Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu 2.1

विभावाख्या प्रथम-लहरी प्रबलम् अनन्य-श्रयिणा निषेवितः सहज-रूपेण । अघ-दमनो मथुरायां सदा सनातन-तनुर् जयति

vibhāvākhyā prathama-laharī prabalam ananya-śrayiṇā niṣevitaḥ sahaja-rūpeṇa | agha-damano mathurāyāṃ sadā sanātana-tanur jayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसामृताब्धेर् भागे ऽस्मिन् द्वितीये दक्षिणाभिधे । सामान्य-भगवद्-भक्ति-रसस् तावद् उदीर्यते

rasāmṛtābdher bhāge 'smin dvitīye dakṣiṇābhidhe | sāmānya-bhagavad-bhakti-rasas tāvad udīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य पञ्च लहर्यः स्युर् विभावाख्याग्रिमा मता । द्वितीया त्व् अनुभावाख्या तृतीया सात्त्विकाभिधा । व्यभिचार्य्-अभिधा तुर्या स्थायि-संज्ञा च पञ्चमी

asya pañca laharyaḥ syur vibhāvākhyāgrimā matā | dvitīyā tv anubhāvākhyā tṛtīyā sāttvikābhidhā | vyabhicāry-abhidhā turyā sthāyi-saṃjñā ca pañcamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्याः केशव-रतेर् लक्षिताया निगद्यते । सामग्री-परिपोषेन परमा रस-रूपता

athāsyāḥ keśava-rater lakṣitāyā nigadyate | sāmagrī-paripoṣena paramā rasa-rūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावैर् अनुभावैश् च सात्त्विकैर् व्यभिचारिभिः । स्वाद्यत्वं हृदि भक्तानाम् आनीता श्रवणादिभिः । एषा कृष्ण-रतिः स्थायी भावो भक्ति-रसो भवेत्

vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ | svādyatvaṃ hṛdi bhaktānām ānītā śravaṇādibhiḥ | eṣā kṛṣṇa-ratiḥ sthāyī bhāvo bhakti-raso bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तन्य् आधुनिकी चास्ति यस्य सद्-भक्ति-वासना । एष भक्ति-रसास्वादस् तस्यैव हृदि जायते

prāktany ādhunikī cāsti yasya sad-bhakti-vāsanā | eṣa bhakti-rasāsvādas tasyaiva hṛdi jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्ति-निर्धूत-दोषाणां प्रसन्नोज्ज्वल-चेतसाम् । श्री-भागवत-रक्तानां रसिकासङ्ग-रङ्गिणाम्

bhakti-nirdhūta-doṣāṇāṃ prasannojjvala-cetasām | śrī-bhāgavata-raktānāṃ rasikāsaṅga-raṅgiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवनी-भूत-गोविन्द-पाद-भक्ति-सुख-श्रियाम् । प्रेमान्तरङ्ग-भूतानि कृत्यान्य् एवानुतिष्ठताम्

jīvanī-bhūta-govinda-pāda-bhakti-sukha-śriyām | premāntaraṅga-bhūtāni kṛtyāny evānutiṣṭhatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तानां हृदि राजन्ती संस्कार-युगलोज्ज्वला । रतिर् आनन्द-रूपैव नीयमाना तु रस्यताम्

bhaktānāṃ hṛdi rājantī saṃskāra-yugalojjvalā | ratir ānanda-rūpaiva nīyamānā tu rasyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णादिभिर् विभावाद्यैर् गतैर् अनुभवाध्वनि । प्रौढानन्द-चमत्कार-काष्ठाम् आपद्यते पराम्

kṛṣṇādibhir vibhāvādyair gatair anubhavādhvani | prauḍhānanda-camatkāra-kāṣṭhām āpadyate parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु प्रेमा विभावाद्यैः स्वल्पैर् नीतो ऽप्य् अणीयसीम् । विभावनाद्य्-अवस्थां तु सद्य आस्वाद्यतां व्रजेत्

kintu premā vibhāvādyaiḥ svalpair nīto 'py aṇīyasīm | vibhāvanādy-avasthāṃ tu sadya āsvādyatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विभावादि-सामान्य-लक्षणम्-- ये कृष्ण-भक्त-मुरली-नादाद्या हेतवो रतेः । कार्य-भूताः स्मिताद्याश् च तथाष्टौ स्तब्धतादयः

atra vibhāvādi-sāmānya-lakṣaṇam-- ye kṛṣṇa-bhakta-muralī-nādādyā hetavo rateḥ | kārya-bhūtāḥ smitādyāś ca tathāṣṭau stabdhatādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदाद्याः सहायाश् च ते ज्ञेया रस-भावने । विभावा अनुभावाश् च सात्त्विका व्यभिचारिणः

nirvedādyāḥ sahāyāś ca te jñeyā rasa-bhāvane | vibhāvā anubhāvāś ca sāttvikā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विभावाः-- तत्र ज्ञेया विभावास् तु रत्य्-आस्वादन-हेतवः । ते द्विधालम्बना एके तथैवोद्दीपनाः परे

tatra vibhāvāḥ-- tatra jñeyā vibhāvās tu raty-āsvādana-hetavaḥ | te dvidhālambanā eke tathaivoddīpanāḥ pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् उक्तम् अग्नि-पुराणे (अलङ्कार-विभाग, ३।३५)-- विभाव्यते हि रत्य्-आदिर् यत्र येन विभाव्यते । विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः

