क्अ इ,१०।४-११।१४ रो इ,३९-४२ किम् पुनः शब्दस्य ज्ञाने धर्मः आहोस्वित् प्रयोगे । कः च अत्र विशेषः । ज्ञाने धर्मः इति चेत् तथा अधर्मः । ज्ञाने धर्मः इति चेत् तथा अधर्मः प्राप्नोति । यः हि शब्दान् जानाति अपशब्दान् अपि असौ जानाति । यथा एव शब्दज्ञाने धर्मः एवम् अपशब्दज्ञाने अपि अधर्मः । अथ वा भूयान् अधर्मः प्राप्नोति ।भूयांसः अपशब्दाः अल्पीयांसः शब्दाः । एकैकस्य शब्दस्य बहवः अपभ्रंशाः । तत् यथा । गौः इति अस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिका इति एवमादयः अपभ्रंशाः । आचारे नियमः । आचारे पुनः ऋषिः नियमम् वेदयते । ते असुराः हेलयः हेलयः इति कुर्वन्तः पराबभूवुः इति । अस्तु तर्हि प्रयोगे । प्रयोगे सर्वलोकस्य । यदि प्रयोगे धर्मः सर्वः लोकः अभ्युदयेन युज्येत । कः च इदानीम् भवतः मत्सरः यदि सर्वः लोकः अभ्युदयेन युज्येत । न खलु कः चित् मत्सरः । प्रयत्नानर्थक्यम् तु भवति । फलवता च नाम प्रयत्नेन भवितव्यम् न च प्रयत्नः फलात् व्यतिरेच्यः । ननु च ये कृतप्रयत्नाः ते साधीयः शब्दान् प्रयोक्ष्यन्ते । ते एव साधीयः अभ्युदयेन योक्ष्यन्ते । व्यतिरेकः अपि वै लक्ष्यते । दृश्यन्ते हि कृतप्रयत्नाः च अप्रवीणाः अकृतप्रयत्नाः च प्रवीणाः । तत्र फलव्यतिरेकः अपि स्यात् । एवम् तर्हि न अपि ज्ञाने एव धर्मः न अपि प्रयोगे एव । किम् तर्हि शास्त्रपूर्वके प्रयोगे अभ्युदयः तत् तुल्यम् वेदशब्देन । शास्त्रपूर्वकम् यः शब्दान् प्रयुङ्क्ते सः अभ्युदयेन युज्यते । तत् तुल्यम् वेदशब्देन । वेदशब्दाः अपि एवम् अभिवदन्ति । यः अग्निष्टोमेन यजते यः उ च एनम् एवम् वेद । यः अग्निम् नाचिकेतम् चिनुते यः उ च एनम् एवम् वेद । अपरः आह : तत् तुल्यम् वेदशब्देन इति । यथा वेदशब्दाः नियमपूर्वम् अधीताः फलवन्तः भवन्ति एवम् यः शास्त्रपूर्वकम् शब्दान् प्रयुङ्क्ते सः अभ्युदयेन युज्यते इति । अथ वा पुनः अस्तु ज्ञाने एव धर्मः इति । ननु च उक्तम् ज्ञाने धर्मः इति चेत् तथा अधर्मः इति । न एषः दोषः । शब्दप्रमाणकाः वयम् । यत् शब्दः आह तत् अस्माकम् प्रमाणम् । शब्दः च शब्दज्ञाने धर्मम् आह न अपशब्दज्ञाने अधर्मम् । यत् च पुनः अशिष्टाप्रतिषिद्धम् न एव तत् दोषाय भवति न अभ्युदयाय । तत् यथा । हिक्कितहसितकण्डूयितानि न एव दोषाय भवन्ति न अपि अभ्युदयाय । अथ वा अभ्युपायः एव अपशब्दज्ञानम् शब्दज्ञाने । यः अपशब्दान् जानाति शब्दान् अपि असौ जानाति । तत् एवम् ज्ञाने धर्मः इति ब्रुवतः अर्थात् आपन्नम् भवति अपशब्दज्ञानपूर्वके शब्दज्ञाने धर्मः इति । अथ वा कूपखानकवत् एतत् भवति । तत् यथा कूपखानकः खनन् यदि अपि मृदा पांसुभिः च अवकीर्णः भवति सः अप्सु सञ्जातासु ततः एव तम् गुणम् आसादयति येन सः च दोषः निर्हण्यते भूयसा च अभ्युदयेन योगः भवति एवम् इह अपि यदि अपि अपशब्दज्ञाने अधर्मः तथा अपि यः तु असौ शब्दज्ञाने धर्मः तेन सः च दोषः निर्घानिष्यते भूयसा च अभ्युदयेन योगः भविष्यति । यत् अपि उच्यते आचारे नियमः इति याज्ञे कर्मणि सः नियमः । एवम् हि श्रूयते । यर्वाणः तर्वाणः नाम ऋषयः बभूवुः प्रत्यक्षधर्माणः परापरज्ञाः विदितवेदितव्याः अधिगतयाथातथ्याः । ते तत्रभवन्तः यत् वा नः तत् वा नः इति प्रोयोक्तव्ये यर् वा णः तर् वा णः इति प्रयुञ्जते याज्ञे पुनः कर्मणि न अपभाषन्ते । तैः पुनः असुरैः याज्ञे कर्मणि अपभाषितम् । ततः ते पराबभूताः ।
