Vidyāraṇya: Pañcadaśī 2

सदद्वैतं श्रुतं यत्तत्पञ्चभूतविवेकतः । बोद्धुं शक्यं ततो भूतपञ्चकं प्रविविच्यते

sadadvaitaṃ śrutaṃ yattatpañcabhūtavivekataḥ | boddhuṃ śakyaṃ tato bhūtapañcakaṃ pravivicyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो भूतगुणा इमे । एकद्वित्रिचतुः पञ्चगुणा व्योमादिषु क्रमात्

śabdasparśau rūparasau gandho bhūtaguṇā ime | ekadvitricatuḥ pañcaguṇā vyomādiṣu kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिध्वनिर्वियच्छब्दो वायौ वीसीति शब्दनम् । अनुष्णाशीतसंस्पर्शो वह्नो भुगुभुगुध्वनिः । उष्णः स्पर्शः प्रभा रूपं जले बुलु बुलु ध्वनिः । शीतास्पर्शः शुक्लरूपं रसो माधुर्यमीरितम् । भूमौ कडकडाशब्दः काठिन्यं स्पर्श इष्यते । नीलादिकं चित्ररूपं मधुराम्लादिको रसः । सुरभीतरगन्धौ द्वौ गुणाः सम्यग्विवेचिताः

pratidhvanirviyacchabdo vāyau vīsīti śabdanam | anuṣṇāśītasaṃsparśo vahno bhugubhugudhvaniḥ | uṣṇaḥ sparśaḥ prabhā rūpaṃ jale bulu bulu dhvaniḥ | śītāsparśaḥ śuklarūpaṃ raso mādhuryamīritam | bhūmau kaḍakaḍāśabdaḥ kāṭhinyaṃ sparśa iṣyate | nīlādikaṃ citrarūpaṃ madhurāmlādiko rasaḥ | surabhītaragandhau dvau guṇāḥ samyagvivecitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषि जिह्वा घ्राणं चेन्द्रियपञ्चकम् । कर्णादिगोलकस्थं तच्छब्दादिग्राहकं क्रमात् । सौक्ष्म्यात्कार्यानुमेयं तत्प्रायो धावेद्बहिर्मुखम्

śrotraṃ tvakcakṣuṣi jihvā ghrāṇaṃ cendriyapañcakam | karṇādigolakasthaṃ tacchabdādigrāhakaṃ kramāt | saukṣmyātkāryānumeyaṃ tatprāyo dhāvedbahirmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचित्पिहिते कर्णे श्रूयते शब्द आन्तरः । प्राणवायौ जाठराग्नौ जलपानेऽन्नभक्षणे । व्याज्यान्ते ह्यान्तराः स्पर्शामीलने चान्तरं तमः । उद्गारे रसगन्धौ चेत्यक्षाणामान्तरग्रहः

kadācitpihite karṇe śrūyate śabda āntaraḥ | prāṇavāyau jāṭharāgnau jalapāne'nnabhakṣaṇe | vyājyānte hyāntarāḥ sparśāmīlane cāntaraṃ tamaḥ | udgāre rasagandhau cetyakṣāṇāmāntaragrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चोक्त्यादानगमनविसर्गानन्दकाः क्रियाः । कृषिवाणिज्यसेवाद्याः पञ्चस्वन्तर्भवन्ति हि

pañcoktyādānagamanavisargānandakāḥ kriyāḥ | kṛṣivāṇijyasevādyāḥ pañcasvantarbhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्पाणिपादपायूपस्थैरक्षैस्तत्क्रियाजनिः । मुखादिगोलकेष्वास्ते तत्कर्मेन्द्रियपञ्चकम्

vākpāṇipādapāyūpasthairakṣaistatkriyājaniḥ | mukhādigolakeṣvāste tatkarmendriyapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो दशेन्द्रियाध्यक्षं हृत्पद्मगोलके स्थितम् । तच्चान्तःकरणं बाह्येष्वस्वातन्त्र्याद्विनेन्द्रियैः

mano daśendriyādhyakṣaṃ hṛtpadmagolake sthitam | taccāntaḥkaraṇaṃ bāhyeṣvasvātantryādvinendriyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षेष्वर्थार्पितेष्वेतद्गुणदोषविचारकम् । सत्त्वं रजस्तमश्चास्य गुणा विक्रियते हि तैः