tad uktam agni-purāṇe (alaṅkāra-vibhāga, 3.35)-- vibhāvyate hi raty-ādir yatra yena vibhāvyate | vibhāvo nāma sa dvedhālambanoddīpanātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आलम्बनाः-- कृष्णश् च कृष्ण-भक्ताश् च बुधैर् आलम्बना मताः । रत्य्-आदेर् विषयत्वेन तथाधारतयापि च

tatra ālambanāḥ-- kṛṣṇaś ca kṛṣṇa-bhaktāś ca budhair ālambanā matāḥ | raty-āder viṣayatvena tathādhāratayāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्री-कृष्णः-- नायकानां शिरो-रत्नं कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् । यत्र नित्यतया सर्वे विराजन्ते महा-गुणाः । सो ऽन्यरूप-स्वरूपाभ्याम् अस्मिन्न् आलम्बनो मतः

tatra śrī-kṛṣṇaḥ-- nāyakānāṃ śiro-ratnaṃ kṛṣṇas tu bhagavān svayam | yatra nityatayā sarve virājante mahā-guṇāḥ | so 'nyarūpa-svarūpābhyām asminn ālambano mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अन्य-रूपेण, यथा-- हन्त मे कथम् उदेति स-वत्से, वत्स-पाल-पटले रतिर् अत्र । इत्य् अनिश्चित-मतिर् बलदेवो, विस्मय-स्तिमित-मूर्तिर् इवासीत्

tatra anya-rūpeṇa, yathā-- hanta me katham udeti sa-vatse, vatsa-pāla-paṭale ratir atra | ity aniścita-matir baladevo, vismaya-stimita-mūrtir ivāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वरूपम्-- आवृतं प्रकटं चेति स्वरूपं कथितं द्विधा

atha svarūpam-- āvṛtaṃ prakaṭaṃ ceti svarūpaṃ kathitaṃ dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आवृतम्-- अन्य-वेशादिनाच्छन्नं स्वरूपं प्रोक्तम् आवृतम्

tatra āvṛtam-- anya-veśādinācchannaṃ svarūpaṃ proktam āvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन, यथा-- मां स्नेहयति किम् उच्चैर्, महिलेयं द्वारकावरोधे ऽत्र । आं विदितं कुतुकार्थी, वनिता-वेशो हरिश् चरति

tena, yathā-- māṃ snehayati kim uccair, mahileyaṃ dvārakāvarodhe 'tra | āṃ viditaṃ kutukārthī, vanitā-veśo hariś carati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकट-स्वरूपेण, यथा-- अयं कम्बु-ग्रीवः कमल-कमनीयाक्षि-पटिमा तमाल-श्यामाङ्ग-द्युतिर् अतितरां छत्रित-शिराः । दर-श्री-वत्साङ्कः स्फुरद्-अरि-दराद्य्-अङ्कित-करः करोत्य् उच्चैर् मोदं मम मधुर-मूर्तिर् मधुरिपुः

prakaṭa-svarūpeṇa, yathā-- ayaṃ kambu-grīvaḥ kamala-kamanīyākṣi-paṭimā tamāla-śyāmāṅga-dyutir atitarāṃ chatrita-śirāḥ | dara-śrī-vatsāṅkaḥ sphurad-ari-darādy-aṅkita-karaḥ karoty uccair modaṃ mama madhura-mūrtir madhuripuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तद्-गुणाः-- अयं नेता सुरम्याङ्गः सर्व-सल्-लक्षणान्वितः । रुचिरस् तेजसा युक्तो बलीयान् वयसान्वितः

atha tad-guṇāḥ-- ayaṃ netā suramyāṅgaḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ | ruciras tejasā yukto balīyān vayasānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधाद्भुत-भाषा-वित् सत्य-वाक्यः प्रियं वदः । वावदूकः सुपाण्डित्यो बुद्धिमान् प्रतिभान्वितः

vividhādbhuta-bhāṣā-vit satya-vākyaḥ priyaṃ vadaḥ | vāvadūkaḥ supāṇḍityo buddhimān pratibhānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदग्धश् चतुरो दक्षः कृतज्ञः सुदृढ-व्रतः । देश-काल-सुपात्रज्ञः शास्त्र-चक्षुः शुचिर् वशी

vidagdhaś caturo dakṣaḥ kṛtajñaḥ sudṛḍha-vrataḥ | deśa-kāla-supātrajñaḥ śāstra-cakṣuḥ śucir vaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरो दान्तः क्षमा-शीलो गम्भीरो धृतिमान् समः । वदान्यो धार्मिकः शूरः करुणो मान्य-मानकृत्

sthiro dāntaḥ kṣamā-śīlo gambhīro dhṛtimān samaḥ | vadānyo dhārmikaḥ śūraḥ karuṇo mānya-mānakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणो विनयी ह्रीमान् शरणागत-पालकः । सुखी भक्त-सुहृत् प्रेम-वश्यः सर्व-शुभङ्करः

dakṣiṇo vinayī hrīmān śaraṇāgata-pālakaḥ | sukhī bhakta-suhṛt prema-vaśyaḥ sarva-śubhaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतापी कीर्तिमान् रक्त-लोकः साधु-समाश्रयः । नारी-गण-मनोहारी सर्वाराध्यः समृद्धिमान्

