Vidyāraṇya: Pañcadaśī 9

संवादिभ्रमवद्ब्रह्मतत्त्वोपास्त्यापि मुच्यते । उत्तरे तापनियेऽतः श्रुतोपास्तिरनेकधा

saṃvādibhramavadbrahmatattvopāstyāpi mucyate | uttare tāpaniye'taḥ śrutopāstiranekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति

maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ | mithyājñānāviśeṣe'pi viśeṣo'rthakriyāṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपोपवरकस्यान्तर्वर्तते तत्प्रभा बहिः । दृश्यते द्वार्यथान्यत्र तद्वद्दृष्टा मणेः प्रभा

dīpopavarakasyāntarvartate tatprabhā bahiḥ | dṛśyate dvāryathānyatra tadvaddṛṣṭā maṇeḥ prabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरे प्रभाद्वयं दृष्ट्वा मणिबुद्ध्याभिधावतोः । प्रभायां मणिबुद्धिस्तु मिथ्याज्ञानं द्वयोरपि

dūre prabhādvayaṃ dṛṣṭvā maṇibuddhyābhidhāvatoḥ | prabhāyāṃ maṇibuddhistu mithyājñānaṃ dvayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लभ्यते मणिर्दीपप्रभां प्रत्यभिधावता । प्रभायां धावतावश्यं लभ्यतैव मणिर्मणेः

na labhyate maṇirdīpaprabhāṃ pratyabhidhāvatā | prabhāyāṃ dhāvatāvaśyaṃ labhyataiva maṇirmaṇeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपप्रभामणिभ्रान्तिर्विसंवादिभ्रमः स्मृतः । मणिप्रभामणिभ्रान्तिः संवादिभ्रम उच्यते

dīpaprabhāmaṇibhrāntirvisaṃvādibhramaḥ smṛtaḥ | maṇiprabhāmaṇibhrāntiḥ saṃvādibhrama ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाष्पं धूमतया बुध्वा तत्राङ्गारानुमानतः । वह्निर्यदृच्छया लब्धः स संवादिभ्रमो मतः

bāṣpaṃ dhūmatayā budhvā tatrāṅgārānumānataḥ | vahniryadṛcchayā labdhaḥ sa saṃvādibhramo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोदावर्युदकं गङ्गोदकं मत्वा विशुद्धये । सम्प्रोक्ष्य शुद्धिमाप्नोति स संवादिभ्रमो मतः

godāvaryudakaṃ gaṅgodakaṃ matvā viśuddhaye | samprokṣya śuddhimāpnoti sa saṃvādibhramo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरेणाप्तः सन्निपातं भ्रान्त्या नारायणं स्मरन् । मृतः स्वर्गमवाप्नोति स संवादिभ्रमो मतः

jvareṇāptaḥ sannipātaṃ bhrāntyā nārāyaṇaṃ smaran | mṛtaḥ svargamavāpnoti sa saṃvādibhramo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षस्यानुमानस्य तथा शास्त्रस्य गोचरे । उक्तन्यायेन संवादिभ्रमाः सन्तीह कोटिशः

pratyakṣasyānumānasya tathā śāstrasya gocare | uktanyāyena saṃvādibhramāḥ santīha koṭiśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा मृत्तिकादारुशिलाः स्युर्देवताः कथम् । अग्नित्वादिधियोपास्याः कथं वा योषिदादयः

anyathā mṛttikādāruśilāḥ syurdevatāḥ katham | agnitvādidhiyopāsyāḥ kathaṃ vā yoṣidādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयथावस्तुविज्ञानात्फलं लभ्यत ईप्सितम् । काकतालीयतः सोऽयं संवादिभ्रम उच्यते

ayathāvastuvijñānātphalaṃ labhyata īpsitam | kākatālīyataḥ so'yaṃ saṃvādibhrama ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं भ्रमोऽपि संवादी यथा सम्यक्फलप्रदः । ब्रह्मतत्त्वोपासनापि तथा मुक्तिफलप्रदा

svayaṃ bhramo'pi saṃvādī yathā samyakphalapradaḥ | brahmatattvopāsanāpi tathā muktiphalapradā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदान्तेभ्यो ब्रह्मतत्त्वमखण्डैकरसात्मकम् । परोक्षमवगम्यैतदहमस्मीत्युपासते

vedāntebhyo brahmatattvamakhaṇḍaikarasātmakam | parokṣamavagamyaitadahamasmītyupāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यग्व्यक्तिमनुल्लिख्य शास्त्राद्विष्ण्वादिमूर्तिवत् । अस्ति ब्रह्मेति सामान्यज्ञानमत्रं परोक्षधीः