akṣeṣvarthārpiteṣvetadguṇadoṣavicārakam | sattvaṃ rajastamaścāsya guṇā vikriyate hi taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैराग्यं क्षान्तिरौदार्यमित्याद्याः सत्त्वसम्भवाः । कामक्रोधौ लोभयत्नावित्याद्या रजसोत्थिताः । आलस्यभ्रान्तितन्द्राद्या विकारास्तमसोत्थिताः

vairāgyaṃ kṣāntiraudāryamityādyāḥ sattvasambhavāḥ | kāmakrodhau lobhayatnāvityādyā rajasotthitāḥ | ālasyabhrāntitandrādyā vikārāstamasotthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्विकैः पुण्यनिष्पत्तिः पापौत्पत्तिश्च राजसैः । तामसैर्नोभयं किन्तु वृथायुःक्षपणं भवेत् । अत्राहम्प्रत्ययी कर्तेत्येवं लोकव्यवस्थितिः

sāttvikaiḥ puṇyaniṣpattiḥ pāpautpattiśca rājasaiḥ | tāmasairnobhayaṃ kintu vṛthāyuḥkṣapaṇaṃ bhavet | atrāhampratyayī kartetyevaṃ lokavyavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टशब्दादियुक्तेषु भौतिकत्वमतिस्फुटम् । अक्षादावपि तच्छास्त्रयुक्तिभ्यामवधार्यताम्

spaṣṭaśabdādiyukteṣu bhautikatvamatisphuṭam | akṣādāvapi tacchāstrayuktibhyāmavadhāryatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशेन्द्रियैर्युक्त्या शास्त्रेणाप्यवगम्यते । यावत्किंचिद्भवेदेतदिदं शब्दोदितं जगत्

ekādaśendriyairyuktyā śāstreṇāpyavagamyate | yāvatkiṃcidbhavedetadidaṃ śabdoditaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं सर्वं पुरा सृष्टेरेकमेवद्वितीयकम् । सदेवासीन्नामरूपे नास्तामित्यारुणेर्वचः

idaṃ sarvaṃ purā sṛṣṭerekamevadvitīyakam | sadevāsīnnāmarūpe nāstāmityāruṇervacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुष्पफलादिभिः । वृक्षान्तरात्सजातीयो विजातीयः शिलादितः

vṛkṣasya svagato bhedaḥ patrapuṣpaphalādibhiḥ | vṛkṣāntarātsajātīyo vijātīyaḥ śilāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा सद्वस्तुनो भेदत्रयं प्राप्तं निवार्यते । ऐक्यावधारणद्वैतप्रतिषेधैस्त्रिभिः क्रमात्

tathā sadvastuno bhedatrayaṃ prāptaṃ nivāryate | aikyāvadhāraṇadvaitapratiṣedhaistribhiḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतो नावयवाः शंक्यास्तदंशस्यानिरूपणात् । नामरूपे न तस्य अंशौ तयोरद्याप्यनुद्भवात्

sato nāvayavāḥ śaṃkyāstadaṃśasyānirūpaṇāt | nāmarūpe na tasya aṃśau tayoradyāpyanudbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामरूपोद्भवस्यैव सृष्टित्वात्सृष्टितः पुरा । न तयोरुद्भवस्तस्मात्सन्निरंशं यथा वियत्

nāmarūpodbhavasyaiva sṛṣṭitvātsṛṣṭitaḥ purā | na tayorudbhavastasmātsanniraṃśaṃ yathā viyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदन्तरं सजातीयं न वैलक्षण्यवर्जनात् । नामरूपोपाधिभेदं विना नैव सतो भिदा

sadantaraṃ sajātīyaṃ na vailakṣaṇyavarjanāt | nāmarūpopādhibhedaṃ vinā naiva sato bhidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजातीयमसत्तत्तु न खल्वस्तीति गम्यते । नास्यातः प्रतियोगित्वं विजातीयाद्भिदा कुतः

vijātīyamasattattu na khalvastīti gamyate | nāsyātaḥ pratiyogitvaṃ vijātīyādbhidā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमेवाद्वितीयं सत्सिद्धमत्र तु केचन । विह्वला असदेवेदं पुरासीदित्यवर्णयन्

ekamevādvitīyaṃ satsiddhamatra tu kecana | vihvalā asadevedaṃ purāsīdityavarṇayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मग्नस्याब्धौ यथाऽक्षाणि विह्वलानि तथाऽस्य धीः । अखण्डैकरसं श्रुत्वा निःप्रचारा बिभेत्यतः

