अस्याश्च कर्मणि क्तान्त उत्तरपदे ऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यर्थके ऽगतिरनन्तरःऽ इति सूत्रे अनन्तर ग्रहणं ज्ञापकम्। तद्धि ऽअभ्युद्धृतम्ऽ इत्यादावतिव्याप्ति वारणार्थम्। ऽप्रत्ययग्रहणऽ परिभाषयोद्धृतस्य क्तान्तत्वाभावादेव अप्राप्तौ तद्व्यर्थं सदस्या ज्ञापकम्। न च ऽअभ्युद्धृतम्ऽ इत्यादौ परत्वात् ऽगतिर्गतौऽ इत्यनेनाभेर्निघात एवेति वाच्यम्, पादादिस्थत्वेन, पदात्परत्वाभावेन च तदप्राप्तेः। अनन्तरग्रहणे कृतेतु तत्सामर्त्याद् गत्याक्षिप्तधातुनिरूपितमेवेनन्तर्यं गृह्यत इति न दोषः। न च ऽअभ्युद्धृतम्ऽ इत्यादावभिना समासे ऽनन्तरस्योदः पूर्वपदत्वाभावे ऽपि स्वरार्थं तदिति वाच्यम्। ऽकारकाद् दत्तऽ इति सूत्रे ऽकारकात्ऽ इति योगं विभज्य तत्र गति ग्रहणमनुवर्त्य कारकादेव परं गतिपूर्वपदं क्तान्तमन्तोदात्तमिति नियमेन थाथादिस्वराप्राप्त्या कृत्स्वरेणोद उदात्तत्वसिद्धेः। तस्मादनन्तरग्रहणं व्यवहितनिवृत्यर्थमेवेति ज्ञापकमेव। यत्र गतिकारकसमभिव्याहृतं कृदन्तं तत्र कृद्ग्रहणे तद्विशिष्टस्यैव ग्रहणम्। ऽअपिऽ शब्दात् तदसमभिव्याहृतस्य केवलस्यापीति तदर्थः। अन्यथानया कृद्ग्रहणविषये परत्वात् ऽप्रत्ययग्रहणऽ परिभाषाया बाध एव स्यादित्यपि ग्रहणम्। अत एव ऽसाङ्कूटिनम्ऽ इति ऽगतिकारकोपपदानाम्ऽ इति ऽकृद्ग्रहणऽ इति च परिभाषाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेवाणि सिद्ध्यति, न तु ऽसङ्कौटिनम्ऽ इति ऽपुंयोगात्ऽ इति सूत्रे भाष्योक्तं सङ्गच्छते अन्यथा तत्र केवलकूटिन्नित्येतस्यापीनुणन्तत्वात्ततो ऽणि पाक्षिकदोषो दुर्वार एव स्यात्। स्पष्टं चेदं सर्वम्"समासे ऽनञ्पूर्वे"इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः। ऽगतिरनन्तरःऽ इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदस्य क्तान्त उत्तरपदे परे कार्यविधानात्तत्समवधाने ऽपि केवलस्य क्तान्तत्वेन ग्रहणं बोध्यम्। इयं च कृद्विशेषग्रहणे कृत्सामान्यग्रहणे च, न तु कृदकृद्ग्रहण इति। ऽअनुपसर्जनात्ऽ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च
asyāśca karmaṇi ktānta uttarapade 'nantaro gatiḥ prakṛtisvara ityarthake 'gatiranantaraḥ' iti sūtre anantara grahaṇaṃ jñāpakam/ taddhi 'abhyuddhṛtam' ityādāvativyāpti vāraṇārtham/ 'pratyayagrahaṇa' paribhāṣayoddhṛtasya ktāntatvābhāvādeva aprāptau tadvyarthaṃ sadasyā jñāpakam/ na ca 'abhyuddhṛtam' ityādau paratvāt 'gatirgatau' ityanenābhernighāta eveti vācyam, pādādisthatvena, padātparatvābhāvena ca tadaprāpteḥ/ anantaragrahaṇe kṛtetu tatsāmartyād gatyākṣiptadhātunirūpitamevenantaryaṃ gṛhyata iti na doṣaḥ/ na ca 'abhyuddhṛtam' ityādāvabhinā samāse 'nantarasyodaḥ pūrvapadatvābhāve 'pi svarārthaṃ taditi vācyam/ 'kārakād datta' iti sūtre 'kārakāt' iti yogaṃ vibhajya tatra gati grahaṇamanuvartya kārakādeva paraṃ gatipūrvapadaṃ ktāntamantodāttamiti niyamena thāthādisvarāprāptyā kṛtsvareṇoda udāttatvasiddheḥ/ tasmādanantaragrahaṇaṃ vyavahitanivṛtyarthameveti jñāpakameva/ yatra gatikārakasamabhivyāhṛtaṃ kṛdantaṃ tatra kṛdgrahaṇe tadviśiṣṭasyaiva grahaṇam/ 'api' śabdāt tadasamabhivyāhṛtasya kevalasyāpīti tadarthaḥ/ anyathānayā kṛdgrahaṇaviṣaye paratvāt 'pratyayagrahaṇa' paribhāṣāyā bādha eva syādityapi grahaṇam/ ata eva 'sāṅkūṭinam' iti 'gatikārakopapadānām' iti 'kṛdgrahaṇa' iti ca paribhāṣābhyāṃ kṛdantena samāse kṛte viśiṣṭādevāṇi siddhyati, na tu 'saṅkauṭinam' iti 'puṃyogāt' iti sūtre bhāṣyoktaṃ saṅgacchate anyathā tatra kevalakūṭinnityetasyāpīnuṇantatvāttato 'ṇi pākṣikadoṣo durvāra eva syāt/ spaṣṭaṃ cedaṃ sarvam"samāse 'nañpūrve"iti sūtre bhāṣyakaiyaṭayoḥ/ 'gatiranantaraḥ' ityatra tu gateḥ pūrvapadasya ktānta uttarapade pare kāryavidhānāttatsamavadhāne 'pi kevalasya ktāntatvena grahaṇaṃ bodhyam/ iyaṃ ca kṛdviśeṣagrahaṇe kṛtsāmānyagrahaṇe ca, na tu kṛdakṛdgrahaṇa iti/ 'anupasarjanāt' iti sūtre bhāṣye spaṣṭam// padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.