KA I,10.4-11.14 Ro I,39-42 kim punaḥ śabdasya jñāne dharmaḥ āhosvit prayoge . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . jñāne dharmaḥ iti cet tathā adharmaḥ . jñāne dharmaḥ iti cet tathā adharmaḥ prāpnoti . yaḥ hi śabdān jānāti apaśabdān api asau jānāti . yathā eva śabdajñāne dharmaḥ evam apaśabdajñāne api adharmaḥ . atha vā bhūyān adharmaḥ prāpnoti .bhūyāṃsaḥ apaśabdāḥ alpīyāṃsaḥ śabdāḥ . ekaikasya śabdasya bahavaḥ apabhraṃśāḥ . tat yathā . gauḥ iti asya gāvī goṇī gotā gopotalikā iti evamādayaḥ apabhraṃśāḥ . ācāre niyamaḥ . ācāre punaḥ ṛṣiḥ niyamam vedayate . te asurāḥ helayaḥ helayaḥ iti kurvantaḥ parābabhūvuḥ iti . astu tarhi prayoge . prayoge sarvalokasya . yadi prayoge dharmaḥ sarvaḥ lokaḥ abhyudayena yujyeta . kaḥ ca idānīm bhavataḥ matsaraḥ yadi sarvaḥ lokaḥ abhyudayena yujyeta . na khalu kaḥ cit matsaraḥ . prayatnānarthakyam tu bhavati . phalavatā ca nāma prayatnena bhavitavyam na ca prayatnaḥ phalāt vyatirecyaḥ . nanu ca ye kṛtaprayatnāḥ te sādhīyaḥ śabdān prayokṣyante . te eva sādhīyaḥ abhyudayena yokṣyante . vyatirekaḥ api vai lakṣyate . dṛśyante hi kṛtaprayatnāḥ ca apravīṇāḥ akṛtaprayatnāḥ ca pravīṇāḥ . tatra phalavyatirekaḥ api syāt . evam tarhi na api jñāne eva dharmaḥ na api prayoge eva . kim tarhi śāstrapūrvake prayoge abhyudayaḥ tat tulyam vedaśabdena . śāstrapūrvakam yaḥ śabdān prayuṅkte saḥ abhyudayena yujyate . tat tulyam vedaśabdena . vedaśabdāḥ api evam abhivadanti . yaḥ agniṣṭomena yajate yaḥ u ca enam evam veda . yaḥ agnim nāciketam cinute yaḥ u ca enam evam veda . aparaḥ āha : tat tulyam vedaśabdena iti . yathā vedaśabdāḥ niyamapūrvam adhītāḥ phalavantaḥ bhavanti evam yaḥ śāstrapūrvakam śabdān prayuṅkte saḥ abhyudayena yujyate iti . atha vā punaḥ astu jñāne eva dharmaḥ iti . nanu ca uktam jñāne dharmaḥ iti cet tathā adharmaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . śabdapramāṇakāḥ vayam . yat śabdaḥ āha tat asmākam pramāṇam . śabdaḥ ca śabdajñāne dharmam āha na apaśabdajñāne adharmam . yat ca punaḥ aśiṣṭāpratiṣiddham na eva tat doṣāya bhavati na abhyudayāya . tat yathā . hikkitahasitakaṇḍūyitāni na eva doṣāya bhavanti na api abhyudayāya . atha vā abhyupāyaḥ eva apaśabdajñānam śabdajñāne . yaḥ apaśabdān jānāti śabdān api asau jānāti . tat evam jñāne dharmaḥ iti bruvataḥ arthāt āpannam bhavati apaśabdajñānapūrvake śabdajñāne dharmaḥ iti . atha vā kūpakhānakavat etat bhavati . tat yathā kūpakhānakaḥ khanan yadi api mṛdā pāṃsubhiḥ ca avakīrṇaḥ bhavati saḥ apsu sañjātāsu tataḥ eva tam guṇam āsādayati yena saḥ ca doṣaḥ nirhaṇyate bhūyasā ca abhyudayena yogaḥ bhavati evam iha api yadi api apaśabdajñāne adharmaḥ tathā api yaḥ tu asau śabdajñāne dharmaḥ tena saḥ ca doṣaḥ nirghāniṣyate bhūyasā ca abhyudayena yogaḥ bhaviṣyati . yat api ucyate ācāre niyamaḥ iti yājñe karmaṇi saḥ niyamaḥ . evam hi śrūyate . yarvāṇaḥ tarvāṇaḥ nāma ṛṣayaḥ babhūvuḥ pratyakṣadharmāṇaḥ parāparajñāḥ viditaveditavyāḥ adhigatayāthātathyāḥ . te tatrabhavantaḥ yat vā naḥ tat vā naḥ iti proyoktavye yar vā ṇaḥ tar vā ṇaḥ iti prayuñjate yājñe punaḥ karmaṇi na apabhāṣante . taiḥ punaḥ asuraiḥ yājñe karmaṇi apabhāṣitam . tataḥ te parābabhūtāḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.