magnasyābdhau yathā'kṣāṇi vihvalāni tathā'sya dhīḥ | akhaṇḍaikarasaṃ śrutvā niḥpracārā bibhetyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौडाचार्या निर्विकल्पे समाधावन्ययोगिनाम् । साकारध्याननिष्ठानामत्यन्तं भयमूचिरे

gauḍācāryā nirvikalpe samādhāvanyayoginām | sākāradhyānaniṣṭhānāmatyantaṃ bhayamūcire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्पर्शयोगो नामैष दुर्दर्शः सर्वयोगिभिः । योगिनो बिभ्यति ह्यस्मादभये भयदर्शिनः

asparśayogo nāmaiṣa durdarśaḥ sarvayogibhiḥ | yogino bibhyati hyasmādabhaye bhayadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवत्पूज्यपादाश्च शुष्कतर्कपटूनमून् । आहुर्माध्यमिकान्भ्रान्तानचिन्त्येऽस्मिन्सदात्मनि

bhagavatpūjyapādāśca śuṣkatarkapaṭūnamūn | āhurmādhyamikānbhrāntānacintye'sminsadātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादृत्य श्रुतिं मौर्ख्यादिमे बौद्धस्तपस्विनः । आपेदिरे निरामत्वमनुमानैकचक्षुशः

anādṛtya śrutiṃ maurkhyādime bauddhastapasvinaḥ | āpedire nirāmatvamanumānaikacakṣuśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यमासीदिति ब्रूषे सद्योगं वा सदात्मताम् । शून्यस्य न तु तद्युक्तमुभयं व्याह तत्त्वतः

śūnyamāsīditi brūṣe sadyogaṃ vā sadātmatām | śūnyasya na tu tadyuktamubhayaṃ vyāha tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न युक्तस्तमसा सूर्यो नापि चासौ तमोमयः । सच्छून्ययोर्विरोधित्वाच्छून्यमासीत्कथं वद

na yuktastamasā sūryo nāpi cāsau tamomayaḥ | sacchūnyayorvirodhitvācchūnyamāsītkathaṃ vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वियदादेर्नामरूपे मायया सति कल्पिते । शून्यस्य नामरूपे च तथा चेज्जीव्यतां चिरम्

viyadādernāmarūpe māyayā sati kalpite | śūnyasya nāmarūpe ca tathā cejjīvyatāṃ ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतोऽपि नामरूपे द्वे कल्पिते चेत्तदा वद । कुत्रेति निरधिष्ठानो न भ्रमः क्वचिदीक्ष्यते

sato'pi nāmarūpe dve kalpite cettadā vada | kutreti niradhiṣṭhāno na bhramaḥ kvacidīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदासीदिति शब्दार्थभेदे द्वैगुण्यमापतेत् । अभेदे पुनरुक्तिः स्यान्मैवं लोके तथेक्षणात्

sadāsīditi śabdārthabhede dvaiguṇyamāpatet | abhede punaruktiḥ syānmaivaṃ loke tathekṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तव्यं कुरुते वाक्यं ब्रूते धार्यस्य धारणम् । इत्यादिवासनाविष्टं प्रत्यासीत्सदितीरणम्

kartavyaṃ kurute vākyaṃ brūte dhāryasya dhāraṇam | ityādivāsanāviṣṭaṃ pratyāsītsaditīraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालाभावे पुरेत्युक्तिः कालवासनयायुतम् । शिष्यं प्रत्येव तेनात्र द्वितीयं न हि शंक्यते

kālābhāve puretyuktiḥ kālavāsanayāyutam | śiṣyaṃ pratyeva tenātra dvitīyaṃ na hi śaṃkyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोद्यं वा परिहारो वा क्रियतां द्वैतभाषया । अद्वैतभाषया चोद्यं नास्ति नापि तदुत्तरम्

codyaṃ vā parihāro vā kriyatāṃ dvaitabhāṣayā | advaitabhāṣayā codyaṃ nāsti nāpi taduttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् । अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किंचिदवशिष्यते

atastimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam | anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु भूम्यादिकं मा भूत्परमाण्वन्त नाशतः । कथं ते वियतोऽसत्त्वं बुद्धिमारोहतीति चेत्