pratyagvyaktimanullikhya śāstrādviṣṇvādimūrtivat | asti brahmeti sāmānyajñānamatraṃ parokṣadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भुजाद्यवगतावपि मूर्तिमनुल्लिखन् । अक्षैः परोक्षज्ञान्येव न तदा विष्णुमीक्षते

caturbhujādyavagatāvapi mūrtimanullikhan | akṣaiḥ parokṣajñānyeva na tadā viṣṇumīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षत्वापराधेन भवेन्नातत्त्ववेदनम् । प्रमाणेनैव शास्त्रेण सत्यमूर्तेर्विभासनात्

parokṣatvāparādhena bhavennātattvavedanam | pramāṇenaiva śāstreṇa satyamūrtervibhāsanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्चिदानन्दरूपस्य शास्त्राद्भानेऽप्यनुल्लिखन् । प्रत्यंचं साक्षिणं तत्तु ब्रह्म साक्षान्न वीक्षते

saccidānandarūpasya śāstrādbhāne'pyanullikhan | pratyaṃcaṃ sākṣiṇaṃ tattu brahma sākṣānna vīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रोक्तेनैव मार्गेण सच्चिदानन्दनिर्णयात् । परोक्षमपि तज्ज्ञानं तत्त्वज्ञानं न तु भ्रमः

śāstroktenaiva mārgeṇa saccidānandanirṇayāt | parokṣamapi tajjñānaṃ tattvajñānaṃ na tu bhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म यद्यपि शास्त्रेषु प्रत्यक्त्वेनैव वर्णितम् । महावाक्यैस्तथाप्येतद्दुर्बोधमविचारिणः

brahma yadyapi śāstreṣu pratyaktvenaiva varṇitam | mahāvākyaistathāpyetaddurbodhamavicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहाद्यात्मत्वविभ्रान्तौ जागृत्यां न हठात्पुमान् । ब्रह्मात्मत्वेन विज्ञातुं क्षमते मन्दधीत्वतः

dehādyātmatvavibhrāntau jāgṛtyāṃ na haṭhātpumān | brahmātmatvena vijñātuṃ kṣamate mandadhītvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्ममात्रं सुविज्ञेयं श्रद्धालोः शास्त्रदर्शिनः । अपरोक्षद्वैतबुद्धिः परोक्षद्वैतबुद्ध्यनुत्

brahmamātraṃ suvijñeyaṃ śraddhāloḥ śāstradarśinaḥ | aparokṣadvaitabuddhiḥ parokṣadvaitabuddhyanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरोक्षशिलाबुद्धिर्न परोक्षेशतां नुदेत् । प्रतिमादिषु विष्णुत्वे को वा विप्रतिपद्यते

aparokṣaśilābuddhirna parokṣeśatāṃ nudet | pratimādiṣu viṣṇutve ko vā vipratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्रद्धालोरविश्वासोः नोदाहरणमर्हति । श्रद्धालोरेव सर्वत्र वैदिकेष्वधिकारतः

aśraddhāloraviśvāsoḥ nodāharaṇamarhati | śraddhāloreva sarvatra vaidikeṣvadhikārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकृदाप्तोपदेशेन परोक्षज्ञानमुद्भवेत् । विष्णुमूर्त्युपदेशो हि न मीमांसामपेक्षते

sakṛdāptopadeśena parokṣajñānamudbhavet | viṣṇumūrtyupadeśo hi na mīmāṃsāmapekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मोपास्ती विचार्येतेऽनुष्ठेयाविनिर्णयात् । बहुशाखाविप्रकीर्णं निर्णेतुं कः प्रभुर्नरः

karmopāstī vicāryete'nuṣṭheyāvinirṇayāt | bahuśākhāviprakīrṇaṃ nirṇetuṃ kaḥ prabhurnaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्णितोऽर्थः कल्पसूत्रैर्ग्रथितस्तावतास्तिकः । विचारमन्तरेणापि शक्तोऽनुष्ठातुमञ्जसा

nirṇito'rthaḥ kalpasūtrairgrathitastāvatāstikaḥ | vicāramantareṇāpi śakto'nuṣṭhātumañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपास्तीनामनुष्ठानमार्षग्रन्थेषु वर्णितम् । विचाराक्षममर्त्याश्च तत्श्रुत्वोपासते गुरोः

upāstīnāmanuṣṭhānamārṣagrantheṣu varṇitam | vicārākṣamamartyāśca tatśrutvopāsate guroḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदवाक्यानि निर्णेतुमिच्छन्मीमांसतां जनः । आप्तोपदेशमन्त्रेण ह्यनुष्ठानं तु सम्भवेत्

