Vidyāraṇya: Pañcadaśī 6

यथा चित्रपटे दृष्टमवस्थानां चतुष्टयम् । परमात्मनि विज्ञेयं तथावस्थाचतुष्टयम्

yathā citrapaṭe dṛṣṭamavasthānāṃ catuṣṭayam | paramātmani vijñeyaṃ tathāvasthācatuṣṭayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा धौतो घट्टितश्च लाञ्छितो रञ्जितः पटः । चिदन्तर्यामि सूत्राणि विराट् चात्मा तथेर्यते

yathā dhauto ghaṭṭitaśca lāñchito rañjitaḥ paṭaḥ | cidantaryāmi sūtrāṇi virāṭ cātmā tatheryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतः शुभ्रोऽत्र धौतः स्याद्घट्टितोऽन्नविलेपनात् । मस्याकारैर्लाञ्छितः स्याद्रञ्जितो वर्णपूरणात्

svataḥ śubhro'tra dhautaḥ syādghaṭṭito'nnavilepanāt | masyākārairlāñchitaḥ syādrañjito varṇapūraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतश्चिदन्तर्यामी तु मायावी सूक्ष्मसृष्टितः । सूत्रात्मा स्थूलसृष्ट्यैष विराडित्युच्यते परः

svataścidantaryāmī tu māyāvī sūkṣmasṛṣṭitaḥ | sūtrātmā sthūlasṛṣṭyaiṣa virāḍityucyate paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माद्याःस्तम्बपर्यन्ताः प्राणिनोऽत्र जडा अपि । उत्तमाधमभावेन वर्तन्ते पटचित्रवत्

brahmādyāḥstambaparyantāḥ prāṇino'tra jaḍā api | uttamādhamabhāvena vartante paṭacitravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रार्पितमनुष्याणां वस्त्राभासाः पृथक्पृथक् । चित्राधारेण वस्त्रेण सदृशा इव कल्पिताः

citrārpitamanuṣyāṇāṃ vastrābhāsāḥ pṛthakpṛthak | citrādhāreṇa vastreṇa sadṛśā iva kalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक्पृथक्चिदाभासाश्चैतन्याध्यस्तदेहिनाम् । कल्पान्ते जीवनामानो बहुधा संसरन्त्यमी

pṛthakpṛthakcidābhāsāścaitanyādhyastadehinām | kalpānte jīvanāmāno bahudhā saṃsarantyamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्राभासस्थितान्वर्णान्यद्वदाधारवस्त्रगान् । वदन्त्यज्ञास्तथा जीवसंसारं चिद्गतं विदुः

vastrābhāsasthitānvarṇānyadvadādhāravastragān | vadantyajñāstathā jīvasaṃsāraṃ cidgataṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रस्थ पर्वतादीनां वस्त्राभासो न लिख्यते । सृष्टिस्थमृत्तिकादीनां चिदाभासास्तथा न हि

citrastha parvatādīnāṃ vastrābhāso na likhyate | sṛṣṭisthamṛttikādīnāṃ cidābhāsāstathā na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारः परमार्थोऽयं संलग्नः स्वात्मवस्तुनि । इति भ्रान्तिरविद्या स्याद्विद्ययैषा निवर्तते

saṃsāraḥ paramārtho'yaṃ saṃlagnaḥ svātmavastuni | iti bhrāntiravidyā syādvidyayaiṣā nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्माभासस्य जीवस्य संसारो नात्मवस्तुनः । इति बोधो भवेद्विद्या लभ्यतेऽसौ विचारणात्

ātmābhāsasya jīvasya saṃsāro nātmavastunaḥ | iti bodho bhavedvidyā labhyate'sau vicāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा विचारयेत्तस्माज्जगत्ज्जीवपरात्मनः । जीवभावजगद्भावबाधे स्वात्मैव शिष्यते

sadā vicārayettasmājjagatjjīvaparātmanaḥ | jīvabhāvajagadbhāvabādhe svātmaiva śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाप्रतीतिस्तयोर्बाधः किन्तु मिथ्यात्वनिश्चयः । नो चेत्सुषुप्तिमूर्च्छादौ मुच्येता यत्नतो जनः

nāpratītistayorbādhaḥ kintu mithyātvaniścayaḥ | no cetsuṣuptimūrcchādau mucyetā yatnato janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमात्मावशेषोऽपि तत्सत्यत्वविनिश्चयः । न जगद्विस्मृतिर्नो चेज्जीवन्मुक्तिर्न सम्भवेत्

paramātmāvaśeṣo'pi tatsatyatvaviniścayaḥ | na jagadvismṛtirno cejjīvanmuktirna sambhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षा चापरोक्षेति विद्या द्वेधा विचारजा । तत्रापरोक्ष विद्याप्तौ विचारोऽयं समाप्यते