nanu bhūmyādikaṃ mā bhūtparamāṇvanta nāśataḥ | kathaṃ te viyato'sattvaṃ buddhimārohatīti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तं निर्जगद्व्योम यथा ते बुद्धिमाश्रितम् । तथैव सन्निराकाशं कुतो नाश्रयते मतिम्

atyantaṃ nirjagadvyoma yathā te buddhimāśritam | tathaiva sannirākāśaṃ kuto nāśrayate matim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्जगद्व्योम दृष्टं चेत्प्रकाशतमसी विना । क्व दृष्टं किंच ते पक्षे न प्रत्यक्षं वियत्खलु

nirjagadvyoma dṛṣṭaṃ cetprakāśatamasī vinā | kva dṛṣṭaṃ kiṃca te pakṣe na pratyakṣaṃ viyatkhalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्वस्तु सिद्धन्त्वस्माभिर्निश्चितैरनुभूयते । तूष्णीं स्थितौ न शून्यत्वं शून्यबुद्धेस्तु वर्जनात्

sadvastu siddhantvasmābhirniścitairanubhūyate | tūṣṇīṃ sthitau na śūnyatvaṃ śūnyabuddhestu varjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्बुद्धिरपि चेन्नास्ति मास्त्वस्य स्वप्रभत्वतः । निर्मनस्कत्वसाक्षित्वात्सन्मात्रं सुगमं नृणाम्

sadbuddhirapi cennāsti māstvasya svaprabhatvataḥ | nirmanaskatvasākṣitvātsanmātraṃ sugamaṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोजृम्भनराहित्ये यथा साक्षी निराकुलः । मायाजृम्भणतः पूर्वं सत्तथैव निराकुलम्

manojṛmbhanarāhitye yathā sākṣī nirākulaḥ | māyājṛmbhaṇataḥ pūrvaṃ sattathaiva nirākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तत्त्वा कार्यगम्यास्य शक्तिर्मायाग्निशक्तिवत् । न हि शक्ति क्वचित्कैश्चिद्बुद्ध्यते कारयतः पुरा

nistattvā kāryagamyāsya śaktirmāyāgniśaktivat | na hi śakti kvacitkaiścidbuddhyate kārayataḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सद्वस्तु सतः शक्तिर्न हि वह्नेः स्वशक्तिता । सद्विलक्षणतायान्तु शक्तेः किं तत्त्वमुच्यताम्

na sadvastu sataḥ śaktirna hi vahneḥ svaśaktitā | sadvilakṣaṇatāyāntu śakteḥ kiṃ tattvamucyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यत्वमिति चेच्छून्यं मायाकार्यमितीरितम् । नशून्यं नापि सद्यादृक्तादृक्तत्त्वमिहेष्यताम्

śūnyatvamiti cecchūnyaṃ māyākāryamitīritam | naśūnyaṃ nāpi sadyādṛktādṛktattvamiheṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं किन्त्वभूत्तमः । सद्योगात्तमसः सत्त्वं न स्वतस्तन्निषेधनात्

nāsadāsīnno sadāsīttadānīṃ kintvabhūttamaḥ | sadyogāttamasaḥ sattvaṃ na svatastanniṣedhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतएव द्वितीयत्वं शून्यवन्नहि गण्यते । न लोके चैत्रतच्छक्त्योर्जीवितं गण्यते पृथक्

ataeva dvitīyatvaṃ śūnyavannahi gaṇyate | na loke caitratacchaktyorjīvitaṃ gaṇyate pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्त्याधिक्ये जीवितं चेद्वर्धते तत्र वृद्धिकृत् । न शक्तिः किन्तु तत्कार्यं युद्धकृष्यादिकं तथा । सर्वथा शक्तिमात्रस्य न पृथग्गणना क्वचित् । शक्तिकार्यं तु नैवास्ति द्वितीयं शंक्यते कथम्