pratāpī kīrtimān rakta-lokaḥ sādhu-samāśrayaḥ | nārī-gaṇa-manohārī sarvārādhyaḥ samṛddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरीयान् ईश्वरश् चेति गुणास् तस्यानुकीर्तिताः । समुद्रा इव पञ्चाशद् दुर्विगाहा हरेर् अमी

varīyān īśvaraś ceti guṇās tasyānukīrtitāḥ | samudrā iva pañcāśad durvigāhā harer amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवेषु एते वसन्तो ऽपि बिन्दु-बिन्दुतया क्वचित् । परिपूर्णतया भान्ति तत्रैव पुरुषोत्तमे

jīveṣu ete vasanto 'pi bindu-bindutayā kvacit | paripūrṇatayā bhānti tatraiva puruṣottame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि पाद्मे पार्वत्यै शिति-कण्ठेन तद्-गुणाः । कन्दर्प-कोटि-लावण्य इत्य् आद्याः परिकीर्तिताः

tathā hi pādme pārvatyai śiti-kaṇṭhena tad-guṇāḥ | kandarpa-koṭi-lāvaṇya ity ādyāḥ parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एत एव गुणाः प्रायो धर्माय वन-मालिनः । पृथिव्या प्रथम-स्कन्धे प्रथयाञ्चक्रिरे स्फुटम्

eta eva guṇāḥ prāyo dharmāya vana-mālinaḥ | pṛthivyā prathama-skandhe prathayāñcakrire sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रथमे (१।१६।२७-३०)-- सत्यं शौचं दया क्षान्तिस् त्यागः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस् तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्

yathā prathame (1.16.27-30)-- satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntis tyāgaḥ santoṣa ārjavam | śamo damas tapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं विरक्तिर् ऐश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर् धैर्यं मार्दवम् एव च

jñānaṃ viraktir aiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ | svātantryaṃ kauśalaṃ kāntir dhairyaṃ mārdavam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः । गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिर् मानो ऽनहङ्कृतिः

prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ | gāmbhīryaṃ sthairyam āstikyaṃ kīrtir māno 'nahaṅkṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमे चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महा-गुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् न वियन्ति स्म कर्हिचित्

ime cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ | prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पञ्च-गुणा ये स्युर् अंशेन गिरिशादिषु

atha pañca-guṇā ye syur aṃśena giriśādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा स्वरूप-सम्प्राप्तः सर्व-ज्ञो नित्य-नूतनः । सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्राङ्गः सर्व-सिद्धि-निषेवितः

sadā svarūpa-samprāptaḥ sarva-jño nitya-nūtanaḥ | sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaḥ sarva-siddhi-niṣevitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोच्यन्ते गुणाः पञ्च ये लक्ष्मीशादि-वर्तिनः । अविचिन्त्य-महा-शक्तिः कोटि-ब्रह्माण्ड-विग्रहः

athocyante guṇāḥ pañca ye lakṣmīśādi-vartinaḥ | avicintya-mahā-śaktiḥ koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवतारावली-बीजं हतारि-गति-दायकः । आत्माराम-गणाकर्षीत्य् अमी कृष्णे किलाद्भुताः

avatārāvalī-bījaṃ hatāri-gati-dāyakaḥ | ātmārāma-gaṇākarṣīty amī kṛṣṇe kilādbhutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाद्भुत-चमत्कार- लीला-कल्लोल-वारिधिः । अतुल्य-मधुर-प्रेम-मण्डित-प्रिय-मण्डलः

sarvādbhuta-camatkāra- līlā-kallola-vāridhiḥ | atulya-madhura-prema-maṇḍita-priya-maṇḍalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिजगन्-मानसाकर्षि-मुरली-कल-कूजितः । असमानोर्ध्व-रूप-श्री-विस्मापित-चराचरः

trijagan-mānasākarṣi-muralī-kala-kūjitaḥ | asamānordhva-rūpa-śrī-vismāpita-carācaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लीला-प्रेम्णा प्रियाधिक्यं माधुर्यं वेणु-रूपयोः । इत्य् असाधारणं प्रोक्तं गोविन्दस्य चतुष्टयम्

līlā-premṇā priyādhikyaṃ mādhuryaṃ veṇu-rūpayoḥ | ity asādhāraṇaṃ proktaṃ govindasya catuṣṭayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं गुणाश् चतुर्-भेदाश् चतुः-षष्टिर् उदाहृताः । सोदाहरणम् एतेषां लक्षणं क्रियते क्रमात्

evaṃ guṇāś catur-bhedāś catuḥ-ṣaṣṭir udāhṛtāḥ | sodāharaṇam eteṣāṃ lakṣaṇaṃ kriyate kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र (१) सुरम्याङ्गः-- श्लाघ्याङ्ग-सन्निवेशो यः सुरम्याङ्गः स कथ्यते

tatra (1) suramyāṅgaḥ-- ślāghyāṅga-sanniveśo yaḥ suramyāṅgaḥ sa kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- मुखं चन्द्राकारं करभ-निभम् उरु-द्वयम् इदं भुजौ स्तम्भारम्भौ सरसिज-वरेण्यं कर-युगम् । कवाटाभं वक्षः-स्थलम् अविरलं श्रोणि-फलकं परिक्षामो मध्यः स्फुरति मुरहन्तुर् मधुरिमा

