निमित्तसद्भावात् विशिष्टो ऽपदेशो मुख्यो व्यवहारो यस्यास्ति स व्यपदेशी। यस्तु व्यपदेशहेत्वभावादविद्यमानव्यपदेशो ऽसहायः, स तेन तुल्यं वर्तते, कार्यं प्रतीत्येकस्मिन्नसहाये ऽपि तत्कार्यं कर्तव्यमित्यर्थः। तेनाकारस्याप्यदन्तत्वान्न क्षतिः। एकस्मिन्नित्युक्तेः ऽसभासन्नयनेऽ आकारस्य नादित्वम्, दरिद्राघाताविकारस्य नान्तत्वम्। अन्यथा ऽसभासन्नयने भवःऽ इत्यर्थे"वृद्धाच्छः"दरिद्राघातेरिवर्णान्तलक्षणो ऽत्त स्यात्। अत एव ऽहरिषुऽ इत्यादौ सोः पदत्वं न। लोके ऽपि बहुपुत्रसत्वे नैकस्मिन् ज्येष्ठकनिष्ठत्वादिव्यवहारो ऽयं मे ज्येष्ठः, कनिष्ठः, मध्यम इति, किन्त्वेकपुत्रसत्व एव। अनेन अशास्त्रीयस्याप्यतिदेशः। अत एव ऽइयायऽ इत्यादावेकाच्त्वनिबन्धन द्वित्व सिद्धिः। अत एव ऽभवतिऽ इत्यादौ ऽभूऽ इत्यस्याङ्गत्वम्, ऽइयान्ऽ इत्यादौ कार्यकालपक्षे तद्धितान्तत्वनिबन्धनप्रातिपदिकत्वञ्च सिद्ध्यति। अन्यथा यस्माद्विहितस्तदादित्वाभावान्न स्यात्। यस्तु योर्ऽथवांस्तत्रार्थस्य त्यागोपादानाभ्यामेकाज्व्यपदेशः, यथा ऽइयायऽ इत्यादावर्थवतो धातोरयं वर्णरूप एको ऽजिति कैयटः, तन्न ; तस्य ऽएकपदा ऋक्ऽ इत्यत्र भाष्योक्तरीत्या मुख्यव्यवहार सत्वात्।"एकपदा ऋक्ऽ इत्यत्रार्थेन युक्तो व्यपदेशः"इति भाष्ये उक्तम्। ऋक्त्वादेरर्थशब्दोभयवृत्तित्वेन तस्याः शब्दमात्ररूपं पदमेको ऽवयव इत्यर्थ इति तदाशयः। तस्मादेकस्मिन्स्तत्तद्धर्मारोपेण युगपत् यथा ज्येष्टत्वादिव्यवहारः, यथा च ऽशिलापुत्रकस्य शरूरम्ऽ इत्यादेवेकस्मिन्नरोपितानेककावस्थाभिः समुदायरूपत्वाद्यारोपेणैतस्य शरूरमित्यादिव्यवहारः, तथात्रैकाच्त्वादि व्यवहारोपपत्तिरिति लोकन्यायसिद्धेयम्। न चासहाय एवैतत्प्रवृत्तौ भवतीत्यत्र ऽभूऽ इत्यस्याङ्गत्वानापत्तिः, ससहायत्वादिति वाच्यम्, शपमादायाङ्गत्वे कार्ये यस्माद्विहितस्तदादित्वेतस्य ससहायत्वाभावाल्लोके विजातीयकन्यादिसत्वे ऽप्येकपुत्रस्य तस्मिन्नेवयमेव ज्येष्ठ इत्यादिव्यवहारवत्। न चैवम् ऽनिजौ चत्वार एकाचःऽ इति भाष्यासङ्गतिः, इकारस्यासहायत्वाभावेन तत्रैकाच्त्वानुपपादनादिति वाच्यम्, ऽएकस्मिन्ऽ इत्यस्यापर्यालोचनया तत्प्रवृत्तेः। अर्थवता व्यपदेशिवद्भाव इत्यत्रार्थवत्पदेनाप्यसहायत्वमुपलक्ष्यते। अर्थबोधकेन शब्देन व्यपदेशिसदृशो भावः कार्यं लभ्यत इति तदर्थः, प्रायो ऽसहाय एवार्थवत्वात्। ऽकुरुतेऽ इत्यादौ तशब्दाकारो ऽचामन्त्य इति व्यवहारे स आदिर्यस्येति व्यवहारे चासहाय एवेति तत्र व्यपदेशिवद्भावेन टिसंज्ञासिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः॥ ननु गर्गादिभ्यो विहित यञ् तदन्त विधिना परमगर्गादिभ्यो ऽपि स्यात्, अत आह:- ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति
nimittasadbhāvāt viśiṣṭo 'padeśo mukhyo vyavahāro yasyāsti sa vyapadeśī/ yastu vyapadeśahetvabhāvādavidyamānavyapadeśo 'sahāyaḥ, sa tena tulyaṃ vartate, kāryaṃ pratītyekasminnasahāye 'pi tatkāryaṃ kartavyamityarthaḥ/ tenākārasyāpyadantatvānna kṣatiḥ/ ekasminnityukteḥ 'sabhāsannayane' ākārasya nāditvam, daridrāghātāvikārasya nāntatvam/ anyathā 'sabhāsannayane bhavaḥ' ityarthe"vṛddhācchaḥ"daridrāghāterivarṇāntalakṣaṇo 'tta syāt/ ata eva 'hariṣu' ityādau soḥ padatvaṃ na/ loke 'pi bahuputrasatve naikasmin jyeṣṭhakaniṣṭhatvādivyavahāro 'yaṃ me jyeṣṭhaḥ, kaniṣṭhaḥ, madhyama iti, kintvekaputrasatva eva/ anena aśāstrīyasyāpyatideśaḥ/ ata eva 'iyāya' ityādāvekāctvanibandhana dvitva siddhiḥ/ ata eva 'bhavati' ityādau 'bhū' ityasyāṅgatvam, 'iyān' ityādau kāryakālapakṣe taddhitāntatvanibandhanaprātipadikatvañca siddhyati/ anyathā yasmādvihitastadāditvābhāvānna syāt/ yastu yor'thavāṃstatrārthasya tyāgopādānābhyāmekājvyapadeśaḥ, yathā 'iyāya' ityādāvarthavato dhātorayaṃ varṇarūpa eko 'jiti kaiyaṭaḥ, tanna ; tasya 'ekapadā ṛk' ityatra bhāṣyoktarītyā mukhyavyavahāra satvāt/"ekapadā ṛk' ityatrārthena yukto vyapadeśaḥ"iti bhāṣye uktam/ ṛktvāderarthaśabdobhayavṛttitvena tasyāḥ śabdamātrarūpaṃ padameko 'vayava ityartha iti tadāśayaḥ/ tasmādekasminstattaddharmāropeṇa yugapat yathā jyeṣṭatvādivyavahāraḥ, yathā ca 'śilāputrakasya śarūram' ityādevekasminnaropitānekakāvasthābhiḥ samudāyarūpatvādyāropeṇaitasya śarūramityādivyavahāraḥ, tathātraikāctvādi vyavahāropapattiriti lokanyāyasiddheyam/ na cāsahāya evaitatpravṛttau bhavatītyatra 'bhū' ityasyāṅgatvānāpattiḥ, sasahāyatvāditi vācyam, śapamādāyāṅgatve kārye yasmādvihitastadāditvetasya sasahāyatvābhāvālloke vijātīyakanyādisatve 'pyekaputrasya tasminnevayameva jyeṣṭha ityādivyavahāravat/ na caivam 'nijau catvāra ekācaḥ' iti bhāṣyāsaṅgatiḥ, ikārasyāsahāyatvābhāvena tatraikāctvānupapādanāditi vācyam, 'ekasmin' ityasyāparyālocanayā tatpravṛtteḥ/ arthavatā vyapadeśivadbhāva ityatrārthavatpadenāpyasahāyatvamupalakṣyate/ arthabodhakena śabdena vyapadeśisadṛśo bhāvaḥ kāryaṃ labhyata iti tadarthaḥ, prāyo 'sahāya evārthavatvāt/ 'kurute' ityādau taśabdākāro 'cāmantya iti vyavahāre sa ādiryasyeti vyavahāre cāsahāya eveti tatra vyapadeśivadbhāvena ṭisaṃjñāsiddhirityanyatra vistaraḥ// nanu gargādibhyo vihita yañ tadanta vidhinā paramagargādibhyo 'pi syāt, ata āha:- grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.