śaktyādhikye jīvitaṃ cedvardhate tatra vṛddhikṛt | na śaktiḥ kintu tatkāryaṃ yuddhakṛṣyādikaṃ tathā | sarvathā śaktimātrasya na pṛthaggaṇanā kvacit | śaktikāryaṃ tu naivāsti dvitīyaṃ śaṃkyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कृत्स्नब्रह्मवृत्तिः सा शक्तिः किन्त्वेकदेशभाक् । घटशक्तिर्यथा भूमौ स्निग्धमृद्येव वर्तते

na kṛtsnabrahmavṛttiḥ sā śaktiḥ kintvekadeśabhāk | ghaṭaśaktiryathā bhūmau snigdhamṛdyeva vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्ति स्वयं प्रभः । इत्येकदेशवृत्तित्वं मायाया वदति श्रुतिः

pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasti svayaṃ prabhaḥ | ityekadeśavṛttitvaṃ māyāyā vadati śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् । इति कृष्णोर्जुनायाह जगतस्त्वेकदेशताम्

viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat | iti kṛṣṇorjunāyāha jagatastvekadeśatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभूमिं सर्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् । विकारावर्ति चात्रास्ति श्रुतिसूत्रकृतोर्वचः

sabhūmiṃ sarvato vṛtvā atyatiṣṭhaddaśāṅgulam | vikārāvarti cātrāsti śrutisūtrakṛtorvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरंशेऽप्यंशमारोप्य कृत्स्नेंऽशे वेति पृच्छतः । तद्भाषयोत्तरं ब्रूते श्रुतिः श्रोतुर्हितैषिणी

niraṃśe'pyaṃśamāropya kṛtsneṃ'śe veti pṛcchataḥ | tadbhāṣayottaraṃ brūte śrutiḥ śroturhitaiṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्तत्त्वमाश्रिता शक्तिः कल्पयेत्सति विक्रियाः । वर्णाभित्तिगताभित्तौ चित्रं नानाविधं यथा

sattattvamāśritā śaktiḥ kalpayetsati vikriyāḥ | varṇābhittigatābhittau citraṃ nānāvidhaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यो विकार आकाशः सोऽवकाशस्वभावान् । आकाशोऽस्तीति सत्तत्त्वमाकाशेऽप्यनुगच्छति

ādyo vikāra ākāśaḥ so'vakāśasvabhāvān | ākāśo'stīti sattattvamākāśe'pyanugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्वभावं सत्तत्त्वमाकाशो द्विस्वभावकः । नावकाशः सति व्योम्नि स चैषोऽपि द्वयं स्थितम्

ekasvabhāvaṃ sattattvamākāśo dvisvabhāvakaḥ | nāvakāśaḥ sati vyomni sa caiṣo'pi dvayaṃ sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा प्रतिध्वनिर्व्योम्नो गुणो नासौ सतीक्ष्यते । व्योम्नि द्वौ सद्ध्वनी तेन सदेकं द्विगुणं वियत्

yadvā pratidhvanirvyomno guṇo nāsau satīkṣyate | vyomni dvau saddhvanī tena sadekaṃ dviguṇaṃ viyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या शक्तिः कल्पयेद्व्योम सा सद्व्योम्नोरभिन्नताम् । आपाद्य धर्मधर्मित्वं व्यत्ययेनावकल्पयेत्

yā śaktiḥ kalpayedvyoma sā sadvyomnorabhinnatām | āpādya dharmadharmitvaṃ vyatyayenāvakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतो व्योमत्वमापन्नं व्योम्नः सत्तान्तु लौकिकाः । तार्किकाश्चावगच्छन्ति मायाया उचितं हि तत्

sato vyomatvamāpannaṃ vyomnaḥ sattāntu laukikāḥ | tārkikāścāvagacchanti māyāyā ucitaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यथा वर्तते तस्य तथात्वं भाति मानतः । अन्यथात्वं भ्रमेणेति न्यायोऽयं सर्वलौकिकः

yadyathā vartate tasya tathātvaṃ bhāti mānataḥ | anyathātvaṃ bhrameṇeti nyāyo'yaṃ sarvalaukikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं श्रुतिविचारात्प्राक्यद्यथा वस्तु भासते । विचारेण विपर्येति ततस्तच्चिन्त्यतां वियत्

evaṃ śrutivicārātprākyadyathā vastu bhāsate | vicāreṇa viparyeti tatastaccintyatāṃ viyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्ने वियत्सती शब्दभेदाद्बुद्धेश्च भेदतः । वाय्वादिष्वनुवृत्तं सन्न तु व्योमेति भेदधीः

bhinne viyatsatī śabdabhedādbuddheśca bhedataḥ | vāyvādiṣvanuvṛttaṃ sanna tu vyometi bhedadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्वस्त्वधिकवृत्तित्वाद्धर्मि व्योम्नस्तु धर्मता । धिया सतः पृथक्कारे ब्रूहि व्योम किमात्मकम्