yathā-- mukhaṃ candrākāraṃ karabha-nibham uru-dvayam idaṃ bhujau stambhārambhau sarasija-vareṇyaṃ kara-yugam | kavāṭābhaṃ vakṣaḥ-sthalam aviralaṃ śroṇi-phalakaṃ parikṣāmo madhyaḥ sphurati murahantur madhurimā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तनौ गुणोत्थम् अङ्कोत्थम् इति सल्-लक्षणं द्विधा

tanau guṇottham aṅkottham iti sal-lakṣaṇaṃ dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र गुणोत्थम्-- गुणोत्थं स्याद् गुणैर् योगो रक्तता-तुङ्गतादिभिः

tatra guṇottham-- guṇotthaṃ syād guṇair yogo raktatā-tuṅgatādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- रागः सप्तसु हन्त षट्स्व् अपि शिशोर् अङ्गेष्व् अलं तुङ्गता विसारस् त्रिषु खर्वता त्रिषु तथा गम्भीरता च त्रिषु । दैर्घ्यं पञ्चसु किं च पञ्चसु सखे सम्प्रेक्ष्यते सूक्ष्मता द्वात्रिंशद्-वर-लक्षणः कथम् असौ गोपेषु सम्भाव्यते

yathā-- rāgaḥ saptasu hanta ṣaṭsv api śiśor aṅgeṣv alaṃ tuṅgatā visāras triṣu kharvatā triṣu tathā gambhīratā ca triṣu | dairghyaṃ pañcasu kiṃ ca pañcasu sakhe samprekṣyate sūkṣmatā dvātriṃśad-vara-lakṣaṇaḥ katham asau gopeṣu sambhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कोत्थम्-- रेखामयं रथाङ्गादि स्याद् अङ्कोत्थं करादिषु

aṅkottham-- rekhāmayaṃ rathāṅgādi syād aṅkotthaṃ karādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- करयोः कमलं तथा रथाङ्गं स्फुट-रेखामयम् आत्मजस्य पश्य । पद-पल्लवयोश् च वल्लवेन्द्र ध्वज-वज्राङ्कुश-मीन-पङ्कजानि

yathā-- karayoḥ kamalaṃ tathā rathāṅgaṃ sphuṭa-rekhāmayam ātmajasya paśya | pada-pallavayoś ca vallavendra dhvaja-vajrāṅkuśa-mīna-paṅkajāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौन्दर्येण दृग्-आनन्द-कारी रुचिर उच्यते

saundaryeṇa dṛg-ānanda-kārī rucira ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा तृतीये (भापु। ३।२।१३)-- यद् धर्म-सूनोर् बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्-स्वस्त्ययनं त्रि-लोकः । कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुर् अर्वाक्-सृतौ कौशलम् इत्य् अमन्यत

yathā tṛtīye (bhā.pu. 3.2.13)-- yad dharma-sūnor bata rājasūye nirīkṣya dṛk-svastyayanaṃ tri-lokaḥ | kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātur arvāk-sṛtau kauśalam ity amanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- अष्टानां दनुजभिद्-अङ्ग-पङ्कजानाम् एकस्मिन् कथम् अपि यत्र बल्लवीनाम् । लोलाक्षि-भ्रमर-ततिः पपात तस्मान् नोत्थातुं द्युति-मधु-पङ्किलात् क्षमासीत्

yathā vā-- aṣṭānāṃ danujabhid-aṅga-paṅkajānām ekasmin katham api yatra ballavīnām | lolākṣi-bhramara-tatiḥ papāta tasmān notthātuṃ dyuti-madhu-paṅkilāt kṣamāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजो धाम प्रभावश् चेत्य् उच्यते द्विविधं बुधैः

tejo dhāma prabhāvaś cety ucyate dvividhaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र धाम-- दीप्ति-राशिर् भवेद् धाम

tatra dhāma-- dīpti-rāśir bhaved dhāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- अम्बर-मणि-निकुरम्बं विडम्बयन्न् अपि मरीचि-कुलैः । हरि-वक्षसि रुचि-निविडे मणिराड् अयम् उडुर् इव स्फुरति

yathā-- ambara-maṇi-nikurambaṃ viḍambayann api marīci-kulaiḥ | hari-vakṣasi ruci-niviḍe maṇirāḍ ayam uḍur iva sphurati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभावः-- प्रभावः सर्वजित्-स्थितिः

prabhāvaḥ-- prabhāvaḥ sarvajit-sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- दूरतस् तम् अवलोक्य माधवं कोमलाङ्गम् अपि रङ्ग-मण्डले । पर्वतोद्भट-भुजान्तरो ऽप्य् असौ कंस-मल्ल-निवहः स विव्यथे

yathā-- dūratas tam avalokya mādhavaṃ komalāṅgam api raṅga-maṇḍale | parvatodbhaṭa-bhujāntaro 'py asau kaṃsa-malla-nivahaḥ sa vivyathe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणेन महता पूर्णो बलीयान् इति कथ्यते

prāṇena mahatā pūrṇo balīyān iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- पश्य विन्ध्य-गिरितो ऽपि गरिष्ठं दैत्य-पुङ्गवम् उदग्रम् अरिष्टम् । तुल-खण्डम् इव पिण्डितम् आरात् पुण्डरीक-नयनो विनुनोद

yathā-- paśya vindhya-girito 'pi gariṣṭhaṃ daitya-puṅgavam udagram ariṣṭam | tula-khaṇḍam iva piṇḍitam ārāt puṇḍarīka-nayano vinunoda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- वामस् तामरसाक्षस्य भुज-दण्डः स पातु वः । क्रीडा-कन्दुकतां येन नीतो गोवर्धनो गिरिः