parokṣā cāparokṣeti vidyā dvedhā vicārajā | tatrāparokṣa vidyāptau vicāro'yaṃ samāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद परोक्षज्ञानमेव तत् । अहं ब्रह्मेति चेद्वेद साक्षात्कारः स उच्यते

asti brahmeti cedveda parokṣajñānameva tat | ahaṃ brahmeti cedveda sākṣātkāraḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्साक्षात्कारसिद्ध्यर्थमात्मतत्त्वं विविच्यते । येनायं सर्वसंसारात्सद्य एव विमुच्यते

tatsākṣātkārasiddhyarthamātmatattvaṃ vivicyate | yenāyaṃ sarvasaṃsārātsadya eva vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूटस्थो ब्रह्मजीवेशावित्येवं चिच्चतुर्विधा । घटाकाशमहाकाशौ जलाकाशाभ्रखे यथा

kūṭastho brahmajīveśāvityevaṃ ciccaturvidhā | ghaṭākāśamahākāśau jalākāśābhrakhe yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटावच्छिन्नखे नीरं यत्तत्र प्रतिबिम्बितः । साभ्रनक्षत्र-आकाशो जलाकाश-उदीर्यते

ghaṭāvacchinnakhe nīraṃ yattatra pratibimbitaḥ | sābhranakṣatra-ākāśo jalākāśa-udīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकाशस्य मध्ये यन्मेघमण्डलमीक्ष्यते । प्रतिबिम्बतया तत्र मेघाकाशो जले स्थितः

mahākāśasya madhye yanmeghamaṇḍalamīkṣyate | pratibimbatayā tatra meghākāśo jale sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघांशरूपमुदकं तुषाराकारसंस्थितम् । तत्र खप्रतिबिम्बोऽयं नीरत्वादनुमीयते

meghāṃśarūpamudakaṃ tuṣārākārasaṃsthitam | tatra khapratibimbo'yaṃ nīratvādanumīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिष्ठानतया देहद्वयावच्छिन्नचेतनः । कूटवन्निर्विकारेण स्थितः कूटस्थ-उच्यते

adhiṣṭhānatayā dehadvayāvacchinnacetanaḥ | kūṭavannirvikāreṇa sthitaḥ kūṭastha-ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूटस्थे कल्पिता बुद्धिस्तत्र चित् प्रतिबिम्बकः । प्राणानां धारणाज्जीवः संसारेण स युज्यते

kūṭasthe kalpitā buddhistatra cit pratibimbakaḥ | prāṇānāṃ dhāraṇājjīvaḥ saṃsāreṇa sa yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलव्योम्ना घटाकाशोयथा सर्वस्तिरोहितः । तथा जीवेन कूटस्थः सोऽन्योऽन्याध्यास उच्यते

jalavyomnā ghaṭākāśoyathā sarvastirohitaḥ | tathā jīvena kūṭasthaḥ so'nyo'nyādhyāsa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं जीवो न कूटस्थं विविनक्ति कदाचन । अनादिरविवेकोऽयं मूलाविद्येति गम्यताम्

ayaṃ jīvo na kūṭasthaṃ vivinakti kadācana | anādiraviveko'yaṃ mūlāvidyeti gamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्षेपावृतिरूपाभ्यां द्विधाविद्या प्रकल्पिता । न भाति नास्ति कूटस्थ इत्यापादनमावृतिः

vikṣepāvṛtirūpābhyāṃ dvidhāvidyā prakalpitā | na bhāti nāsti kūṭastha ityāpādanamāvṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानी विदुषा पृष्टः कूटस्थं न प्रबुध्यते । न भाति नास्ति कूटस्थ इति बुद्ध्वा वदत्यपि

ajñānī viduṣā pṛṣṭaḥ kūṭasthaṃ na prabudhyate | na bhāti nāsti kūṭastha iti buddhvā vadatyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रकाशे कुतोऽविद्या तां विना कथमावृतिः । इत्यादितर्कजालानि स्वानुभूतिर्ग्रसत्यसौ

svaprakāśe kuto'vidyā tāṃ vinā kathamāvṛtiḥ | ityāditarkajālāni svānubhūtirgrasatyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वानुभूतावविश्वासे तर्कस्याप्यनवस्थिते । कथं वा तार्किकंमन्यस्तत्त्वनिश्चयमाप्नुयात्

svānubhūtāvaviśvāse tarkasyāpyanavasthite | kathaṃ vā tārkikaṃmanyastattvaniścayamāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्यारोहाय तर्कश्चेदपेक्षेत तथा सति । स्वानुभूतियनुसारेण तर्क्यतां मा कुतर्क्यताम्

