथा स्यात् । इह मा भूत् । गोसनिम् इति । सनोतेः अनः इति नियमार्थम् इति चेत् सवनादिकृतत्वात् सिद्धम् । सनोतेः अनः इति नियमार्थम् इति चेत् सवनादिषु पाठः करिष्यते । सनर्थम् तु । सनर्थम् तु इदम् वक्तव्यम् । सिसनिषति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्तौतिण्योरेवषण्यभ्यासात् इति एतस्मात् नियमात् न भविष्यति । ण्यर्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । सिसानयिषति । कथम् पुनः अण्यन्तस्य प्रतिषेधे ण्यन्तः शक्यः विज्ञातुम् । सामर्थ्यात् । अण्यन्तस्य प्रतिषेधवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा ण्यन्ते विज्ञास्यते । अथ वा अयम् अस्ति अण्यन्तः : सिसनिषतेः अप्रत्ययः सिसनीः ।

KA III,449.1-13 Ro V,485-486 sanoteḥ anaḥ iti ca . kim . vacanam anarthakam iti eva . kim kāraṇam . pūrvapadāt iti siddhatvāt . niyamārtham tarhi idam vaktavyam . sanoteḥ anakārasya eva yathā syāt . iha mā bhūt . gosanim iti . sanoteḥ anaḥ iti niyamārtham iti cet savanādikṛtatvāt siddham . sanoteḥ anaḥ iti niyamārtham iti cet savanādiṣu pāṭhaḥ kariṣyate . sanartham tu . sanartham tu idam vaktavyam . sisaniṣati . etat api na asti prayojanam . stautiṇyorevaṣaṇyabhyāsāt iti etasmāt niyamāt na bhaviṣyati . ṇyartham tarhi idam vaktavyam . sisānayiṣati . katham punaḥ aṇyantasya pratiṣedhe ṇyantaḥ śakyaḥ vijñātum . sāmarthyāt . aṇyantasya pratiṣedhavacane prayojanam na asti iti kṛtvā ṇyante vijñāsyate . atha vā ayam asti aṇyantaḥ : sisaniṣateḥ apratyayaḥ sisanīḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४४९।१४-२० रो व्,४८६ किमर्थम् सवादिषु अश्वसनिशब्दः पठ्यते । पूर्वपदात् इति षत्वम् प्राप्नोति । तद्बाधनार्थम् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । इणन्तात् इति तत्र अनुवर्तते अनिणन्तः च अयम् । न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् सवनादिषु अश्वसनिशब्दम् पठति तत् ज्ञापयति आचार्यः अनिणन्तात् अपि षत्वम् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । जलाषाहम् माषः इति एतत् सिद्धम् भवति । अथ वा एकदेशविकृतार्थः अयम् आरम्भः । अश्वषाः इति ।

KA III,449.14-20 Ro V,486 kimartham savādiṣu aśvasaniśabdaḥ paṭhyate . pūrvapadāt iti ṣatvam prāpnoti . tadbādhanārtham . na etat asti prayojanam . iṇantāt iti tatra anuvartate aniṇantaḥ ca ayam . na eva prāpnoti na arthaḥ pratiṣedhena . evam tarhi siddhe sati yat savanādiṣu aśvasaniśabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ aniṇantāt api ṣatvam bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . jalāṣāham māṣaḥ iti etat siddham bhavati . atha vā ekadeśavikṛtārthaḥ ayam ārambhaḥ . aśvaṣāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४५०।१-८ रो व्,४८६-४८७ उपसर्गात् इति या प्राप्तिः भवितव्यम् तस्याः प्रतिषेधेन उताहो न । न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उपसर्गात् षत्वम् प्रतिषेधविषये आरभ्यते तत् यथा एव पदादिलक्षणम् प्रतिषेधम् बाधते एवम् सिचः यङि इति एतम् अपि बाधते । न बाधते । किम् कारणम् । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति न च अप्राप्ते पदादिलक्षणे प्रतिषेधे उपसर्गात् षत्वम् आरभ्यते सिचः यङि इति एतस्मिन् पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् उपसर्गात् षत्वम् पदादिलक्षणम् प्रतिषेधम् बाधिष्यते सिचः यङि इति एतम् न बाधिष्यते । तस्मात् अभिसेसिच्यते इति भवितव्यम् ।

KA III,450.1-8 Ro V,486-487 upasargāt iti yā prāptiḥ bhavitavyam tasyāḥ pratiṣedhena utāho na . na bhavitavyam . kim kāraṇam . upasargāt ṣatvam pratiṣedhaviṣaye ārabhyate tat yathā eva padādilakṣaṇam pratiṣedham bādhate evam sicaḥ yaṅi iti etam api bādhate . na bādhate . kim kāraṇam . yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati na ca aprāpte padādilakṣaṇe pratiṣedhe upasargāt ṣatvam ārabhyate sicaḥ yaṅi iti etasmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam upasargāt ṣatvam padādilakṣaṇam pratiṣedham bādhiṣyate sicaḥ yaṅi iti etam na bādhiṣyate . tasmāt abhisesicyate iti bhavitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४५०।९-११ रो व्,४८७ किमर्थम् सहिः सोढभूतः गृह्यते । यत्र अस्य एतत् रूपम् तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत् । परिषहते इति ।

KA III,450.9-11 Ro V,487 kimartham sahiḥ soḍhabhūtaḥ gṛhyate . yatra asya etat rūpam tatra yathā syāt . iha mā bhūt . pariṣahate iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४५०।१२-१६ रो व्,४८७ स्तम्भुसिवुसहाम् चङि उपसर्गात् । स्तम्भुसिवुसहाम् चङि उपसर्गात् इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । उपसर्गात् या प्राप्तिः तस्याः प्रतिषेधः यथा स्यात् । अभ्यासात् या प्राप्तिः तस्याः प्रतिषेधः मा भूत् इति । पर्यसीषहत् ।

KA III,450.12-16 Ro V,487 stambhusivusahām caṅi upasargāt . stambhusivusahām caṅi upasargāt iti vaktavyam . kim prayojanam . upasargāt yā prāptiḥ tasyāḥ pratiṣedhaḥ yathā syāt . abhyāsāt yā prāptiḥ tasyāḥ pratiṣedhaḥ mā bhūt iti . paryasīṣahat .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४५०।१७-२१ रो व्,४८७ सनि किम् उदाहरणम् । सुसूषति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । स्तौतिण्योः एव षणि इति एतस्मात् नियमात् न भविष्यति । इदम् तर्हि । अभिसुसूषति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्थादिष्वभ्यासेनचाभ्यासस्य इति एतस्मात् नियमात् न भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : अभिसुसूषतेः अप्रत्ययः अभिसुसूः ।

KA III,450.17-21 Ro V,487 sani kim udāharaṇam . susūṣati . na etat asti prayojanam . stautiṇyoḥ eva ṣaṇi iti etasmāt niyamāt na bhaviṣyati . idam tarhi . abhisusūṣati . etat api na asti prayojanam . sthādiṣvabhyāsenacābhyāsasya iti etasmāt niyamāt na bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam : abhisusūṣateḥ apratyayaḥ abhisusūḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,४५१।१-३ रो व्,४८७ सदः लिटि प्रतिषेधे स्वञ्जेः उपसङ्ख्यनम् । सदः लिटि प्रतिषेधे स्वञ्जेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । परिषस्वजे ।

KA III,451.1-3 Ro V,487 sadaḥ liṭi pratiṣedhe svañjeḥ upasaṅkhyanam . sadaḥ liṭi pratiṣedhe svañjeḥ upasaṅkhyānam kartavyam . pariṣasvaje .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.