yathā vā-- vāmas tāmarasākṣasya bhuja-daṇḍaḥ sa pātu vaḥ | krīḍā-kandukatāṃ yena nīto govardhano giriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयसो विविधत्वे ऽपि सर्व-भक्ति-रसाश्रयः । धर्मी किशोर एवात्र नित्य-नाना-विलासवान्

vayaso vividhatve 'pi sarva-bhakti-rasāśrayaḥ | dharmī kiśora evātra nitya-nānā-vilāsavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- तदात्वाभिव्यक्तीकृत-तरुणिमारम्भ-रभसं स्मित-श्री-निर्धूत-स्फुरद्-अमल-राका-पति-मदम् । दरोदञ्चत्-पञ्चाशुग-नव-कला-मेदुरम् इदं मुरारेर् माधुर्यं मनसि मदिराक्षीर् मदयति

yathā-- tadātvābhivyaktīkṛta-taruṇimārambha-rabhasaṃ smita-śrī-nirdhūta-sphurad-amala-rākā-pati-madam | darodañcat-pañcāśuga-nava-kalā-meduram idaṃ murārer mādhuryaṃ manasi madirākṣīr madayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधाद्भुत-भाषावित् स प्रोक्तो यस् तु कोविदः । नाना-देश्यासु भाषासु संस्कृते प्राकृतेषु च

vividhādbhuta-bhāṣāvit sa prokto yas tu kovidaḥ | nānā-deśyāsu bhāṣāsu saṃskṛte prākṛteṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- व्रज-युवतिषु शौरिः शौरसेनीं सुरेन्द्रे प्रणत-शिरसि सौरीं भारतीम् आतनोति । अहह पशुषु कीरेष्व् अप्य् अपभ्रंस-रूपां कथम् अजनि विदग्धः सर्व-भाषावलीषु

yathā-- vraja-yuvatiṣu śauriḥ śaurasenīṃ surendre praṇata-śirasi saurīṃ bhāratīm ātanoti | ahaha paśuṣu kīreṣv apy apabhraṃsa-rūpāṃ katham ajani vidagdhaḥ sarva-bhāṣāvalīṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यान् नानृतं वचो यस्य सत्य-वाक्यः स कथ्यते

syān nānṛtaṃ vaco yasya satya-vākyaḥ sa kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- पृथे तनय-पञ्चकं प्रकटम् अर्पयिष्यामि ते रणोर्वरितम् इत्य् अभूत् तव यथार्थम् एवोदितम् । रविर् भवति शीतलः कुमुद-बन्धुर् अप्य् उष्णलस् तथापि न मुरान्तक व्यभिचरिष्णुर् उक्तिस् तव

yathā-- pṛthe tanaya-pañcakaṃ prakaṭam arpayiṣyāmi te raṇorvaritam ity abhūt tava yathārtham evoditam | ravir bhavati śītalaḥ kumuda-bandhur apy uṣṇalas tathāpi na murāntaka vyabhicariṣṇur uktis tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- गूढो ऽपि वेषेण मही-सुरस्य हरिर् यथार्थं मगधेन्द्रम् ऊचे । संसृष्टम् आभ्यां सह पाण्डवाभ्यां मां विद्धि कृष्णं भवतः सपत्नम्

yathā vā-- gūḍho 'pi veṣeṇa mahī-surasya harir yathārthaṃ magadhendram ūce | saṃsṛṣṭam ābhyāṃ saha pāṇḍavābhyāṃ māṃ viddhi kṛṣṇaṃ bhavataḥ sapatnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जने कृतापराधे ऽपि सान्त्व-वादी प्रियंवदः

jane kṛtāparādhe 'pi sāntva-vādī priyaṃvadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- कृत-व्यलीके ऽपि न कुण्डलीन्द्र त्वया विधेया मयि दोष-दृष्टिः । प्रवास्यमानो ऽसि सुरार्चितानां परं हितायाद्य गवां कुलस्य

yathā-- kṛta-vyalīke 'pi na kuṇḍalīndra tvayā vidheyā mayi doṣa-dṛṣṭiḥ | pravāsyamāno 'si surārcitānāṃ paraṃ hitāyādya gavāṃ kulasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुति-प्रेष्ठोक्तिर् अखिल-वाग्-गुणान्वित-वाग् अपि । इति द्विधा निगदितो वावदूको मनीषिभिः

śruti-preṣṭhoktir akhila-vāg-guṇānvita-vāg api | iti dvidhā nigadito vāvadūko manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आद्यो, यथा-- अश्लिष्ट-कोमल-पदावलि-मञ्जुलेन प्रत्य्-अक्षर-क्षरद्-अमन्द-सुधा-रसेन । सख्यः समस्त-जन-कर्ण-रसायनेन नाहारि कस्य हृदयं हरि-भाषितेन

tatra ādyo, yathā-- aśliṣṭa-komala-padāvali-mañjulena praty-akṣara-kṣarad-amanda-sudhā-rasena | sakhyaḥ samasta-jana-karṇa-rasāyanena nāhāri kasya hṛdayaṃ hari-bhāṣitena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयो, यथा-- प्रतिवादि-चित्त-परिवृत्ति-पटुर् जगद्-एक-संशय-विमर्द-करी । प्रमिताक्षराद्य-विविधार्थमयी हरि-वाग् इयं मम धिनोति धियः