buddhyārohāya tarkaścedapekṣeta tathā sati | svānubhūtiyanusāreṇa tarkyatāṃ mā kutarkyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वानुभूतिरविद्यायामावृतौ च प्रदर्शिता । अतः कूटस्थचैतन्यमविरोधीति तर्क्यताम्

svānubhūtiravidyāyāmāvṛtau ca pradarśitā | ataḥ kūṭasthacaitanyamavirodhīti tarkyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चेद्विरोधि केनएयमावृतिर्ह्यनुभूयताम् । विवेकस्तु विरोधीस्यात्तत्त्वज्ञानिनि दृश्यताम्

taccedvirodhi kenaeyamāvṛtirhyanubhūyatām | vivekastu virodhīsyāttattvajñānini dṛśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यावृतकूटस्थे देहद्वययुता चितिः । शुक्तौ रूप्यवदध्यस्ता विक्षेपाध्यास एव हि

avidyāvṛtakūṭasthe dehadvayayutā citiḥ | śuktau rūpyavadadhyastā vikṣepādhyāsa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमंशस्य सत्यत्वं शुक्तिगं रूप्य ईक्ष्यते । स्वयन्त्वं वस्तुता चैवं विक्षेपे वीक्ष्यतेऽन्यगम्

idamaṃśasya satyatvaṃ śuktigaṃ rūpya īkṣyate | svayantvaṃ vastutā caivaṃ vikṣepe vīkṣyate'nyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलपृष्ठत्रिकोणत्वं यथा शुक्तौ तिरोहितम् । असङ्गानन्दताद्येवं कूटस्थेऽपि तिरोहितम्

nīlapṛṣṭhatrikoṇatvaṃ yathā śuktau tirohitam | asaṅgānandatādyevaṃ kūṭasthe'pi tirohitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोपितस्य दृष्टान्ते रूप्यं नाम यथा तथा । कूटस्थाध्यस्तविक्षेपनामाहमिति निश्चयः

āropitasya dṛṣṭānte rūpyaṃ nāma yathā tathā | kūṭasthādhyastavikṣepanāmāhamiti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमंशं स्वतः पश्यन् रूप्यमित्यभिमन्यते । तथा स्वं च स्वतः पश्यन्नहमित्यभिमन्यते

idamaṃśaṃ svataḥ paśyan rūpyamityabhimanyate | tathā svaṃ ca svataḥ paśyannahamityabhimanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदंत्वरूप्यते भिन्ने स्वत्वाहन्ते तथेक्ष्यताम् । सामान्यं च विशेषश्चेत्युभयत्रापि गम्यते

idaṃtvarūpyate bhinne svatvāhante tathekṣyatām | sāmānyaṃ ca viśeṣaścetyubhayatrāpi gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदत्तः स्वयं गच्छेत्त्वं वीक्षस्व स्वयं तथा । अहं स्वयं न शक्नोमीत्येवं लौके प्रयुज्यते

devadattaḥ svayaṃ gacchettvaṃ vīkṣasva svayaṃ tathā | ahaṃ svayaṃ na śaknomītyevaṃ lauke prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं रूप्यमिदं वस्त्रमिति यद्वदिदं तथा । असौ त्वमहमित्येषु स्वयमित्यभिमन्यते

idaṃ rūpyamidaṃ vastramiti yadvadidaṃ tathā | asau tvamahamityeṣu svayamityabhimanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहन्त्वाद्भिद्यतां स्वत्वं कूटस्थे तेन किं तव । स्वयं शब्दार्थ एवैष कूटस्थ इति मे भवेत्

ahantvādbhidyatāṃ svatvaṃ kūṭasthe tena kiṃ tava | svayaṃ śabdārtha evaiṣa kūṭastha iti me bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्ववारकं स्वत्वमिति चेदन्यवारणम् । कूटस्थस्यात्मतां वक्तुरिष्टमेव हि तद्भवेत्

anyatvavārakaṃ svatvamiti cedanyavāraṇam | kūṭasthasyātmatāṃ vakturiṣṭameva hi tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयमात्मेति पर्यायस्तेन लोके तयोः सह । प्रयोगो नास्त्यतः स्वत्वमात्मत्वं चान्यवारकम्

svayamātmeti paryāyastena loke tayoḥ saha | prayogo nāstyataḥ svatvamātmatvaṃ cānyavārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटः स्वयं न जानातीत्येवं स्वत्वं घटादिषु । अचेतनेषु दृष्टं चेद्दृश्यतामात्मसत्त्वतः

ghaṭaḥ svayaṃ na jānātītyevaṃ svatvaṃ ghaṭādiṣu | acetaneṣu dṛṣṭaṃ ceddṛśyatāmātmasattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनाचेतनभिदा कूटस्थात्मकृता न हि । किन्तु बुद्धिकृताभासकृतैवेत्यवगम्यताम्