vedavākyāni nirṇetumicchanmīmāṃsatāṃ janaḥ | āptopadeśamantreṇa hyanuṣṭhānaṃ tu sambhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मसाक्षात्कृतिस्त्वेवं विचारेण विना नृणाम् । आप्तोपदेशमात्रेण न सम्भवति कुत्रचित्

brahmasākṣātkṛtistvevaṃ vicāreṇa vinā nṛṇām | āptopadeśamātreṇa na sambhavati kutracit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षज्ञानमश्रद्धा प्रतिबध्नाति नेतरत् । अविचारोऽपरोक्षस्य ज्ञानस्य प्रतिबन्धकः

parokṣajñānamaśraddhā pratibadhnāti netarat | avicāro'parokṣasya jñānasya pratibandhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचाराप्यपरोक्षेण ब्रह्मात्मानं न वेत्ति चेत् । आपरोक्ष्यावसानत्वाद्भूयोभूयो विचारयेत्

vicārāpyaparokṣeṇa brahmātmānaṃ na vetti cet | āparokṣyāvasānatvādbhūyobhūyo vicārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारयन्नामरणं नैवात्मानं लभेत चेत् । जन्मान्तरे लभेतैव प्रतिबन्धक्षये सति

vicārayannāmaraṇaṃ naivātmānaṃ labheta cet | janmāntare labhetaiva pratibandhakṣaye sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह वामुत्र वा विद्येत्येवं सूत्रकृतोदितम् । शृण्वन्तोऽप्यत्र बहवो यन्न विद्युरिति श्रुतिः

iha vāmutra vā vidyetyevaṃ sūtrakṛtoditam | śṛṇvanto'pyatra bahavo yanna vidyuriti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भ एव शयानः सन्वामदेवोऽवबुद्धवान् । पूर्वाभ्यस्तविचारेण यद्वदध्ययनादिषु

garbha eva śayānaḥ sanvāmadevo'vabuddhavān | pūrvābhyastavicāreṇa yadvadadhyayanādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुवारमधीतेऽपि तदा नायाति चेत्पुनः । दिनान्तरेऽनधीत्यैव पूर्वाधीतं स्मरेत्पुमान्

bahuvāramadhīte'pi tadā nāyāti cetpunaḥ | dināntare'nadhītyaiva pūrvādhītaṃ smaretpumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन परिपच्यन्ते कृषिदर्भादयो यथा । तद्वदात्मविचारोऽपि शनैः कालेन पच्यते

kālena paripacyante kṛṣidarbhādayo yathā | tadvadātmavicāro'pi śanaiḥ kālena pacyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनःपुनर्विचारोऽपि त्रिविधप्रतिबन्धतः । न वेत्ति तत्त्वमित्येतद्वार्तिके सम्यगीरितम्

punaḥpunarvicāro'pi trividhapratibandhataḥ | na vetti tattvamityetadvārtike samyagīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतस्तज्ज्ञानमिति चेत्तद्धि बन्धपरिक्षयात् । असावपि च भूतो वा भावी वा वर्तते तथा

kutastajjñānamiti cettaddhi bandhaparikṣayāt | asāvapi ca bhūto vā bhāvī vā vartate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधीतवेदवेदार्थोऽप्यत एव न मुच्यते । हिरण्यनिधिदृष्टान्तादिदमेव हि दर्शितम्

adhītavedavedārtho'pyata eva na mucyate | hiraṇyanidhidṛṣṭāntādidameva hi darśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतेनापि महिषीस्नेहेन प्रतिबन्धतः । भिक्षुस्तत्त्वं न वेदेति गाथा लोके प्रगीयते

atītenāpi mahiṣīsnehena pratibandhataḥ | bhikṣustattvaṃ na vedeti gāthā loke pragīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुसृत्य गुरुः स्नेहं महिष्यां तत्त्वमुक्तवान् । ततो यथावद्वेदैष प्रतिबन्धस्य संक्षयात्

anusṛtya guruḥ snehaṃ mahiṣyāṃ tattvamuktavān | tato yathāvadvedaiṣa pratibandhasya saṃkṣayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबन्धो वर्तमानो विषयासक्तिलक्षणः । प्रज्ञामान्द्यं कुतर्कश्च विपर्ययदुराग्रहः

pratibandho vartamāno viṣayāsaktilakṣaṇaḥ | prajñāmāndyaṃ kutarkaśca viparyayadurāgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमाद्यैः श्रवणाद्यैश्च तत्र तत्रोचितैः क्षयम् । नीतेऽस्मिन्प्रतिबन्धेऽतः स्वस्य ब्रह्मत्वमश्नुते

śamādyaiḥ śravaṇādyaiśca tatra tatrocitaiḥ kṣayam | nīte'sminpratibandhe'taḥ svasya brahmatvamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगामिप्रतिबन्धश्च वामदेवे समीरितः । एकेन जन्मना क्षीणो भरतस्य त्रिजन्मभिः