sadvastvadhikavṛttitvāddharmi vyomnastu dharmatā | dhiyā sataḥ pṛthakkāre brūhi vyoma kimātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवकाशात्मकं तच्चेदसत्तदिति चिन्त्यताम् । भिन्नं सतोऽसच्च नेति वक्षि चेद्व्याहतिस्तव

avakāśātmakaṃ taccedasattaditi cintyatām | bhinnaṃ sato'sacca neti vakṣi cedvyāhatistava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भातीति चेद्भातु नाम भूषणं मायिकस्य तत् । यदसद्भासमानन्तन्मिथ्या स्वप्नगजादिवत्

bhātīti cedbhātu nāma bhūṣaṇaṃ māyikasya tat | yadasadbhāsamānantanmithyā svapnagajādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिव्यक्तो देहिदेहौ गुणद्रव्ये यथा पृथक् । वियत्सतोस्तथैवास्तु पार्थक्यं कोऽत्र विस्मयः

jātivyakto dehidehau guṇadravye yathā pṛthak | viyatsatostathaivāstu pārthakyaṃ ko'tra vismayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धोऽपि भेदो नो चित्ते निरुढिं याति चेत्तदा । अनैकाग्र्यात्संशयाद्वा रूढ्यभावोऽस्य ते वद

buddho'pi bhedo no citte niruḍhiṃ yāti cettadā | anaikāgryātsaṃśayādvā rūḍhyabhāvo'sya te vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रमत्तो भव ध्यानादाद्येऽन्यस्मिन्विवेचनम् । कुरु प्रमाणयुक्तिभ्यां ततो रूढतमो भवेत्

apramatto bhava dhyānādādye'nyasminvivecanam | kuru pramāṇayuktibhyāṃ tato rūḍhatamo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानान्मानाद्युक्तितोऽपि रूढे भेद वियत्सतोः । न कदाचिद्वियत्सत्यं सद्वस्तु छिद्रवन्न च

dhyānānmānādyuktito'pi rūḍhe bheda viyatsatoḥ | na kadācidviyatsatyaṃ sadvastu chidravanna ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञस्य भाति सदा व्योम निस्तत्त्वोल्लेखपूर्वकम् । सद्वस्त्वपि विभात्यस्य निश्छिद्रत्वपुरःसरम्

jñasya bhāti sadā vyoma nistattvollekhapūrvakam | sadvastvapi vibhātyasya niśchidratvapuraḥsaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनायां विवृद्धायां वियत्सत्यत्ववादिनम् । सन्मात्राबोधयुक्तं च दृष्ट्वा विस्मयते बुधः

vāsanāyāṃ vivṛddhāyāṃ viyatsatyatvavādinam | sanmātrābodhayuktaṃ ca dṛṣṭvā vismayate budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमाकाशमिथ्यात्वे सत्सत्यत्वे च वासिते । न्यायेनानेन वाय्वादेः सद्वस्तु प्रविविच्यताम्

evamākāśamithyātve satsatyatve ca vāsite | nyāyenānena vāyvādeḥ sadvastu pravivicyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्वस्तुन्येकदेशस्था माया तत्रैकदेशगम् । वियत्तत्राप्येकदेशगतो वायु प्रकल्पितः

sadvastunyekadeśasthā māyā tatraikadeśagam | viyattatrāpyekadeśagato vāyu prakalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषस्पर्शौ गतिर्वेगो वायुधर्मा इमे मताः । त्रयः स्वभावाः सन्मायाव्योम्नां ये तेऽपि वायुगाः

śoṣasparśau gatirvego vāyudharmā ime matāḥ | trayaḥ svabhāvāḥ sanmāyāvyomnāṃ ye te'pi vāyugāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुरस्तीति सद्भावः सतो वायौ पृथक्कृते । निस्तत्त्वरूपता मायास्वभावो व्योमगो ध्वनिः

vāyurastīti sadbhāvaḥ sato vāyau pṛthakkṛte | nistattvarūpatā māyāsvabhāvo vyomago dhvaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतोऽनुवृत्तिः सर्वत्र व्योम्नो नेति पुरोदितम् । व्योमानुवृत्तिरधुना कथं नव्याहतं वचः

sato'nuvṛttiḥ sarvatra vyomno neti puroditam | vyomānuvṛttiradhunā kathaṃ navyāhataṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिद्रानुवृत्तिर्नेतीति पूर्वोक्तिरधुना त्वियम् । शब्दानुवृत्तिरेवोक्ता वचसो व्याहतिः कुतः

chidrānuvṛttirnetīti pūrvoktiradhunā tviyam | śabdānuvṛttirevoktā vacaso vyāhatiḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु सद्वस्तुपार्थक्यादसत्त्वं चेत्तदा कथम् । अव्यक्तमायावैषम्यादमायामयतापि नो

nanu sadvastupārthakyādasattvaṃ cettadā katham | avyaktamāyāvaiṣamyādamāyāmayatāpi no