cetanācetanabhidā kūṭasthātmakṛtā na hi | kintu buddhikṛtābhāsakṛtaivetyavagamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चेतन आभासः कूटस्थे भ्रान्तिकल्पितः । अचेतनो घटादिश्च तथा तत्रैव कल्पितः

yathā cetana ābhāsaḥ kūṭasthe bhrāntikalpitaḥ | acetano ghaṭādiśca tathā tatraiva kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वेदन्तेऽपि स्वत्वमिव त्वमहमादिषु । सर्वत्रानुगते तेन तयोरप्यात्मतेति चेत्

tattvedante'pi svatvamiva tvamahamādiṣu | sarvatrānugate tena tayorapyātmateti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते आत्मत्वेऽप्यनुगते तत्त्वेदन्ते ततस्तयोः । आत्मत्वं नैव सम्भाव्यं सम्यक्त्वादेर्यथा तथा

te ātmatve'pyanugate tattvedante tatastayoḥ | ātmatvaṃ naiva sambhāvyaṃ samyaktvāderyathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वेदन्ते स्वतान्यत्वे त्वन्ताहन्ते परस्परम् । प्रतिद्वन्द्वितया लोके प्रसिद्धेनास्ति संशयः

tattvedante svatānyatve tvantāhante parasparam | pratidvandvitayā loke prasiddhenāsti saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यतायाः प्रतिद्वन्द्वी स्वयं कूटस्थ इष्यताम् । त्वंतायाः प्रतियोग्येषोऽहमित्यात्मनि कल्पितः

anyatāyāḥ pratidvandvī svayaṃ kūṭastha iṣyatām | tvaṃtāyāḥ pratiyogyeṣo'hamityātmani kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंतास्वत्वयोर्भेदे रूप्यतेदन्तयोरिव । स्पष्टेऽपि मोहमापन्ना एकत्वं प्रतिपेदिरे

ahaṃtāsvatvayorbhede rūpyatedantayoriva | spaṣṭe'pi mohamāpannā ekatvaṃ pratipedire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादात्म्याध्यास एवात्र पूर्वोक्ताविद्यया कृतः । अविद्यायां निवृत्तायां तत्कार्यं विनिवर्तते

tādātmyādhyāsa evātra pūrvoktāvidyayā kṛtaḥ | avidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tatkāryaṃ vinivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यावृतितादात्म्ये विद्ययैव विनश्यतः । विक्षेपस्य स्वरूपं तु प्रारब्धक्षयमीक्ष्यते

avidyāvṛtitādātmye vidyayaiva vinaśyataḥ | vikṣepasya svarūpaṃ tu prārabdhakṣayamīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादाने विनष्टेऽपि क्षणं कार्यं प्रतीक्ष्यते । इत्याहुस्तार्किकास्तद्वदस्माकं किं न सम्भवेत्

upādāne vinaṣṭe'pi kṣaṇaṃ kāryaṃ pratīkṣyate | ityāhustārkikāstadvadasmākaṃ kiṃ na sambhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्तूनां दिनसंख्यानां तैस्तादृक्क्षण ईरितः । भ्रमस्यासंख्यकल्पस्य योग्यः क्षण इहेष्यताम्

tantūnāṃ dinasaṃkhyānāṃ taistādṛkkṣaṇa īritaḥ | bhramasyāsaṃkhyakalpasya yogyaḥ kṣaṇa iheṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विना क्षोदक्षमं मानं तैर्वृथा परिकल्प्यते । श्रुतियुक्त्यनुभूतिभ्यो वदतां किन्नु दुःशकम्

vinā kṣodakṣamaṃ mānaṃ tairvṛthā parikalpyate | śrutiyuktyanubhūtibhyo vadatāṃ kinnu duḥśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्तां दुस्तार्किकैः साकं विवादः प्रकृतं ब्रुवे । स्वाहमोः सिद्धमेकत्वं कूटस्थपरिणामिनोः

āstāṃ dustārkikaiḥ sākaṃ vivādaḥ prakṛtaṃ bruve | svāhamoḥ siddhamekatvaṃ kūṭasthapariṇāminoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्राम्यन्ते पण्डितंमन्याः सर्वे लौकिकतार्किकाः । अनादृत्य श्रुतिं मौर्ख्यात्केवलां युक्तिमाश्रिताः

bhrāmyante paṇḍitaṃmanyāḥ sarve laukikatārkikāḥ | anādṛtya śrutiṃ maurkhyātkevalāṃ yuktimāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वापरपरामर्शविकलास्तत्र केचन । वाक्याभासान्स्वस्वपक्षे योजयन्त्यप्यलज्जया

pūrvāparaparāmarśavikalāstatra kecana | vākyābhāsānsvasvapakṣe yojayantyapyalajjayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूटस्थादिशरीरान्तसंघातस्यात्मतां जगुः । लोकायताः पामराश्च प्रत्यक्षाभासमाश्रिताः

kūṭasthādiśarīrāntasaṃghātasyātmatāṃ jaguḥ | lokāyatāḥ pāmarāśca pratyakṣābhāsamāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रौतीकर्तुं स्वपक्षन्ते कोषमन्नमयं तथा । विरोचनस्य सिद्धान्तं प्रमाणं प्रतिजज्ञिरे