āgāmipratibandhaśca vāmadeve samīritaḥ | ekena janmanā kṣīṇo bharatasya trijanmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगभ्रष्टस्य गीतायामतीते बहुजन्मनि । प्रतिबन्धक्षयः प्रोक्तो न विचारोऽप्यनर्थकः

yogabhraṣṭasya gītāyāmatīte bahujanmani | pratibandhakṣayaḥ prokto na vicāro'pyanarthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानात्मतत्त्वविचारतः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते

prāpya puṇyakṛtāṃ lokānātmatattvavicārataḥ | śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । निस्पृहः ब्रह्मतत्त्वस्य विचारात्तद्धि दुर्लभम्

athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām | nispṛhaḥ brahmatattvasya vicārāttaddhi durlabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयस्तस्मादेतद्धि दुर्लभम्

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam | yatate ca tato bhūyastasmādetaddhi durlabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ | anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मलोकाभिवाञ्छायां सम्यक्सत्यां निरुध्यताम् । विचारयेद्य आत्मानं न तु साक्षात्करोत्ययम्

brahmalokābhivāñchāyāṃ samyaksatyāṃ nirudhyatām | vicārayedya ātmānaṃ na tu sākṣātkarotyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः इति शास्त्रतः । ब्रह्मलोके सकल्पान्ते ब्रह्मणा सह मुच्यते

vedāntavijñānasuniścitārthāḥ iti śāstrataḥ | brahmaloke sakalpānte brahmaṇā saha mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केषांचित्स विचारोऽपि कर्मणा प्रतिबद्ध्यते । श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्य इति श्रुतेः

keṣāṃcitsa vicāro'pi karmaṇā pratibaddhyate | śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhya iti śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तबुद्धिमान्द्याद्वा सामग्र्या वाप्यसम्भवात् । यो विचारं न लभते ब्रह्मोपासीत सोऽनिशम्

atyantabuddhimāndyādvā sāmagryā vāpyasambhavāt | yo vicāraṃ na labhate brahmopāsīta so'niśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणब्रह्मतत्त्वस्य न ह्युपास्तेरसम्भवः । सगुणब्रह्मणीवात्र प्रत्ययावृत्तिसम्भवात्

nirguṇabrahmatattvasya na hyupāsterasambhavaḥ | saguṇabrahmaṇīvātra pratyayāvṛttisambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाङ्मनसगम्यं तन्नोपास्यमिति चेत्तदा । अवाङ्मनसगम्यस्य वेदनं च न सम्भवेत्

avāṅmanasagamyaṃ tannopāsyamiti cettadā | avāṅmanasagamyasya vedanaṃ ca na sambhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वागाद्यगोचराकारमित्येवं यदि वेत्त्यसौ । वागाद्यगोचराकारमित्युपासित नो कुतः

vāgādyagocarākāramityevaṃ yadi vettyasau | vāgādyagocarākāramityupāsita no kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सगुणत्वमुपास्यत्वाद्यदि वेद्यत्वतोऽपि तत् । वेद्यं चेल्लक्षणावृत्त्या लक्षितं समुपास्यताम्

saguṇatvamupāsyatvādyadi vedyatvato'pi tat | vedyaṃ cellakṣaṇāvṛttyā lakṣitaṃ samupāsyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म विद्धि तदेव त्वं नत्विदं यदुपासते । इति श्रुतेरुपास्यत्वं निषिद्धं ब्रह्मणो यदि

brahma viddhi tadeva tvaṃ natvidaṃ yadupāsate | iti śruterupāsyatvaṃ niṣiddhaṃ brahmaṇo yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदितादन्यदेवेति श्रुतेर्वेद्यत्वमस्य न । यथा श्रुत्यैव वेद्यं तत्तथा श्रुत्याप्युपास्यताम्

viditādanyadeveti śrutervedyatvamasya na | yathā śrutyaiva vedyaṃ tattathā śrutyāpyupāsyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवास्तवी वेद्यता चेदुपास्यत्वं तथा न किम् । वृत्तिव्याप्तिर्वेद्यता चेदुपास्यत्वेऽपि तत्समम्

avāstavī vedyatā cedupāsyatvaṃ tathā na kim | vṛttivyāptirvedyatā cedupāsyatve'pi tatsamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का ते भक्तिरुपास्तौ चेत्कस्ते द्वेषस्तदीरय । मानाभावो न वाच्योऽस्यां बहुश्रुतिषु दर्शनात्

