क्अ इ,८।२३-१०।३ रो इ,३५-३९ अस्ति अप्रयुक्तः । सन्ति वै शब्दाः अप्रयुक्ताः । तत् यथा ऊष तेर चक्र पेच इति । किम् अतः यत् सन्ति अप्रयुक्ताः । प्रयोगात् हि भवान् शब्दानाम् साधुत्वम् अध्यवस्यति । ये इदानीम् अप्रयुक्ताः न अमी साधवः स्युः । इदम् विप्रतिषिद्धम् यत् उच्यते सन्ति वै शब्दाः अप्रयुक्ताः इति । यदि सन्ति न अप्रयुक्ताः । अथ अप्रयुक्ताः न सन्ति । सन्ति च अप्रयुक्ताः च इति विप्रतिषिद्धम् । प्रयुञ्जानः एव खलु भवान् आह सन्ति शब्दाः अप्रयुक्ताः इति । कः च इदानीम् अन्यः भवज्जातीयकः पुरुषः शब्दानाम् प्रयोगे साधुः स्यात् । न एतत् विप्रतिषिद्धम् । सन्ति इति तावत् ब्रूमः यत् एतान् शास्त्रविदः शास्त्रेण अनुविदधते । अप्रयुक्ताः इति ब्रूमः यत् लोके अप्रयुक्ताः इति । यत् अपि उच्यते कः च इदानीम् अन्यः भवज्जातीयकः पुरुषः शब्दानाम् प्रयोगे साधुः स्यात् इति । न ब्रूमः अस्माभिः अप्रयुक्ताः इति । किम् तर्हि । लोके अप्रयुक्ताः इति । ननु च भवान् अपि अभ्यन्तरः लोके । अभ्यन्तरः अहम् लोके न तु अहम् लोकः । अस्ति अप्रयुक्तः इति चेत् न अर्थे शब्दप्रयोगात् । अस्ति अप्रयुक्तः इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अर्थे शब्दप्रयोगात् । अर्थे शब्दाः प्रयुज्यन्ते । सन्ति च एषाम् शब्दानाम् अर्थाः येषु अर्थेषु प्रयुज्यन्ते । अप्रयोगः प्रयोगान्यत्वात् । अप्रयोगः खलु एषां शब्दानाम् न्याय्यः । कुतः । प्रयोगान्यत्वात् । यत् एतेषाम् शब्दानाम् अर्थे अन्यान् शब्दान् प्रयुञ्जते । तत् यथा । ऊष इति एतस्य शब्दस्य अर्थे क्व यूयम् उषिताः । तेर इति अस्य अर्थे किम् यूयम् तीर्णाः । चक्र इति अस्य अर्थे किम् यूयम् कृतवन्तः । पेच इति अस्य अर्थे किम् यूयम् पक्ववन्तः इति । अप्रयुक्ते दीर्घसत्त्रवत् । यदि अपि अप्रयुक्ताः अवश्यम् दीर्घसत्त्रवत् लक्षणेन अनुविधेयाः । तत् यथा । दीर्घसत्त्राणि वार्षशतिकानि वार्षसहस्रिकाणि च । न च अद्यत्वे कः चित् अपि व्यवहरति । केवलम् ऋषिसम्प्रदायः धर्मः इति कृत्वा याज्ञिकाः शास्त्रेण अनुविदधते । सर्वे देशान्तरे । सर्वे खलु अपि एते शब्दाः देशान्तरे प्रयुज्यन्ते । न च एते उपलभ्यन्ते । उपलब्धौ यत्नः क्रियताम् । महान् हि शब्दस्य प्रयोगविषयः । सप्तद्वीपा वसुमती त्रयः लोकाः चत्वारः वेदाः साङ्गाः सरहस्याः बहुधा विभिन्नाः एकशतम् अध्वर्युशाखाः सहस्रवर्त्मा सामवेदः एकविंसतिधा बाह्वृच्यम् नवधा आथर्वणः वेदः वाकोवाक्यम् इतिहासः पुराणम् वैद्यकम् इति एतावान् शब्दस्य प्रयोगविषयः । एतावन्तम् शब्दस्य प्रयोगविषयम् अननुनिशम्य सन्ति अप्रयुक्ताः इति वचनम् केवलम् साहसमात्रम् । एतस्मिन् अतिमहति शब्दस्य प्रयोगविषये ते ते शब्दाः तत्र तत्र नियतविषयाः दृश्यन्ते । तत् यथा । शवतिः गतिकर्मा कम्बोजेषु एव भाषितः भवति । विकारे एनम् आर्याः भाषन्ते शवः इति । हम्मतिः सुराष्ट्रेषु रंहतिः प्राच्यमध्येषु गमिम् एव तु आर्याः प्रयुञ्जते । दातिः लवनार्थे प्राच्येषु दात्रम् उदीच्येषु । ये च अपि एते भवतः अप्रयुक्ताः अभिमताः शब्दाः एतेषाम् अपि प्रयोगः दृश्यते । क्व । वेदे । यत् वः रेवतीः रेवत्यम् तत् ऊष । यत् मे नरः श्रुत्यम् ब्रह्म चक्र । यत्र नः चक्र जरसम् तनुनाम् इति ।