dvitīyo, yathā-- prativādi-citta-parivṛtti-paṭur jagad-eka-saṃśaya-vimarda-karī | pramitākṣarādya-vividhārthamayī hari-vāg iyaṃ mama dhinoti dhiyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्वान् नीतिज्ञ इत्य् एष सुपण्डित्यो द्विधा मतः । विद्वान् अखिल-विद्या-विन् नीतिज्ञस् तु यथार्ह-कृत्

vidvān nītijña ity eṣa supaṇḍityo dvidhā mataḥ | vidvān akhila-vidyā-vin nītijñas tu yathārha-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आद्यो, यथा-- यं सुष्ठु पूर्वं परिचर्य गौरवात् पितामहाद्य्-अम्बुधरैः प्रवर्तिताः । कृष्णार्णवं काश्य-गुरु-क्षमाभूतस् तम् एव विद्या-सरितः प्रपेदिरे

tatra ādyo, yathā-- yaṃ suṣṭhu pūrvaṃ paricarya gauravāt pitāmahādy-ambudharaiḥ pravartitāḥ | kṛṣṇārṇavaṃ kāśya-guru-kṣamābhūtas tam eva vidyā-saritaḥ prapedire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- आम्नाय-प्रथितान्वया स्मृतिमती बाढं षड्-अङ्गोज्ज्वला न्यायेनानुगता पुराण-सुहृदा मीमांसया मण्डिता । त्वां लब्धावसरा चिराद् गुरुकुले प्रेक्ष्य स्वसङ्गार्थिनं विद्या नाम वधूश् चतुर्दश-गुणा गोविन्द शुश्रूयते

yathā vā-- āmnāya-prathitānvayā smṛtimatī bāḍhaṃ ṣaḍ-aṅgojjvalā nyāyenānugatā purāṇa-suhṛdā mīmāṃsayā maṇḍitā | tvāṃ labdhāvasarā cirād gurukule prekṣya svasaṅgārthinaṃ vidyā nāma vadhūś caturdaśa-guṇā govinda śuśrūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयो, यथा-- मृत्युस् तस्कर-मण्डले सुकृतिनां वृन्दे वसन्तानिलः कन्दर्पो रमणीषु दुर्गत-कुले कल्याण-कल्प-द्रुमः । इन्दुर् बन्धु-गणे विपक्ष-पटले कालाग्नि-रुद्राकृतिः शास्ति स्वस्ति-धुरन्धरो मधुपुरीं नीत्या मधूनां पतिः

dvitīyo, yathā-- mṛtyus taskara-maṇḍale sukṛtināṃ vṛnde vasantānilaḥ kandarpo ramaṇīṣu durgata-kule kalyāṇa-kalpa-drumaḥ | indur bandhu-gaṇe vipakṣa-paṭale kālāgni-rudrākṛtiḥ śāsti svasti-dhurandharo madhupurīṃ nītyā madhūnāṃ patiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेधावी सूक्ष्मधीश् चेति प्रोच्यते बुद्धिमान् द्विधा

medhāvī sūkṣmadhīś ceti procyate buddhimān dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मेधावी, यथा-- अवन्ति-पुर-वासिनः सदनम् एत्य सान्दीपनेर् गुरोर् जगति दर्शयन् समयम् अत्र विद्यार्थिनाम् । सकृन् निगद-मात्रतः सकलम् एव विद्या-कुलं दधौ हृदय-मन्दिरे किम् अपि चित्रवन् माधवः

tatra medhāvī, yathā-- avanti-pura-vāsinaḥ sadanam etya sāndīpaner guror jagati darśayan samayam atra vidyārthinām | sakṛn nigada-mātrataḥ sakalam eva vidyā-kulaṃ dadhau hṛdaya-mandire kim api citravan mādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्म-धीः, यथा-- यदुभिर् अयम् अवध्यो म्लेच्छ-राजस् तद् एनं तरल-तमसि तस्मिन् विद्रवन्न् एव नेष्ये । सुखमय-निज-निद्रा-भञ्जन-ध्वंसि-दृष्टिर् झर-मुचि मुचुकुन्दः कन्दरे यत्र शेते

sūkṣma-dhīḥ, yathā-- yadubhir ayam avadhyo mleccha-rājas tad enaṃ tarala-tamasi tasmin vidravann eva neṣye | sukhamaya-nija-nidrā-bhañjana-dhvaṃsi-dṛṣṭir jhara-muci mucukundaḥ kandare yatra śete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्यो नवनवोल्लेखि-ज्ञानं स्यात् प्रतिभान्वितः

sadyo navanavollekhi-jñānaṃ syāt pratibhānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पद्यावल्यां (२८३)-- वासः सम्प्रति केशव क्व भवतो मुग्धेक्षणे नन्व् इदं वासं ब्रूहि शठ प्रकाम-सुभगे त्वद्-गात्र-संसर्गतः । यामिन्याम् उषितः क्व धूर्त वितनुर् मुष्णाति किं यामिनी शौरिर् गोप-वधूं छलैः परिहसन्न् एवं-विधैः पातु वः

yathā padyāvalyāṃ (283)-- vāsaḥ samprati keśava kva bhavato mugdhekṣaṇe nanv idaṃ vāsaṃ brūhi śaṭha prakāma-subhage tvad-gātra-saṃsargataḥ | yāminyām uṣitaḥ kva dhūrta vitanur muṣṇāti kiṃ yāminī śaurir gopa-vadhūṃ chalaiḥ parihasann evaṃ-vidhaiḥ pātu vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कला-विलास-दिग्धात्मा विदग्ध इति कीर्त्यते