kā te bhaktirupāstau cetkaste dveṣastadīraya | mānābhāvo na vācyo'syāṃ bahuśrutiṣu darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरस्मिंस्तापनीये शैब्यप्रश्नेऽथ काठके । माण्डुक्यादौ च सर्वत्र निर्गुणोपास्तिरीरिता

uttarasmiṃstāpanīye śaibyapraśne'tha kāṭhake | māṇḍukyādau ca sarvatra nirguṇopāstirīritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुष्ठानप्रकारोऽस्याः पञ्चीकरण ईरितः । ज्ञानसाधनमेतच्चेन्नेति केनात्र वर्णितम्

anuṣṭhānaprakāro'syāḥ pañcīkaraṇa īritaḥ | jñānasādhanametaccenneti kenātra varṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुतिष्ठति कोऽप्येतदिति चेन्नानुतिष्ठतु । पुरुषस्यापराधेन किमुपास्तिः प्रदुष्यति

nānutiṣṭhati ko'pyetaditi cennānutiṣṭhatu | puruṣasyāparādhena kimupāstiḥ praduṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतोऽप्यतिशयं मत्वा मन्त्रान्वश्यादिकारिणः । मूढा जपन्तु तेभ्योऽतिमूढाः कृषिमुपासताम्

ito'pyatiśayaṃ matvā mantrānvaśyādikāriṇaḥ | mūḍhā japantu tebhyo'timūḍhāḥ kṛṣimupāsatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठन्तु मूढाः प्रकृता निर्गुणोपास्तिरीर्यते । विद्यैक्यात्सर्वशाखास्थान्गुणानत्रोपसंहरेत्

tiṣṭhantu mūḍhāḥ prakṛtā nirguṇopāstirīryate | vidyaikyātsarvaśākhāsthānguṇānatropasaṃharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दादेर्विधेयस्य गुणसङ्घस्य संहृतिः । आनन्दादय इत्यस्मिन्सूत्रे व्यासेन वर्णिता

ānandādervidheyasya guṇasaṅghasya saṃhṛtiḥ | ānandādaya ityasminsūtre vyāsena varṇitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थूलादेर्निषेध्यस्य गुणसङ्घस्य संहृतिः । तथा व्यासेन सूत्रेऽस्मिनुक्ताक्षरधियान्त्विति

asthūlāderniṣedhyasya guṇasaṅghasya saṃhṛtiḥ | tathā vyāsena sūtre'sminuktākṣaradhiyāntviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणब्रह्मतत्त्वस्य विद्यायां गुणसंहृतिः । न युज्येतेत्युपालम्भो व्यासं प्रत्येव मां तु न

nirguṇabrahmatattvasya vidyāyāṃ guṇasaṃhṛtiḥ | na yujyetetyupālambho vyāsaṃ pratyeva māṃ tu na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यस्मश्रुसूर्यादिमूर्तीनामनुदाहृतेः । अविरुद्धं निर्गुणत्वमिति चेत्तुष्यतां त्वया

hiraṇyasmaśrusūryādimūrtīnāmanudāhṛteḥ | aviruddhaṃ nirguṇatvamiti cettuṣyatāṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणानां लक्षकत्वेन न तत्त्वेऽन्तःप्रवेशनम् । इति चेदस्त्वेवमेव ब्रह्मतत्त्वमुपास्यताम्

guṇānāṃ lakṣakatvena na tattve'ntaḥpraveśanam | iti cedastvevameva brahmatattvamupāsyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दादिभिरस्थूलादिभिःस्वात्मात्र लक्षितः । अखण्डैकरसः सोऽहमस्मीत्येवमुपासते

ānandādibhirasthūlādibhiḥsvātmātra lakṣitaḥ | akhaṇḍaikarasaḥ so'hamasmītyevamupāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधोपास्त्योर्विशेषः क इति चेदुच्यते शृणु । वस्तुतत्न्त्रो भवेद्बोधः कर्तृतन्त्रमुपासनम्

bodhopāstyorviśeṣaḥ ka iti ceducyate śṛṇu | vastutatntro bhavedbodhaḥ kartṛtantramupāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचाराज्जायते बोधोऽनिच्छा यं न निवर्तयेत् । स्वोत्पत्तिमात्रात्संसारे दहत्यखिलसत्यताम्

vicārājjāyate bodho'nicchā yaṃ na nivartayet | svotpattimātrātsaṃsāre dahatyakhilasatyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावता कृतकृत्यः सन्नित्यतृप्तिमुपागतः । जीवन्मुक्तिमनुप्राप्य प्रारब्धक्षयमीक्षते

tāvatā kṛtakṛtyaḥ sannityatṛptimupāgataḥ | jīvanmuktimanuprāpya prārabdhakṣayamīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्तोपदेशं विश्वस्य श्रद्धालुरविचारयन् । चिन्तयेत्प्रत्ययैरन्यैरनन्तरितवृत्तिभिः

