गुणादागतो गौणः। यथा-गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोर्ऽथो वाहीकः। अप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव बुद्ध्यते। मुखमिव प्रधानत्वात् मुख्यःउप्रथम इत्यर्थः। गौणे ह्यर्थे शब्दः प्रयुज्यमानो मुखार्थारोपेण प्रवर्थते। एवं चाप्रसिद्धत्वं गौणलाक्षणिकत्वं चात्र गौणत्वम्। तेन ऽप्रियत्रयाणाम्ऽ इत्यादौ त्रयादेशो भवत्येव, तत्र त्रिशब्दार्थस्येतरविशेषणत्वे ऽप्युक्तगौणत्वाभावात्। किञ्चायं न्यायो न प्रातिपदिककार्ये, किन्तूपात्तं विशिष्यार्थोपस्थापकं विशिष्टरूपं यत्र तादृशपदकार्य एव। परिनिष्टितस्य पदान्तरसम्बन्धे हि ऽगौर्वाहीकःऽ इत्यादौ गौणत्वप्रतीतिर्नतु प्रातिपदिकसम्स्कारवेलायामित्यन्तरङ्गत्वाज्जातसंस्कारबाधायोगः प्रातिपदिककार्ये प्रवृत्यभावे बीजम्। श्वशुरसदृशस्यापत्यमित्यर्थके ऽश्वाशुरिःऽ इत्यादावत इञः सिद्धये - उपात्तमित्यादि। न च प्रातिपतिकपदं तादृशमिति वाच्यम्, तेन हि प्रातिपदिकपदवत्वेनोपस्थितिरिति तस्य विशिष्यार्थोपस्थापकत्वाभावात्। निपातपदं तु चादित्वेनैव चादीनामुपस्थापकमिति तदुद्देश्यककार्यनिधायके ऽओत्ऽ इत्यादावेतत्प्रवृत् ऽगोभवत्त्याऽ इत्यादौ दोषो न। ऽअग्नीषोमौ माणवकौऽ इत्यत्र प्रसिद्धदेवताद्वन्द्ववाच्यग्नीषोमपदस्य तत्सदृशपरत्वे ऽप्यन्तरङ्गत्वादीत्वषत्वे भवत एव। सदृशलाक्षणिकाग्निसोमपदयोर्द्वन्द्वे तन्नामकावित्यर्थके च नेत्वषत्वे, आद्ये गौणलाक्षणिकत्वात्, अन्त्ये ऽप्रसिद्धत्वात्। अत एव ऽअग्निसोमौ माणवकोऽ इत्यत्र गौणमुख्यन्यायेन शत्ववारणपरम्,"अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः"इति सूत्रस्थं भाष्यं सङ्गच्छते। ऽगां पाठयऽ इत्यादौ मुख्य गोपदार्थस्य पाठनकर्मत्वासम्भवेन निभक्त्युत्पत्तिवेलायां प्रयोक्तृभिर्गौणार्थत्वस्य प्रतीतावप्यपदस्याप्रयोगेण बोद्धृभिः सर्वत्र पदस्यैव गौणार्थकत्वस्य ग्रहेण ऽअत्वं त्वं सम्पद्यते, ऽअमहान् महान्भूतः, ऽत्वद्भवतिठ इत्यादि भाश्यप्रयोगे त्वाद्यादेशदीर्गादीनां करणेन चास्य न्यायस्य पदकार्यविषयत्वमेवोचितम्। अन्यथा वाक्यसंस्कार पक्षे तेषु तदनापत्तिः। किञ्च"शुक्लाम्ऽ इत्युक्ते कर्म निर्दिष्टम् कर्ता क्रियाचानिर्दिष्टे"इत्याद्युक्त्या ऽइहेदानीं गामभ्याज कृष्णां देवदत्तेत्यादौ सर्वं निर्दिष्टम्, गामेव कर्म, देवदत्त एव कर्त्ता, अभ्याजैव क्रियाऽ इत्यर्थकेनार्थवत्सूत्रस्थभाष्येण कारकादिमात्रप्रयोगे योग्यसर्वक्रियाध्यहारे प्रसक्ते नियमार्थः क्रियावाचकादिप्रयोग इत्येतत्तात्पर्यकेण सामान्यतः क्रियाजन्यफलाश्रयत्वमात्रविवक्षायां द्वितीयादीनां साधुत्वान्वाख्यानमित्यर्थलाभेन पाठनक्रियान्वयकाले पदस्यैव गौणर्थत्वप्रतीतिः प्रयोक्तुरपि। एतन्मूलकः"अभिव्यक्तपदार्थाः येऽ इति श्लोकोपि पदकार्यविषयकः। ध्वनितं चेदम् ऽसर्वादीनिऽ इति सूत्रे संज्ञाभूतानां प्रतिषेधमारभता वार्त्तिककृता,"पूर्वपरा"इति सूत्रे ऽअसंज्ञायाम्ऽ इति वदता सूत्रकृता, अन्वर्थसंज्ञया तत्प्रत्याख्यानं कुर्वता भाष्यकृता च। अर्थाश्रय एतदेवं भवति, शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्वे-इति ऽओत्ऽ सूत्रस्थ भाष्यस्य लौकिकार्थवत्वयोग्यपदाश्रय एष न्यायः, तद्रहितशब्दाश्रये च ते इत्यर्थः। ऽगोतःऽ इति यथाश्रुतसूत्रे विशिष्टरूपोपादानसत्वेनोक्तरीत्यैवतस्य भाष्यस्य व्याख्येयत्वादित्यलम्॥ अर्थवद्ग्रहणे-इत्यस्यापवादमाह :- अनिनस्मिन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति
guṇādāgato gauṇaḥ/ yathā-gośabdasya jāḍyādiguṇanimittor'tho vāhīkaḥ/ aprasiddhaśca saṃjñādirapi tadguṇāropādeva buddhyate/ mukhamiva pradhānatvāt mukhyaḥuprathama ityarthaḥ/ gauṇe hyarthe śabdaḥ prayujyamāno mukhārthāropeṇa pravarthate/ evaṃ cāprasiddhatvaṃ gauṇalākṣaṇikatvaṃ cātra gauṇatvam/ tena 'priyatrayāṇām' ityādau trayādeśo bhavatyeva, tatra triśabdārthasyetaraviśeṣaṇatve 'pyuktagauṇatvābhāvāt/ kiñcāyaṃ nyāyo na prātipadikakārye, kintūpāttaṃ viśiṣyārthopasthāpakaṃ viśiṣṭarūpaṃ yatra tādṛśapadakārya eva/ pariniṣṭitasya padāntarasambandhe hi 'gaurvāhīkaḥ' ityādau gauṇatvapratītirnatu prātipadikasamskāravelāyāmityantaraṅgatvājjātasaṃskārabādhāyogaḥ prātipadikakārye pravṛtyabhāve bījam/ śvaśurasadṛśasyāpatyamityarthake 'śvāśuriḥ' ityādāvata iñaḥ siddhaye - upāttamityādi/ na ca prātipatikapadaṃ tādṛśamiti vācyam, tena hi prātipadikapadavatvenopasthitiriti tasya viśiṣyārthopasthāpakatvābhāvāt/ nipātapadaṃ tu cāditvenaiva cādīnāmupasthāpakamiti taduddeśyakakāryanidhāyake 'ot' ityādāvetatpravṛt 'gobhavattyā' ityādau doṣo na/ 'agnīṣomau māṇavakau' ityatra prasiddhadevatādvandvavācyagnīṣomapadasya tatsadṛśaparatve 'pyantaraṅgatvādītvaṣatve bhavata eva/ sadṛśalākṣaṇikāgnisomapadayordvandve tannāmakāvityarthake ca netvaṣatve, ādye gauṇalākṣaṇikatvāt, antye 'prasiddhatvāt/ ata eva 'agnisomau māṇavako' ityatra gauṇamukhyanyāyena śatvavāraṇaparam,"agneḥ stutstomasomāḥ"iti sūtrasthaṃ bhāṣyaṃ saṅgacchate/ 'gāṃ pāṭhaya' ityādau mukhya gopadārthasya pāṭhanakarmatvāsambhavena nibhaktyutpattivelāyāṃ prayoktṛbhirgauṇārthatvasya pratītāvapyapadasyāprayogeṇa boddhṛbhiḥ sarvatra padasyaiva gauṇārthakatvasya graheṇa 'atvaṃ tvaṃ sampadyate, 'amahān mahānbhūtaḥ, 'tvadbhavatiṭha ityādi bhāśyaprayoge tvādyādeśadīrgādīnāṃ karaṇena cāsya nyāyasya padakāryaviṣayatvamevocitam/ anyathā vākyasaṃskāra pakṣe teṣu tadanāpattiḥ/ kiñca"śuklām' ityukte karma nirdiṣṭam kartā kriyācānirdiṣṭe"ityādyuktyā 'ihedānīṃ gāmabhyāja kṛṣṇāṃ devadattetyādau sarvaṃ nirdiṣṭam, gāmeva karma, devadatta eva karttā, abhyājaiva kriyā' ityarthakenārthavatsūtrasthabhāṣyeṇa kārakādimātraprayoge yogyasarvakriyādhyahāre prasakte niyamārthaḥ kriyāvācakādiprayoga ityetattātparyakeṇa sāmānyataḥ kriyājanyaphalāśrayatvamātravivakṣāyāṃ dvitīyādīnāṃ sādhutvānvākhyānamityarthalābhena pāṭhanakriyānvayakāle padasyaiva gauṇarthatvapratītiḥ prayokturapi/ etanmūlakaḥ"abhivyaktapadārthāḥ ye' iti ślokopi padakāryaviṣayakaḥ/ dhvanitaṃ cedam 'sarvādīni' iti sūtre saṃjñābhūtānāṃ pratiṣedhamārabhatā vārttikakṛtā,"pūrvaparā"iti sūtre 'asaṃjñāyām' iti vadatā sūtrakṛtā, anvarthasaṃjñayā tatpratyākhyānaṃ kurvatā bhāṣyakṛtā ca/ arthāśraya etadevaṃ bhavati, śabdāśraye ca vṛddhyātve-iti 'ot' sūtrastha bhāṣyasya laukikārthavatvayogyapadāśraya eṣa nyāyaḥ, tadrahitaśabdāśraye ca te ityarthaḥ/ 'gotaḥ' iti yathāśrutasūtre viśiṣṭarūpopādānasatvenoktarītyaivatasya bhāṣyasya vyākhyeyatvādityalam// arthavadgrahaṇe-ityasyāpavādamāha :- aninasmingrahaṇānyarthavatā cānarthakena ca tadantavidhiṃ prayojayanti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.