क्अ इ,११।१४-१२।२७ रो इ,४२-४७ अथ व्याकरणम् इति अस्य शब्दस्य कः पदार्थः । सूत्रम् । सूत्रे व्याकरणे षष्ठ्यर्थः अनुपपन्नः । सूत्रे व्याकरणे षष्ठ्यर्थः न उपपद्यते व्याकरणस्य सूत्रम् इति । किम् हि तत् अन्यत् सूत्रात् व्याकरणम् यस्य अदः सूत्रम् स्यात् । शब्दाप्रतिपत्तिः । शब्दानाम् च अप्रतिपत्तिः प्राप्नोति व्याकरणात् शब्दान् प्रतिपद्यामहे इति । न हि सूत्रतः एव शब्दान् प्रतिपद्यन्ते । किम् तर्हि । व्याख्यानतः च । ननु च तत् एव सूत्रम् विगृहीतम् व्याख्यानम् भवति । न केवलानि चर्चापदानि व्याख्यनम् वृद्धिः आत् ऐच् इति । किम् तर्हि । उदाहरणम् प्रत्युदाहरणम् वाक्याध्याहारः इति एतत् समुदितम् व्याख्यानम् भवति । एवम् तर्हि शब्दः । शब्दे ल्युडर्थः । यदि शब्दः व्याकरणम् ल्युडर्थः न उपपद्यते व्याक्रियते अनेन इति व्याकरणम् । न हि शब्देन किम् चित् व्याक्रियते । केन तर्हि । सूत्रेण । भवे । भवे च तद्धितः न उपपद्यते व्याकरणे भवः योगः वैयाकरणः इति । न हि शब्दे भवः योगः । क्व तर्हि । सूत्रे । प्रोक्तादयः च तद्धिताः । प्रोक्तादयः च तद्धिताः न उपपद्यन्ते पाणिनिना प्रोक्तम् पाणिनीयम् , आपिशलम् , काशकृत्स्नम् इति । न हि पाणिनिना शब्दाः प्रोक्ताः । किम् तर्हि । सूत्रम् । किमर्थम् इदम् उभयम् उच्यते भवे प्रोक्तादयः च तद्धिताः इति न प्रोक्तादयः च तद्धिताः इति एव भवे अपि तद्धितः चोदितः स्यात् । पुरस्तात् इदम् आचार्येण दृष्टम् भवे तद्धितः इति तत् पठितम् । ततः उत्तरकालम् इदम् दृष्टम् प्रोक्तादयः च तद्धिताः इति तत् अपि पठितम् । न च इदानीम् आचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति । अयम् तावत् अदोषः यत् उच्यते शब्दे ल्युडर्थः इति । न अवश्यम् करणाधिकरणयोः एव ल्युट् विधीयते किम् तर्हि अन्येषु अपि कारकेषु कृत्यल्युटः बहुलम् इति । तत् यथा प्रस्कन्दनम् प्रपतनम् इति । अथ वा शब्दैः अपि शब्दाः व्याक्रियन्ते । तत् यथा गौः इति उक्ते सर्वे सन्देहाः निवर्तन्ते न अश्वः न गर्दभः इति । अयम् तर्हि दोषः भवे प्रोक्तादयः च तद्धिताः इति । एवम् तर्हि लक्ष्यलक्षणे व्याकरणम् । लक्ष्यम् च लक्षणम् च एतत् समुदितम् व्याकरणम् भवति । किम् पुनः लक्ष्यम् लक्षणम् च । शब्दः लक्ष्यम् सूत्रम् लक्षणम् । एवम् अपि अयम् दोषः समुदाये व्याकरणशब्दः प्रवृत्तः अवयवे न उपपद्यते । सूत्राणि च अधीयानः इष्यते वैयाकरणः इति । न एषः दोषः । समुदायेषु हि शब्दाः प्रवृत्ताः अवयवेषु अपि वर्तन्ते । तत् यथा पूर्वे पञ्चालाः , उत्तरे पञ्चालाः , तैलम् भुक्तम् , घृतम् भुक्तम् , शुक्लः , नीलः , कृष्णः इति । एवम् अयम् समुदाये व्याकरणशब्दः प्रवृत्तः अवयवे अपि वर्तते । अथ वा पुनः अस्तु सूत्रम् । ननु च उक्तम् सूत्रे व्याकरणे षष्ठ्यर्थः अनुपपन्नः इति । न एष दोषः । व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । यत् अपि उच्यते शब्दाप्रतिपत्तिः इति न हि सूत्रतः एव शब्दान् प्रतिपद्यन्ते किम् तर्हि व्याख्यानतः च इति परिहृतम् एतत् तत् एव सूत्रम् विगृहीतम् व्याख्यानम् भवति इति । ननु च उक्तम् न केवलानि चर्चापदानि व्याख्यानम् वृद्धिः आत् ऐच् इति किम् तर्हि उदाहरणम् प्रत्युदाहरणम् वाक्याध्याहारः इति एतत् समुदितम् व्याख्यानम् भवति इति । अविजानतः एतत् एवम् भवति । सूत्रतः एव हि शब्दान् प्रतिपद्यन्ते । आतः च सूत्रतः एव यः हि उत्सूत्रम् कथयेत् न अदः गृह्येत ।