āptopadeśaṃ viśvasya śraddhāluravicārayan | cintayetpratyayairanyairanantaritavṛttibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच्चिन्त्यस्वरूपत्वाभिमानः स्वस्य जायते । तावद्विचिन्त्य पश्चाच्च तथैवामृति धारयेत्

yāvaccintyasvarūpatvābhimānaḥ svasya jāyate | tāvadvicintya paścācca tathaivāmṛti dhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मचारी भिक्षमाणो युतः संवर्गविद्यया । संवर्गरूपतां चित्ते धारयित्वा ह्यभिक्षता

brahmacārī bhikṣamāṇo yutaḥ saṃvargavidyayā | saṃvargarūpatāṃ citte dhārayitvā hyabhikṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्वेच्छया कर्तुमकर्तुं कर्तुमन्यथा । शक्योपास्तिरतो नित्यं कुर्यात्प्रत्ययसन्ततिम्

puruṣasvecchayā kartumakartuṃ kartumanyathā | śakyopāstirato nityaṃ kuryātpratyayasantatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाध्यायी ह्यप्रमत्तोऽधीते स्वप्नेऽपि वासितः । जपिता तु जपत्येव तथा ध्यातापि वासयेत्

vedādhyāyī hyapramatto'dhīte svapne'pi vāsitaḥ | japitā tu japatyeva tathā dhyātāpi vāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोधिप्रत्ययं त्यक्त्वा नैरन्तर्येण भावयन् । लभते वासनावेशात्स्वप्नादावपि भावनाम्

virodhipratyayaṃ tyaktvā nairantaryeṇa bhāvayan | labhate vāsanāveśātsvapnādāvapi bhāvanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुञ्जानोऽपि निज आरब्धमास्थातिशयतोऽनिशम् । ध्यातुं शक्तो न सन्देहो विषयव्यसनी यथा

bhuñjāno'pi nija ārabdhamāsthātiśayato'niśam | dhyātuṃ śakto na sandeho viṣayavyasanī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परव्यसनिनी नारी व्यग्रापि गृहकर्मणि । तदेवास्वादयत्यन्तः परसङ्गरसायनम्

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi | tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परसङ्गं स्वादयन्त्या अपि नो गृहकर्म तत् । कुण्ठी भवेदपि त्वेतदापातेनैव वर्तते

parasaṅgaṃ svādayantyā api no gṛhakarma tat | kuṇṭhī bhavedapi tvetadāpātenaiva vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहकृत्यव्यसनिनी यथा सम्यक्करोति तत् । परव्यसनिनी तद्वन्न करोत्येव सर्वथा

gṛhakṛtyavyasaninī yathā samyakkaroti tat | paravyasaninī tadvanna karotyeva sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ध्यानैकनिष्ठोऽपि लेशाल्लौकिकमाचरेत् । तत्त्ववित्त्वविरोधित्वाल्लौकिकं सम्यगाचरेत्

evaṃ dhyānaikaniṣṭho'pi leśāllaukikamācaret | tattvavittvavirodhitvāllaukikaṃ samyagācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायामयः प्रपञ्चोऽयमात्मा चैतन्यरूपधृक् । इति बोधे विरोधः को लौकिकव्यवहारिणः

māyāmayaḥ prapañco'yamātmā caitanyarūpadhṛk | iti bodhe virodhaḥ ko laukikavyavahāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेक्षते व्यवहृतिर्न प्रपञ्चस्य वस्तुताम् । नाप्यात्मजाड्यं किंत्वेषा साधनान्येव काङ्क्षति

apekṣate vyavahṛtirna prapañcasya vastutām | nāpyātmajāḍyaṃ kiṃtveṣā sādhanānyeva kāṅkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोवाक्कायतद्बाह्यपदार्थाः साधनानि तान् । तत्त्वविन्नोपमृद्नाति व्यवहारोऽस्य नो कुतः

manovākkāyatadbāhyapadārthāḥ sādhanāni tān | tattvavinnopamṛdnāti vyavahāro'sya no kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमृद्नाति चित्तं चेद्ध्यातासौ न तु तत्त्ववित् । न बुद्धिं मर्द्दयन्दृष्टो घटतत्त्वस्य वेदिता

upamṛdnāti cittaṃ ceddhyātāsau na tu tattvavit | na buddhiṃ marddayandṛṣṭo ghaṭatattvasya veditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकृत्प्रत्ययमात्रेण घटश्चेद्भासते तदा । स्वप्रकाशोऽयमात्मा किं घटवच्च न भासते