śrautīkartuṃ svapakṣante koṣamannamayaṃ tathā | virocanasya siddhāntaṃ pramāṇaṃ pratijajñire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवात्मनिर्गमे देहमरणस्यात्र दर्शनात् । देहातिरिक्त एवात्मेत्याहुर्लोकायताः परे

jīvātmanirgame dehamaraṇasyātra darśanāt | dehātirikta evātmetyāhurlokāyatāḥ pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षत्वेनाभिमताहं धीर्देहातिरेकिणम् । गमयेदिन्द्रियात्मानं वच्मीत्यादिप्रयोगतः

pratyakṣatvenābhimatāhaṃ dhīrdehātirekiṇam | gamayedindriyātmānaṃ vacmītyādiprayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वागादिनामिन्द्रियाणां कलहः श्रुतिषु श्रुतः । तेन चैतन्यमेतेषामात्मत्वं तत एव हि

vāgādināmindriyāṇāṃ kalahaḥ śrutiṣu śrutaḥ | tena caitanyameteṣāmātmatvaṃ tata eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैरण्यगर्भाः प्राणात्मवादिनस्त्वेवमूचिरे । चक्षुराद्यक्षलोपेऽपि प्राणसत्त्वे तु जीवति

hairaṇyagarbhāḥ prāṇātmavādinastvevamūcire | cakṣurādyakṣalope'pi prāṇasattve tu jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणो जागर्ति सुप्तेषु प्राणश्रैष्ठ्यादिकं श्रुतम् । कोषः प्राणमयः सम्यग्विस्तरेण प्रपञ्चितः

prāṇo jāgarti supteṣu prāṇaśraiṣṭhyādikaṃ śrutam | koṣaḥ prāṇamayaḥ samyagvistareṇa prapañcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन आत्मा इति मन्यन्त उपासनपरा जनाः । प्राणस्याभोक्तृता स्पष्टा भोक्तृत्वं मनसस्ततः

mana ātmā iti manyanta upāsanaparā janāḥ | prāṇasyābhoktṛtā spaṣṭā bhoktṛtvaṃ manasastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । श्रुतो मनोमयः कोषस्तेनात्मेतीरितं मनः

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ | śruto manomayaḥ koṣastenātmetīritaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानमात्मेति पर आहुः क्षणिकवादिनः । यतोविज्ञानमूलत्वं मनसो गम्यते स्फुटम्

vijñānamātmeti para āhuḥ kṣaṇikavādinaḥ | yatovijñānamūlatvaṃ manaso gamyate sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं वृत्तिरिदं वृत्तिरित्यन्तःकरणं द्विधा । विज्ञानं स्यादहंवृत्तिरिदंवृत्तिर्मनो भवेत्

ahaṃ vṛttiridaṃ vṛttirityantaḥkaraṇaṃ dvidhā | vijñānaṃ syādahaṃvṛttiridaṃvṛttirmano bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंप्रत्ययबीजत्वमिदंवृत्तेरितिस्फुटम् । अविदित्वा स्वमात्मानं बाह्यं वेद न तु क्वचित्

ahaṃpratyayabījatvamidaṃvṛtteritisphuṭam | aviditvā svamātmānaṃ bāhyaṃ veda na tu kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणे क्षणे जन्मनाशावहंवृत्तिर्मितौ यतः । विज्ञानं क्षणिकं तेन स्वप्रकाशं स्वतो मितेः

kṣaṇe kṣaṇe janmanāśāvahaṃvṛttirmitau yataḥ | vijñānaṃ kṣaṇikaṃ tena svaprakāśaṃ svato miteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानमयकोशोऽयं जीव इत्यागमा जगुः । सर्वसंसार एतस्य जन्मनाशसुखादिकः

vijñānamayakośo'yaṃ jīva ityāgamā jaguḥ | sarvasaṃsāra etasya janmanāśasukhādikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानं क्षणिकं नात्मा विद्युदभ्रनिमेषवत् । अन्यस्यानुपलब्धत्वाच्छून्यं माध्यमिका जगुः

vijñānaṃ kṣaṇikaṃ nātmā vidyudabhranimeṣavat | anyasyānupalabdhatvācchūnyaṃ mādhyamikā jaguḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असदेवेदमित्यादाविदमेव श्रुतं ततः । ज्ञानज्ञेयात्मकं सर्वं जगद्भ्रान्तिप्रकल्पितम्