KA I,11.14-12.27 Ro I,42-47 atha vyākaraṇam iti asya śabdasya kaḥ padārthaḥ . sūtram . sūtre vyākaraṇe ṣaṣṭhyarthaḥ anupapannaḥ . sūtre vyākaraṇe ṣaṣṭhyarthaḥ na upapadyate vyākaraṇasya sūtram iti . kim hi tat anyat sūtrāt vyākaraṇam yasya adaḥ sūtram syāt . śabdāpratipattiḥ . śabdānām ca apratipattiḥ prāpnoti vyākaraṇāt śabdān pratipadyāmahe iti . na hi sūtrataḥ eva śabdān pratipadyante . kim tarhi . vyākhyānataḥ ca . nanu ca tat eva sūtram vigṛhītam vyākhyānam bhavati . na kevalāni carcāpadāni vyākhyanam vṛddhiḥ āt aic iti . kim tarhi . udāharaṇam pratyudāharaṇam vākyādhyāhāraḥ iti etat samuditam vyākhyānam bhavati . evam tarhi śabdaḥ . śabde lyuḍarthaḥ . yadi śabdaḥ vyākaraṇam lyuḍarthaḥ na upapadyate vyākriyate anena iti vyākaraṇam . na hi śabdena kim cit vyākriyate . kena tarhi . sūtreṇa . bhave . bhave ca taddhitaḥ na upapadyate vyākaraṇe bhavaḥ yogaḥ vaiyākaraṇaḥ iti . na hi śabde bhavaḥ yogaḥ . kva tarhi . sūtre . proktādayaḥ ca taddhitāḥ . proktādayaḥ ca taddhitāḥ na upapadyante pāṇininā proktam pāṇinīyam , āpiśalam , kāśakṛtsnam iti . na hi pāṇininā śabdāḥ proktāḥ . kim tarhi . sūtram . kimartham idam ubhayam ucyate bhave proktādayaḥ ca taddhitāḥ iti na proktādayaḥ ca taddhitāḥ iti eva bhave api taddhitaḥ coditaḥ syāt . purastāt idam ācāryeṇa dṛṣṭam bhave taddhitaḥ iti tat paṭhitam . tataḥ uttarakālam idam dṛṣṭam proktādayaḥ ca taddhitāḥ iti tat api paṭhitam . na ca idānīm ācāryāḥ sūtrāṇi kṛtvā nivartayanti . ayam tāvat adoṣaḥ yat ucyate śabde lyuḍarthaḥ iti . na avaśyam karaṇādhikaraṇayoḥ eva lyuṭ vidhīyate kim tarhi anyeṣu api kārakeṣu kṛtyalyuṭaḥ bahulam iti . tat yathā praskandanam prapatanam iti . atha vā śabdaiḥ api śabdāḥ vyākriyante . tat yathā gauḥ iti ukte sarve sandehāḥ nivartante na aśvaḥ na gardabhaḥ iti . ayam tarhi doṣaḥ bhave proktādayaḥ ca taddhitāḥ iti . evam tarhi lakṣyalakṣaṇe vyākaraṇam . lakṣyam ca lakṣaṇam ca etat samuditam vyākaraṇam bhavati . kim punaḥ lakṣyam lakṣaṇam ca . śabdaḥ lakṣyam sūtram lakṣaṇam . evam api ayam doṣaḥ samudāye vyākaraṇaśabdaḥ pravṛttaḥ avayave na upapadyate . sūtrāṇi ca adhīyānaḥ iṣyate vaiyākaraṇaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . samudāyeṣu hi śabdāḥ pravṛttāḥ avayaveṣu api vartante . tat yathā pūrve pañcālāḥ , uttare pañcālāḥ , tailam bhuktam , ghṛtam bhuktam , śuklaḥ , nīlaḥ , kṛṣṇaḥ iti . evam ayam samudāye vyākaraṇaśabdaḥ pravṛttaḥ avayave api vartate . atha vā punaḥ astu sūtram . nanu ca uktam sūtre vyākaraṇe ṣaṣṭhyarthaḥ anupapannaḥ iti . na eṣa doṣaḥ . vyapadeśivadbhāvena bhaviṣyati . yat api ucyate śabdāpratipattiḥ iti na hi sūtrataḥ eva śabdān pratipadyante kim tarhi vyākhyānataḥ ca iti parihṛtam etat tat eva sūtram vigṛhītam vyākhyānam bhavati iti . nanu ca uktam na kevalāni carcāpadāni vyākhyānam vṛddhiḥ āt aic iti kim tarhi udāharaṇam pratyudāharaṇam vākyādhyāhāraḥ iti etat samuditam vyākhyānam bhavati iti . avijānataḥ etat evam bhavati . sūtrataḥ eva hi śabdān pratipadyante . ātaḥ ca sūtrataḥ eva yaḥ hi utsūtram kathayet na adaḥ gṛhyeta .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.