sakṛtpratyayamātreṇa ghaṭaścedbhāsate tadā | svaprakāśo'yamātmā kiṃ ghaṭavacca na bhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रकाशतया किं ते तद्बुद्धिस्तत्त्ववेदनम् । बुद्धिश्च क्षणनाश्येति चोद्यं तुल्यं घटादिषु

svaprakāśatayā kiṃ te tadbuddhistattvavedanam | buddhiśca kṣaṇanāśyeti codyaṃ tulyaṃ ghaṭādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटादौ निश्चिते बुद्धिर्नश्यत्येव यदा घटः । इष्टो नेतुं तदा शक्य इति चेत्सममात्मनि

ghaṭādau niścite buddhirnaśyatyeva yadā ghaṭaḥ | iṣṭo netuṃ tadā śakya iti cetsamamātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चित्य सकृदात्मानं यदापेक्षा तदैव तत् । वक्तुं मन्तुं तथा ध्यातुं शक्नोत्येव हि तत्त्ववित्

niścitya sakṛdātmānaṃ yadāpekṣā tadaiva tat | vaktuṃ mantuṃ tathā dhyātuṃ śaknotyeva hi tattvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपासक इव ध्यायं लौकिकं विस्मरेत् यदि । विस्मरत्येव सा ध्यानाद्विस्मृतिर्न तु वेदनात्

upāsaka iva dhyāyaṃ laukikaṃ vismaret yadi | vismaratyeva sā dhyānādvismṛtirna tu vedanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानं त्वैच्छिकमेतस्य वेदनान्मुक्तिसिद्धितः । ज्ञानादेव तु कैवल्यमिति शास्त्रेषु डिण्डिमः

dhyānaṃ tvaicchikametasya vedanānmuktisiddhitaḥ | jñānādeva tu kaivalyamiti śāstreṣu ḍiṇḍimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वविद्यदि न ध्यायेत्प्रवर्तेत तदा बहिः । प्रवर्ततां सुखेनायं को बाधोऽस्य प्रवर्तने

tattvavidyadi na dhyāyetpravarteta tadā bahiḥ | pravartatāṃ sukhenāyaṃ ko bādho'sya pravartane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिप्रसङ्ग इति चेत्प्रसङ्गं तावदीरय । प्रसङ्गो विधिशास्त्रं चेन्न तत्तत्त्वविदं प्रति

atiprasaṅga iti cetprasaṅgaṃ tāvadīraya | prasaṅgo vidhiśāstraṃ cenna tattattvavidaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमवयोवस्थाभिमानो यस्य विद्यते । तस्यैव हि निषेधाश्च विधयः सकला अपि

varṇāśramavayovasthābhimāno yasya vidyate | tasyaiva hi niṣedhāśca vidhayaḥ sakalā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिताः । नात्मनो बोधरूपस्येत्येवं तस्य विनिश्चयः

varṇāśramādayo dehe māyayā parikalpitāḥ | nātmano bodharūpasyetyevaṃ tasya viniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधिमथ कर्माणि मा करोतु करोतु वा । हृदयेनास्तसर्वास्थो मुक्त एवोत्तमाशयः

samādhimatha karmāṇi mā karotu karotu vā | hṛdayenāstasarvāstho mukta evottamāśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैष्कर्म्येण न तस्यार्थस्तस्यार्थोऽस्ति न कर्मभिः । न समाधानजप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः

naiṣkarmyeṇa na tasyārthastasyārtho'sti na karmabhiḥ | na samādhānajapyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मासङ्गस्ततोऽन्यत्स्यादिन्द्रजालं हि मायिकम् । इत्यचञ्चलनिर्णिते कुतो मनसि वासना

ātmāsaṅgastato'nyatsyādindrajālaṃ hi māyikam | ityacañcalanirṇite kuto manasi vāsanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं नास्ति प्रसङ्गोऽपि कुतोऽस्यातिप्रसञ्जनम् । प्रसङ्गो यस्य तस्यैव शङ्क्येतातिप्रसञ्जनम्

evaṃ nāsti prasaṅgo'pi kuto'syātiprasañjanam | prasaṅgo yasya tasyaiva śaṅkyetātiprasañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यभावान्न बालस्य दृश्यतेऽतिप्रसञ्जनम् । स्यात्कुतोऽतिप्रसङ्गोऽस्य विध्यभावे समे सति

vidhyabhāvānna bālasya dṛśyate'tiprasañjanam | syātkuto'tiprasaṅgo'sya vidhyabhāve same sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न किंचिद्वेत्ति बालश्चेत्सर्वं वेत्त्येव तत्त्ववित् । अल्पज्ञस्यैव विधयः सर्वे स्युर्नान्ययोर्द्वयोः

na kiṃcidvetti bālaścetsarvaṃ vettyeva tattvavit | alpajñasyaiva vidhayaḥ sarve syurnānyayordvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शापानुग्रहसामर्थ्यं यस्यासौ तत्त्वविद्यदि । न तत् शापादिसामर्थ्यं फलं स्यात्तपसो यतः