asadevedamityādāvidameva śrutaṃ tataḥ | jñānajñeyātmakaṃ sarvaṃ jagadbhrāntiprakalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरधिष्ठानविभ्रान्तेरभावादात्मनोऽस्तिता । शून्यस्यापि ससाक्षित्वादन्यथा नोक्तिरस्य ते

niradhiṣṭhānavibhrānterabhāvādātmano'stitā | śūnyasyāpi sasākṣitvādanyathā noktirasya te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो विज्ञानमयत आनन्दमय आन्तरः । अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति वैदिकदर्शनम्

anyo vijñānamayata ānandamaya āntaraḥ | astītyevopalabdhavya iti vaidikadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुर्महान्मध्यमो वेत्येवं तत्रापि वादिनः । बहुधा विवदन्ते हि श्रुतियुक्तिसमाश्रयात्

aṇurmahānmadhyamo vetyevaṃ tatrāpi vādinaḥ | bahudhā vivadante hi śrutiyuktisamāśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुं वदन्त्यन्तरालाः सूक्ष्मनाडीप्रचारतः । रोम्णः सहस्रभागेन तुल्यासु प्रचरत्ययम्

aṇuṃ vadantyantarālāḥ sūkṣmanāḍīpracārataḥ | romṇaḥ sahasrabhāgena tulyāsu pracaratyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणोरणीयानेषोऽणुः सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं त्विति ॥ अणुत्वमाहुः श्रुतयः शतशोऽथ सहस्रशः

aṇoraṇīyāneṣo'ṇuḥ sūkṣmātsūkṣmataraṃ tviti || aṇutvamāhuḥ śrutayaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेय इति चाहपरा श्रुतिः

vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca | bhāgo jīvaḥ sa vijñeya iti cāhaparā śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिगम्बरा मध्यमत्वमाहुरापादमस्तकम् । चैतन्यव्याप्तिसंदृष्टेरानखाग्रश्रुतेरपि

digambarā madhyamatvamāhurāpādamastakam | caitanyavyāptisaṃdṛṣṭerānakhāgraśruterapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मनाडी प्रचारस्तु सूक्ष्मैरवयवैर्भवेत् । स्थूलदेहस्य हस्ताभ्यां कञ्चुकप्रतिमोकवत्

sūkṣmanāḍī pracārastu sūkṣmairavayavairbhavet | sthūladehasya hastābhyāṃ kañcukapratimokavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यूनाधिकशरीरेषु प्रवेशोऽपि गमागमैः । आत्मांशानां भवेत्तेन मध्यमत्वं सुनिश्चितम्

nyūnādhikaśarīreṣu praveśo'pi gamāgamaiḥ | ātmāṃśānāṃ bhavettena madhyamatvaṃ suniścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संशस्य घटवन्नाशो भवत्येव तथा सति । कृतनाशाकृताभ्यागमयोः को वारको भवेत्

saṃśasya ghaṭavannāśo bhavatyeva tathā sati | kṛtanāśākṛtābhyāgamayoḥ ko vārako bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादात्मा महानेव नैवाणुर्नापि मध्यमः । आकाशवत्सर्वगतो निरंशः श्रुतिसंमतः

tasmādātmā mahāneva naivāṇurnāpi madhyamaḥ | ākāśavatsarvagato niraṃśaḥ śrutisaṃmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा तद्विशेषेऽपि बहुधा कलहं ययुः । अचिद्रूपोऽथ चिद्रूपाश्चिदचिद्रूप इत्यपि

ityuktvā tadviśeṣe'pi bahudhā kalahaṃ yayuḥ | acidrūpo'tha cidrūpāścidacidrūpa ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राभाकरास्तार्किकाश्च प्राहुरस्याचिदात्मताम् । आकाशवद्द्रव्यमात्मा शब्दवत्तद्गुणश्चितिः

prābhākarāstārkikāśca prāhurasyācidātmatām | ākāśavaddravyamātmā śabdavattadguṇaścitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च धर्माधर्मौ सुखासुखे । तत्संस्काराश्च तस्यैते गुणाश्चितिवदीरिताः

icchādveṣaprayatnāśca dharmādharmau sukhāsukhe | tatsaṃskārāśca tasyaite guṇāścitivadīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो मनसा योगे स्वादृष्टवशतो गुणाः । जायन्तेऽथ प्रलीयन्ते सुषुप्तेऽदृष्टसंक्षयात्

