क्अ इइइ,४५२।१-२० रो व्,४८८-४९० रषाभ्याम् णत्वे ऋकारग्रहणम् । रषाभ्याम् णत्वे ऋकारग्रहणम् कर्तव्यम् । रषाभ्याम् नः णः समानपदे ऋकारात् च इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् : मातॄणाम् , पितॄणाम् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । यः असौ ऋकारे रेफः तदाश्रयम् णत्वम् भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । न हि वर्णैकदेशाः वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते । एकदेशे नुडादिषु च उक्तम् । किम् उक्तम् । अग्रहणम् चेत् नुड्विधिलादेशविनामेषु ऋकारग्रहणम् इति । तस्मात् गृह्यन्ते । एवम् अपि न सिध्यति । किम् कारणम् । अननन्तरत्वात् । यत् तत् रेफात् परम् भक्तेः तेन व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । अड्व्यवाये इति एवम् भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । वर्णैकदेशाः के वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते । ये व्यपवृक्ताः अपि वर्णाः भवन्ति । यत् च अत्र रेफात् परम् भक्तेः न तत् क्व चित् अपि व्यपवृक्तम् दृश्यते । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । रषाभ्याम् नः णः समानपदे । ततः व्यवाये । व्यवाये च रषाभ्याम् नः णः भवति इति । ततः अट्कुप्वाङ्नुम्भिः इति । इदम् इदानीम् किमर्थम् । नियमार्थम् । एतैः एव अक्षरसमाम्नायिकैः व्यवाये न अन्यैः इति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति ऋकारात् णत्वम् इति यत् अयम् क्षुभ्नादिषु नृनमनशब्दम् पठति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । वृद्ध्यर्थम् एतत् स्यात् । नार्नमनिः इति । यत् तर्हि तत्र एव तृप्नोतिशब्दम् पठति । यत् च अपि नृनमनशब्दम् पठति । ननु च उक्तम् वृद्ध्यर्थम् एतत् स्यात् इति । बहिरङ्गा वृद्धिः । अन्तरङ्गम् णत्वम् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । अथ वा उपरिष्टात् योगविभागः करिष्यते । ऋतः नः णः भवति । ततः छन्दसि अवग्रहात् ऋतः इति एव ।
KA III,452.1-20 Ro V,488-490 raṣābhyām ṇatve ṛkāragrahaṇam . raṣābhyām ṇatve ṛkāragrahaṇam kartavyam . raṣābhyām naḥ ṇaḥ samānapade ṛkārāt ca iti vaktavyam . iha api yathā syāt : mātṝṇām , pitṝṇām iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yaḥ asau ṛkāre rephaḥ tadāśrayam ṇatvam bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . na hi varṇaikadeśāḥ varṇagrahaṇena gṛhyante . ekadeśe nuḍādiṣu ca uktam . kim uktam . agrahaṇam cet nuḍvidhilādeśavināmeṣu ṛkāragrahaṇam iti . tasmāt gṛhyante . evam api na sidhyati . kim kāraṇam . ananantaratvāt . yat tat rephāt param bhakteḥ tena vyavahitatvāt na prāpnoti . aḍvyavāye iti evam bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . varṇaikadeśāḥ ke varṇagrahaṇena gṛhyante . ye vyapavṛktāḥ api varṇāḥ bhavanti . yat ca atra rephāt param bhakteḥ na tat kva cit api vyapavṛktam dṛśyate . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . raṣābhyām naḥ ṇaḥ samānapade . tataḥ vyavāye . vyavāye ca raṣābhyām naḥ ṇaḥ bhavati iti . tataḥ aṭkupvāṅnumbhiḥ iti . idam idānīm kimartham . niyamārtham . etaiḥ eva akṣarasamāmnāyikaiḥ vyavāye na anyaiḥ iti . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati ṛkārāt ṇatvam iti yat ayam kṣubhnādiṣu nṛnamanaśabdam paṭhati . na etat asti jñāpakam . vṛddhyartham etat syāt . nārnamaniḥ iti . yat tarhi tatra eva tṛpnotiśabdam paṭhati . yat ca api nṛnamanaśabdam paṭhati . nanu ca uktam vṛddhyartham etat syāt iti . bahiraṅgā vṛddhiḥ . antaraṅgam ṇatvam . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . atha vā upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate . ṛtaḥ naḥ ṇaḥ bhavati . tataḥ chandasi avagrahāt ṛtaḥ iti eva .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.