śāpānugrahasāmarthyaṃ yasyāsau tattvavidyadi | na tat śāpādisāmarthyaṃ phalaṃ syāttapaso yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यासादेरपि सामर्थ्यं दृश्यते तपसो बलात् । शापादिकारणादन्यत्तपोज्ञानस्य कारणम् ॥। १०९॥ द्वयं यस्यास्ति तस्यैव सामर्थ्यज्ञानयोर्जनिः । एकैकं तु तपः कुर्वन्नेकैकं लभते फलम्

vyāsāderapi sāmarthyaṃ dṛśyate tapaso balāt | śāpādikāraṇādanyattapojñānasya kāraṇam ||| 109|| dvayaṃ yasyāsti tasyaiva sāmarthyajñānayorjaniḥ | ekaikaṃ tu tapaḥ kurvannekaikaṃ labhate phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामर्थ्यहीनो निन्द्यश्चेद्यतिभिर्विधिवर्जितः । निन्द्यन्ते यतयोऽप्यन्यैरनिशं भोगलंपटैः

sāmarthyahīno nindyaścedyatibhirvidhivarjitaḥ | nindyante yatayo'pyanyairaniśaṃ bhogalaṃpaṭaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षावस्त्रादि रक्षेयुर्यद्येते भोगतुष्टये । अहो यतित्वमेतेषां वैराग्यभरमन्थरम्

bhikṣāvastrādi rakṣeyuryadyete bhogatuṣṭaye | aho yatitvameteṣāṃ vairāgyabharamantharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमपरान्मूर्खा निन्दन्त्वित्युच्यते यदि । देहात्ममतयो बुद्धं निन्दन्त्वाश्रममानिनः

varṇāśramaparānmūrkhā nindantvityucyate yadi | dehātmamatayo buddhaṃ nindantvāśramamāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदित्थं तत्त्वविज्ञाने साधनानुपमर्दनात् । ज्ञानिनाचरितुं शक्यं सम्यग्राज्यादि लौकिकम्

taditthaṃ tattvavijñāne sādhanānupamardanāt | jñāninācarituṃ śakyaṃ samyagrājyādi laukikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यात्वबुद्ध्या तत्रेच्छा नास्ति चेत्तर्हि मास्तु तत् । ध्यायन्वाथ व्यवहरन्यथारब्धं वसत्वयम्

mithyātvabuddhyā tatrecchā nāsti cettarhi māstu tat | dhyāyanvātha vyavaharanyathārabdhaṃ vasatvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपासकस्तु सततं ध्यायन्नेव वसेदिति । ध्यानेनैव कृतं तस्य ब्रह्मत्वं विष्णुतादिवत्

upāsakastu satataṃ dhyāyanneva vasediti | dhyānenaiva kṛtaṃ tasya brahmatvaṃ viṣṇutādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानोपादानकं यत्तद्ध्यानाभावे विलीयते । वास्तवी ब्रह्मता नैव ज्ञानाभावे विलीयते

dhyānopādānakaṃ yattaddhyānābhāve vilīyate | vāstavī brahmatā naiva jñānābhāve vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोऽभिज्ञापकं ज्ञानं न नित्यं जनयत्यदः । ज्ञापकाभावमात्रेण न हि सत्यं विलीयते

tato'bhijñāpakaṃ jñānaṃ na nityaṃ janayatyadaḥ | jñāpakābhāvamātreṇa na hi satyaṃ vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्त्येव उपासकस्यापि वास्तवी ब्रह्मतेति चेत् । पामराणां तिरश्चां च वास्तवी ब्रह्मता न किम्

astyeva upāsakasyāpi vāstavī brahmateti cet | pāmarāṇāṃ tiraścāṃ ca vāstavī brahmatā na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानादपुमर्थत्वमुभयत्रापि तत्समम् । उपवासाद्यथा भिक्षा वरं ध्यानं तथान्यथः

ajñānādapumarthatvamubhayatrāpi tatsamam | upavāsādyathā bhikṣā varaṃ dhyānaṃ tathānyathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पामराणां व्यवहृतेर्वरं कर्माद्यनुष्ठितिः । ततोऽपि सगुणोपास्तिर्निर्गुणोपासनं ततः

pāmarāṇāṃ vyavahṛtervaraṃ karmādyanuṣṭhitiḥ | tato'pi saguṇopāstirnirguṇopāsanaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.