KA I,8.23-10.3 Ro I,35-39 asti aprayuktaḥ . santi vai śabdāḥ aprayuktāḥ . tat yathā ūṣa tera cakra peca iti . kim ataḥ yat santi aprayuktāḥ . prayogāt hi bhavān śabdānām sādhutvam adhyavasyati . ye idānīm aprayuktāḥ na amī sādhavaḥ syuḥ . idam vipratiṣiddham yat ucyate santi vai śabdāḥ aprayuktāḥ iti . yadi santi na aprayuktāḥ . atha aprayuktāḥ na santi . santi ca aprayuktāḥ ca iti vipratiṣiddham . prayuñjānaḥ eva khalu bhavān āha santi śabdāḥ aprayuktāḥ iti . kaḥ ca idānīm anyaḥ bhavajjātīyakaḥ puruṣaḥ śabdānām prayoge sādhuḥ syāt . na etat vipratiṣiddham . santi iti tāvat brūmaḥ yat etān śāstravidaḥ śāstreṇa anuvidadhate . aprayuktāḥ iti brūmaḥ yat loke aprayuktāḥ iti . yat api ucyate kaḥ ca idānīm anyaḥ bhavajjātīyakaḥ puruṣaḥ śabdānām prayoge sādhuḥ syāt iti . na brūmaḥ asmābhiḥ aprayuktāḥ iti . kim tarhi . loke aprayuktāḥ iti . nanu ca bhavān api abhyantaraḥ loke . abhyantaraḥ aham loke na tu aham lokaḥ . asti aprayuktaḥ iti cet na arthe śabdaprayogāt . asti aprayuktaḥ iti cet tat na . kim kāraṇam . arthe śabdaprayogāt . arthe śabdāḥ prayujyante . santi ca eṣām śabdānām arthāḥ yeṣu artheṣu prayujyante . aprayogaḥ prayogānyatvāt . aprayogaḥ khalu eṣāṃ śabdānām nyāyyaḥ . kutaḥ . prayogānyatvāt . yat eteṣām śabdānām arthe anyān śabdān prayuñjate . tat yathā . ūṣa iti etasya śabdasya arthe kva yūyam uṣitāḥ . tera iti asya arthe kim yūyam tīrṇāḥ . cakra iti asya arthe kim yūyam kṛtavantaḥ . peca iti asya arthe kim yūyam pakvavantaḥ iti . aprayukte dīrghasattravat . yadi api aprayuktāḥ avaśyam dīrghasattravat lakṣaṇena anuvidheyāḥ . tat yathā . dīrghasattrāṇi vārṣaśatikāni vārṣasahasrikāṇi ca . na ca adyatve kaḥ cit api vyavaharati . kevalam ṛṣisampradāyaḥ dharmaḥ iti kṛtvā yājñikāḥ śāstreṇa anuvidadhate . sarve deśāntare . sarve khalu api ete śabdāḥ deśāntare prayujyante . na ca ete upalabhyante . upalabdhau yatnaḥ kriyatām . mahān hi śabdasya prayogaviṣayaḥ . saptadvīpā vasumatī trayaḥ lokāḥ catvāraḥ vedāḥ sāṅgāḥ sarahasyāḥ bahudhā vibhinnāḥ ekaśatam adhvaryuśākhāḥ sahasravartmā sāmavedaḥ ekaviṃsatidhā bāhvṛcyam navadhā ātharvaṇaḥ vedaḥ vākovākyam itihāsaḥ purāṇam vaidyakam iti etāvān śabdasya prayogaviṣayaḥ . etāvantam śabdasya prayogaviṣayam ananuniśamya santi aprayuktāḥ iti vacanam kevalam sāhasamātram . etasmin atimahati śabdasya prayogaviṣaye te te śabdāḥ tatra tatra niyataviṣayāḥ dṛśyante . tat yathā . śavatiḥ gatikarmā kambojeṣu eva bhāṣitaḥ bhavati . vikāre enam āryāḥ bhāṣante śavaḥ iti . hammatiḥ surāṣṭreṣu raṃhatiḥ prācyamadhyeṣu gamim eva tu āryāḥ prayuñjate . dātiḥ lavanārthe prācyeṣu dātram udīcyeṣu . ye ca api ete bhavataḥ aprayuktāḥ abhimatāḥ śabdāḥ eteṣām api prayogaḥ dṛśyate . kva . vede . yat vaḥ revatīḥ revatyam tat ūṣa . yat me naraḥ śrutyam brahma cakra . yatra naḥ cakra jarasam tanunām iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.