kalā-vilāsa-digdhātmā vidagdha iti kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- गीतं गुम्फति ताण्डवं घटयति ब्रूते प्रहेली-क्रमं वेणुं वादयते स्रजं विरचयत्य् आलेख्यम् अभ्यस्यति । निर्माति स्वयम् इन्द्रजाल-पटलीं द्यूते जयत्य् उन्मदान् पश्योद्दाम-कला-विलास-वसतिश् चित्रं हरिः क्रीडति

yathā-- gītaṃ gumphati tāṇḍavaṃ ghaṭayati brūte prahelī-kramaṃ veṇuṃ vādayate srajaṃ viracayaty ālekhyam abhyasyati | nirmāti svayam indrajāla-paṭalīṃ dyūte jayaty unmadān paśyoddāma-kalā-vilāsa-vasatiś citraṃ hariḥ krīḍati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरो युगपद्-भूरि-समाधान-कृद् उच्यते

caturo yugapad-bhūri-samādhāna-kṛd ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- पारावती-विरचनेन गवां कलापं गोपाङ्गना-गणम् अपाङ्ग-तरङ्गितेन । मित्राणि चित्रतर-सङ्गर-विक्रमेण धिन्वन्न् अरिष्ट-भयदेन हरिर् विरेजे

yathā-- pārāvatī-viracanena gavāṃ kalāpaṃ gopāṅganā-gaṇam apāṅga-taraṅgitena | mitrāṇi citratara-saṅgara-vikrameṇa dhinvann ariṣṭa-bhayadena harir vireje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्करे क्षिप्र-कारी यस् तं दक्षं परिचक्षते

duṣkare kṣipra-kārī yas taṃ dakṣaṃ paricakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा श्री-दशमे (१०।५९।१७)-- यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस् तान्य् अच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैर् एकैक-शस्त्रिभिः

yathā śrī-daśame (10.59.17)-- yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha | haris tāny acchinat tīkṣṇaiḥ śarair ekaika-śastribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- अघहर कुरु युग्मीभूय नृत्यं मयैव त्वम् इति निखिल-गोपी-प्रार्थना-पूर्ति-कामः । अतनुत गति-लीला-लाघवोर्मिं तथासौ ददृशुर् अधिकम् एतास् तं यथा स्व-स्व-पार्श्वे

yathā vā-- aghahara kuru yugmībhūya nṛtyaṃ mayaiva tvam iti nikhila-gopī-prārthanā-pūrti-kāmaḥ | atanuta gati-līlā-lāghavormiṃ tathāsau dadṛśur adhikam etās taṃ yathā sva-sva-pārśve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतज्ञः स्याद् अभिज्ञो यः कृत-सेवादि-कर्मणाम्

kṛtajñaḥ syād abhijño yaḥ kṛta-sevādi-karmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा महाभारते *नोत् फ़ोउन्द् इन् च्रितिचल् एदितिओन्। -- ऋणम् एतत् प्रवृद्धं मे हृदयान् नापसर्पति । यद् गोविन्देति चुक्रोश कृष्णा मां दूर-वासिनम्

yathā mahābhārate *Not found in critical edition. -- ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayān nāpasarpati | yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūra-vāsinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- अनुगतिम् अति-पूर्वं चिन्तयन्न् ऋक्ष-मौलेर् अकुरुत बहुमानं शौरिर् आदाय कन्याम् । कथम् अपि कृतम् अल्पं विस्मरेन् नैव साधुः किम् उत स खलु साधु-श्रेणि-चूडाग्र-रत्नम्

yathā vā-- anugatim ati-pūrvaṃ cintayann ṛkṣa-mauler akuruta bahumānaṃ śaurir ādāya kanyām | katham api kṛtam alpaṃ vismaren naiva sādhuḥ kim uta sa khalu sādhu-śreṇi-cūḍāgra-ratnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिज्ञा-नियमौ यस्य सत्यौ स सुदृढ-व्रतः

pratijñā-niyamau yasya satyau sa sudṛḍha-vrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सत्य-प्रतिज्ञो, यथा हरि-वंशे (२।६८।३८) *नोत् फ़ोउन्द् इन् च्रितिचल् एदितिओन्। -- न देव-गन्धर्व-गणा न राक्षसा न चासुरा नैव च यक्ष-पन्नगाः । मम प्रतिज्ञाम् अपहन्तुम् उद्यता मुने समर्थाः खलु सत्यम् अस्तु ते

tatra satya-pratijño, yathā hari-vaṃśe (2.68.38) *Not found in critical edition. -- na deva-gandharva-gaṇā na rākṣasā na cāsurā naiva ca yakṣa-pannagāḥ | mama pratijñām apahantum udyatā mune samarthāḥ khalu satyam astu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- स-हेलम् आखण्डल-पाण्डु-पुत्रौ विधाय कंसारिर् अपारिजातौ । निज-प्रतिज्ञां सफलां दधानः सत्यां च कृष्णां च सुखाम् अकार्षीत्

yathā vā-- sa-helam ākhaṇḍala-pāṇḍu-putrau vidhāya kaṃsārir apārijātau | nija-pratijñāṃ saphalāṃ dadhānaḥ satyāṃ ca kṛṣṇāṃ ca sukhām akārṣīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्य-नियमो, यथा-- गिरेर् उद्धरणं कृष्ण दुष्करं कर्म कुर्वता । मद्-भक्तः स्यान् न दुःखीति स्व-व्रतं विवृतं त्वया