ātmano manasā yoge svādṛṣṭavaśato guṇāḥ | jāyante'tha pralīyante suṣupte'dṛṣṭasaṃkṣayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितिमत्त्वाच्चेतनोऽयमिच्छाद्वेषप्रयत्नवान् । स्याद्धर्माधर्मयोः कर्ता भोक्ता दुःखादिमत्त्वतः

citimattvāccetano'yamicchādveṣaprayatnavān | syāddharmādharmayoḥ kartā bhoktā duḥkhādimattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथात्र कर्मवशतः कादादिकं मुखादिकम् । तथा लोकान्तरे देहे कर्मणेच्छादि जन्यते

yathātra karmavaśataḥ kādādikaṃ mukhādikam | tathā lokāntare dehe karmaṇecchādi janyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च सर्वगस्यापि सम्भवेतां गमागमौ । कर्मकाण्डः समग्रोऽत्र प्रमाणमिति तेऽवदन्

evaṃ ca sarvagasyāpi sambhavetāṃ gamāgamau | karmakāṇḍaḥ samagro'tra pramāṇamiti te'vadan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दमयकोषो यः सुषुप्तौ परिशिष्यते । अस्पष्टचित्स आत्मैषां पूर्वकोशोऽस्य ते गुणाः

ānandamayakoṣo yaḥ suṣuptau pariśiṣyate | aspaṣṭacitsa ātmaiṣāṃ pūrvakośo'sya te guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गूढं चैतन्यमुत्प्रेक्ष्य बोधाबोधस्वरूपताम् । आत्मनो ब्रुवते भाट्टाश्चिदुत्प्रेक्ष्योत्थितस्मृतेः

gūḍhaṃ caitanyamutprekṣya bodhābodhasvarūpatām | ātmano bruvate bhāṭṭāścidutprekṣyotthitasmṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडो भूत्वा तदास्वाप्समिति जाड्यस्मृतिस्तदा । विना जाड्यानुभूतिं न कथंचिदुपपद्यते

jaḍo bhūtvā tadāsvāpsamiti jāḍyasmṛtistadā | vinā jāḍyānubhūtiṃ na kathaṃcidupapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टुर्दृष्टेरलोपश्च श्रुतः सुप्तौ ततस्त्वयम् । अप्रकाशप्रकाशाभ्यामात्मा खद्योतवद्युतः

draṣṭurdṛṣṭeralopaśca śrutaḥ suptau tatastvayam | aprakāśaprakāśābhyāmātmā khadyotavadyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरंशस्योभयात्मत्वं न कथंचिद्घटिष्यते । तेन चिद्रूप एवात्मेत्याहुः सांख्या विवेकिनः

niraṃśasyobhayātmatvaṃ na kathaṃcidghaṭiṣyate | tena cidrūpa evātmetyāhuḥ sāṃkhyā vivekinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाड्यांशः प्रकृतेरूपं विकारि त्रिगुणं च तत् । चितो भोगापवर्गार्थं प्रकृतिः सा प्रवर्तते

jāḍyāṃśaḥ prakṛterūpaṃ vikāri triguṇaṃ ca tat | cito bhogāpavargārthaṃ prakṛtiḥ sā pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असङ्गायाश्चितेर्बन्धमोक्षौ भेदाग्रहान्मतौ । बन्धमोक्षव्यवस्थार्थं पूर्वेषामिव चिद्भिदा

asaṅgāyāściterbandhamokṣau bhedāgrahānmatau | bandhamokṣavyavasthārthaṃ pūrveṣāmiva cidbhidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महतः परमव्यक्तमिति प्रकृतिरुच्यते । श्रुताक्सङ्गता तद्वदसङ्गो हीत्यतः स्फुटा

mahataḥ paramavyaktamiti prakṛtirucyate | śrutāksaṅgatā tadvadasaṅgo hītyataḥ sphuṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्सन्निधौ प्रवृत्ताया प्रकृतेर्हि नियामकम् । ईश्वरं ब्रुवते योगाः स जीवेभ्यः परः श्रुतः

citsannidhau pravṛttāyā prakṛterhi niyāmakam | īśvaraṃ bruvate yogāḥ sa jīvebhyaḥ paraḥ śrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश इति हि श्रुतिः । आरण्यके संभ्रमेण ह्यन्तर्याम्युपपादितः

pradhānakṣetrajñapatirguṇeśa iti hi śrutiḥ | āraṇyake saṃbhrameṇa hyantaryāmyupapāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि कलहायन्ते वादिनः स्वस्वयुक्तिभिः । वाक्यान्यपि यथाप्रज्ञं दार्ढ्यायोदाहरन्ति हि

atrāpi kalahāyante vādinaḥ svasvayuktibhiḥ | vākyānyapi yathāprajñaṃ dārḍhyāyodāharanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशकर्मविपाकैस्तदाशयैरप्यसंयुतः । पुंविशेषो भवेदीशो जीववत्सोऽप्यसङ्गचित्