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तत्त्वरूपतैवात्र मायात्वस्य प्रयोजिका । सा शक्तिकार्ययोस्तुल्या व्यक्ताव्यक्तत्वभेदिनोः

nistattvarūpataivātra māyātvasya prayojikā | sā śaktikāryayostulyā vyaktāvyaktatvabhedinoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदसत्त्वविवेकस्य प्रस्तुतत्त्वात्सचिन्त्यताम् । असतोऽवान्तरो भेद आस्तां तच्चिन्तयात्र किम्

sadasattvavivekasya prastutattvātsacintyatām | asato'vāntaro bheda āstāṃ taccintayātra kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्वस्तुब्रह्मशिष्टोंऽशोवायुर्मिथ्या यथा वियत् । वासयित्वा चिरं वायोर्मिथ्यात्वं मरुतं त्यजेत्

sadvastubrahmaśiṣṭoṃ'śovāyurmithyā yathā viyat | vāsayitvā ciraṃ vāyormithyātvaṃ marutaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तयेद्वह्निमप्येवं मरुतो न्यूनवर्तिनम् । ब्रह्माण्डावरणेष्वेषां न्यूनाधिकविचारणा

cintayedvahnimapyevaṃ maruto nyūnavartinam | brahmāṇḍāvaraṇeṣveṣāṃ nyūnādhikavicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायोर्दशांशतोन्यूनोवह्निर्वायौ प्रकल्पितः । पुराणोक्तं तारतम्यं दशांशैर्भूतपञ्चके

vāyordaśāṃśatonyūnovahnirvāyau prakalpitaḥ | purāṇoktaṃ tāratamyaṃ daśāṃśairbhūtapañcake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निरुष्णप्रकाशात्मा पूर्वानुगतिरत्र च । अस्ति वह्निः सनिस्तत्त्वः शब्दवान्स्पर्शवानपि

vahniruṣṇaprakāśātmā pūrvānugatiratra ca | asti vahniḥ sanistattvaḥ śabdavānsparśavānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्मयाव्योमवाय्वंशैर्युक्तस्याग्नेर्निजो गुणः । रूपं तत्र सतः सर्वमन्यद्बुद्ध्या विविच्यताम्

sanmayāvyomavāyvaṃśairyuktasyāgnernijo guṇaḥ | rūpaṃ tatra sataḥ sarvamanyadbuddhyā vivicyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतो विवेचिते वह्नौ मिथ्यात्वे सति वासिते । आपो दशांशतो न्यूनाः कल्पिता इति चिन्तयेत्

sato vivecite vahnau mithyātve sati vāsite | āpo daśāṃśato nyūnāḥ kalpitā iti cintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्त्यापोऽमूः शून्यतत्त्वाः सशबदस्पर्शसंयुताः । रूपवत्योऽन्यधर्मानुवृत्या स्वीयो रसो गुणः

santyāpo'mūḥ śūnyatattvāḥ saśabadasparśasaṃyutāḥ | rūpavatyo'nyadharmānuvṛtyā svīyo raso guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतो विवेचितास्वप्सु तन्मिथ्यात्वे च वासिते । भूमिर्दशांशतो न्यूना कल्पिताप्स्विति चिन्तयेत्

sato vivecitāsvapsu tanmithyātve ca vāsite | bhūmirdaśāṃśato nyūnā kalpitāpsviti cintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति भूस्तत्त्वशून्यास्याः शब्दस्पर्शौ स्वरूपकौ । रसश्च परतो नैजो गन्धः सत्ता विविच्यताम्

asti bhūstattvaśūnyāsyāḥ śabdasparśau svarūpakau | rasaśca parato naijo gandhaḥ sattā vivicyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक्कृतायां सत्तायां भूमिर्मिथ्यावशिष्यते । भूमेर्दशांशतो न्यूनं ब्रह्माण्डं भूमिमध्यगम्