kleśakarmavipākaistadāśayairapyasaṃyutaḥ | puṃviśeṣo bhavedīśo jīvavatso'pyasaṅgacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि पुंविशेषत्वाद्घटतेऽस्य नियन्तृता । अव्यवस्थौ बन्धमोक्षावापतेतामिहान्यथा

tathāpi puṃviśeṣatvādghaṭate'sya niyantṛtā | avyavasthau bandhamokṣāvāpatetāmihānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीषास्मादित्येवमादावसङ्गस्य परात्मनः । श्रुतं तद्युक्तमप्यस्य क्लेशकर्माद्यसङ्गमात्

bhīṣāsmādityevamādāvasaṅgasya parātmanaḥ | śrutaṃ tadyuktamapyasya kleśakarmādyasaṅgamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवानामप्यसङ्गत्वात्क्लेशादि न ह्यथापि च । विवेकाग्रहतः क्लेशकर्मादि प्रागुदीरितम्

jīvānāmapyasaṅgatvātkleśādi na hyathāpi ca | vivekāgrahataḥ kleśakarmādi prāgudīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छागुणानीशस्य मन्वते । असङ्गस्य नियन्तृत्वमयुक्तमिति तार्किकाः

nityajñānaprayatnecchāguṇānīśasya manvate | asaṅgasya niyantṛtvamayuktamiti tārkikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंविशेषत्वमप्यस्य गुणैरेव न चान्यथा । सत्यकामः सत्यसंकल्प इत्यादिश्रुतिर्जगौ

puṃviśeṣatvamapyasya guṇaireva na cānyathā | satyakāmaḥ satyasaṃkalpa ityādiśrutirjagau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यज्ञानादिमत्त्वेऽस्य सृष्टिरेव सदा भवेत् । हिरण्यगर्भ ईशोऽतो लिङ्गदेहेन संयुतः

nityajñānādimattve'sya sṛṣṭireva sadā bhavet | hiraṇyagarbha īśo'to liṅgadehena saṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गीथब्राह्मणे तस्य माहात्म्यमतिविस्तृतम् । लिङ्गसत्त्वेऽपि जीवत्वं नास्य कर्माद्यभावतः

udgīthabrāhmaṇe tasya māhātmyamativistṛtam | liṅgasattve'pi jīvatvaṃ nāsya karmādyabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलदेहं विना लिङ्गदेहो न क्वापि दृश्यते । वैराजो देह ईशोऽतः सर्वतो मस्तकादिमान्

sthūladehaṃ vinā liṅgadeho na kvāpi dṛśyate | vairājo deha īśo'taḥ sarvato mastakādimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रशीर्षेत्येवं हि विश्वतश्चक्षुरित्यपि । श्रुतमित्याहुरनिशं विश्वरूपस्य चिन्तकाः

sahasraśīrṣetyevaṃ hi viśvataścakṣurityapi | śrutamityāhuraniśaṃ viśvarūpasya cintakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतः पाणिपादत्वे कृम्यादेरपि चेशता । ततश्चतुर्मुखो देव एवेशो नेतरः पुमान्

sarvataḥ pāṇipādatve kṛmyāderapi ceśatā | tataścaturmukho deva eveśo netaraḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रार्थं तमुपासीना एवमाहुः प्रजापतिः । प्रजा असृजतेत्यादिश्रुतिश्चोदाहरन्त्यमी

putrārthaṃ tamupāsīnā evamāhuḥ prajāpatiḥ | prajā asṛjatetyādiśrutiścodāharantyamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोर्नाभेः समुद्भूतो वेधाः कमलजस्ततः । विष्णुरेवेश इत्याहुर्लोके भागवता जनाः

viṣṇornābheḥ samudbhūto vedhāḥ kamalajastataḥ | viṣṇureveśa ityāhurloke bhāgavatā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवस्य पादावन्वेष्टुं शार्ङ्ग्यशक्तस्ततः शिवः । ईशो न विष्णुरित्याहुः शैवा आगममानिनः

śivasya pādāvanveṣṭuṃ śārṅgyaśaktastataḥ śivaḥ | īśo na viṣṇurityāhuḥ śaivā āgamamāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरत्रयं सादयितुं विघ्नेशं सोऽप्यपूजयत् । विनायकं प्राहुरीशं गाणपत्यमते रताः

puratrayaṃ sādayituṃ vighneśaṃ so'pyapūjayat | vināyakaṃ prāhurīśaṃ gāṇapatyamate ratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमन्ये स्वस्वपक्षाभिमानेनान्यथान्यथा । मन्त्रार्थवादकल्पादीनाश्रित्य प्रतिपेदिरे

evamanye svasvapakṣābhimānenānyathānyathā | mantrārthavādakalpādīnāśritya pratipedire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.