pṛthakkṛtāyāṃ sattāyāṃ bhūmirmithyāvaśiṣyate | bhūmerdaśāṃśato nyūnaṃ brahmāṇḍaṃ bhūmimadhyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माण्डमध्ये तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । भुवनेषु वसन्त्येषु प्राणिदेहा यथायथम्

brahmāṇḍamadhye tiṣṭhanti bhuvanāni caturdaśa | bhuvaneṣu vasantyeṣu prāṇidehā yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माण्डलोकदेहेषु सद्वस्तुनि पृथक्कृते । असन्तोऽण्डादयो भान्तु तद्भानेऽपीह का क्षतिः

brahmāṇḍalokadeheṣu sadvastuni pṛthakkṛte | asanto'ṇḍādayo bhāntu tadbhāne'pīha kā kṣatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतभौतिकमायानामसमत्वेऽत्यन्तवासिते । सद्वस्त्वद्वैतमित्येषा धीर्विपर्येति न क्वचित्

bhūtabhautikamāyānāmasamatve'tyantavāsite | sadvastvadvaitamityeṣā dhīrviparyeti na kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदद्वैतात्पृथग्भूते द्वैते भूम्यादिरूपिणि । तत्तदर्थक्रिया लोके यथा दृष्टा तथैव सा

sadadvaitātpṛthagbhūte dvaite bhūmyādirūpiṇi | tattadarthakriyā loke yathā dṛṣṭā tathaiva sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांख्यकाणादबौद्धाद्यैर्जगद्भेदो यथा यथा । उत्प्रेक्ष्यतेऽनेकयुक्त्या भवत्वेष तथा तथा

sāṃkhyakāṇādabauddhādyairjagadbhedo yathā yathā | utprekṣyate'nekayuktyā bhavatveṣa tathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवज्ञातं सदद्वैतं निःशंकैरन्यवादिभिः । एवं का क्षतिर्रस्माकं तद्द्वैतमवजानताम्

avajñātaṃ sadadvaitaṃ niḥśaṃkairanyavādibhiḥ | evaṃ kā kṣatirrasmākaṃ taddvaitamavajānatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वैतावज्ञा सुस्थिता चेदद्वैता धीः स्थिरा भवेत् । स्थैर्ये तस्याः पुमानेष जीवन्मुक्त इतीर्यते

dvaitāvajñā susthitā cedadvaitā dhīḥ sthirā bhavet | sthairye tasyāḥ pumāneṣa jīvanmukta itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदद्वैतेऽनृतद्वैते यदन्योऽन्यैक्यवीक्षणम् । तस्यान्तकालस्तद्भेदबुद्धिरेव न चेतरः

sadadvaite'nṛtadvaite yadanyo'nyaikyavīkṣaṇam | tasyāntakālastadbhedabuddhireva na cetaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वान्तकालः प्राणस्य वियोगोस्तु प्रसिद्धितः । तस्मिन्कालेऽपि न भ्रान्तेर्गतायाः पुनरागमः

yadvāntakālaḥ prāṇasya viyogostu prasiddhitaḥ | tasminkāle'pi na bhrāntergatāyāḥ punarāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीरोग उपविष्टो वा रुग्णो वा विलुठन्भुवि । मूर्च्छितो वा त्यजेदेष प्राणान्भ्रान्तिर्न सर्वथा

nīroga upaviṣṭo vā rugṇo vā viluṭhanbhuvi | mūrcchito vā tyajedeṣa prāṇānbhrāntirna sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिने दिने स्वप्नसुप्त्योरधीते विस्मृतेऽप्ययम् । परेद्युर्नानधीतः स्यात्तत्त्वविद्या न नश्यति

dine dine svapnasuptyoradhīte vismṛte'pyayam | paredyurnānadhītaḥ syāttattvavidyā na naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणोत्पादिता विद्या प्रमाणं प्रबलं विना । न नश्यति न वेदान्तात्प्रबलं मानमीक्षते

pramāṇotpāditā vidyā pramāṇaṃ prabalaṃ vinā | na naśyati na vedāntātprabalaṃ mānamīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्वेदान्तसंसिद्धं सदद्वैतं न बाध्यते । अन्तकालेऽप्यतो भूतविवेकान्निर्वृतिः स्थिता

tasmādvedāntasaṃsiddhaṃ sadadvaitaṃ na bādhyate | antakāle'pyato bhūtavivekānnirvṛtiḥ sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.