satya-niyamo, yathā-- girer uddharaṇaṃ kṛṣṇa duṣkaraṃ karma kurvatā | mad-bhaktaḥ syān na duḥkhīti sva-vrataṃ vivṛtaṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देश-काल-सुपात्रज्ञस् तत्-तद्-योग्य-क्रिया-कृतिः

deśa-kāla-supātrajñas tat-tad-yogya-kriyā-kṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- शरज्-ज्योत्स्ना-तुल्यः कथम् अपि परो नास्ति समयस् त्रिलोक्याम् आकृईडः क्वचिद् अपि न वृन्दावन-समः । न काप्य् अम्भोजाक्षी व्रज-युवति-कल्पेति विमृशन् मनो मे सोत्कण्ठं मुहुर् अजनि रासोत्सव-रसे

yathā-- śaraj-jyotsnā-tulyaḥ katham api paro nāsti samayas trilokyām ākṛīḍaḥ kvacid api na vṛndāvana-samaḥ | na kāpy ambhojākṣī vraja-yuvati-kalpeti vimṛśan mano me sotkaṇṭhaṃ muhur ajani rāsotsava-rase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रानुसारि-कर्मा यः शास्त्र-चक्षुः स कथ्यते

śāstrānusāri-karmā yaḥ śāstra-cakṣuḥ sa kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- अभूत् कंस-रिपोर् नेत्रं शास्त्रम् एवार्थ-दृष्टये । नेत्राम्बुजं तु युवती- वृन्दान् मादाय केवलम्

yathā-- abhūt kaṃsa-ripor netraṃ śāstram evārtha-dṛṣṭaye | netrāmbujaṃ tu yuvatī- vṛndān mādāya kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पावनश् च विशुद्धेश् चेत्य् उच्यते द्विविधः शुचिः । पावनः पाप-नाशी स्याद् विशुद्धस् त्यक्त-दूसणः

pāvanaś ca viśuddheś cety ucyate dvividhaḥ śuciḥ | pāvanaḥ pāpa-nāśī syād viśuddhas tyakta-dūsaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पावनो, यथा पाद्मे-- तं निर्व्याजं भज गुण-निधे पावनं पावनानां श्रद्धा-रज्यन्-मतिर् अतितराम् उत्तमः-श्लोक-मौलिम् । प्रोद्यन्न् अन्तः-करण-कुहरे हन्त यन्-नाम-भानोर् आभासो ऽपि क्षपयति महा-पातक-ध्वान्त-राशिम्

tatra pāvano, yathā pādme-- taṃ nirvyājaṃ bhaja guṇa-nidhe pāvanaṃ pāvanānāṃ śraddhā-rajyan-matir atitarām uttamaḥ-śloka-maulim | prodyann antaḥ-karaṇa-kuhare hanta yan-nāma-bhānor ābhāso 'pi kṣapayati mahā-pātaka-dhvānta-rāśim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशुद्धो, यथा-- कपटं च हठश् च नाच्युते बत सत्राजिति नाप्य् अदीनता । कथम् अद्य वृथा स्यमन्तक प्रसभं कौस्तुभ-सख्यम् इच्छसि

viśuddho, yathā-- kapaṭaṃ ca haṭhaś ca nācyute bata satrājiti nāpy adīnatā | katham adya vṛthā syamantaka prasabhaṃ kaustubha-sakhyam icchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वशी जितेन्द्रियः प्रोक्तः

vaśī jitendriyaḥ proktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रथमे (१।११।३७)-- उद्दाम-भाव-पिशुनामल-वल्गु-हास- व्रीडावलोक-निहतो मदनो ऽपि यासाम् । संमुह्य चापम् अजहात् प्रमदोत्तमास् ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर् न शेकुः

yathā prathame (1.11.37)-- uddāma-bhāva-piśunāmala-valgu-hāsa- vrīḍāvaloka-nihato madano 'pi yāsām | saṃmuhya cāpam ajahāt pramadottamās tā yasyendriyaṃ vimathituṃ kuhakair na śekuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आफलोदयकृत् स्थिरः

āphalodayakṛt sthiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा, निर्वेदम् आप न वन-भ्रमणे मुरारिर् नाचिन्तयद् व्यसनम् ऋक्ष-विलप्रवेशे । आहृत्य हन्त मणिम् एव पुरं प्रपेदे स्याद् उद्यमः कृत-धियां हि फलोदयान्तः

yathā, nirvedam āpa na vana-bhramaṇe murārir nācintayad vyasanam ṛkṣa-vilapraveśe | āhṛtya hanta maṇim eva puraṃ prapede syād udyamaḥ kṛta-dhiyāṃ hi phalodayāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दान्तो दुःसहम् अपि योग्यं क्लेशं सहेत यः

sa dānto duḥsaham api yogyaṃ kleśaṃ saheta yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- गुरुम् अपि गुरु-वास-क्लेशम् अव्याज-भक्त्या हरिर् अज-गण-दन्तः कोमलाङ्गो ऽपि नायम् । प्रकृतिर् अति-दुरूहा हन्त लोकोत्तराणां किम् अपि मनसि चित्रं चिन्त्यमाना तनोति

yathā-- gurum api guru-vāsa-kleśam avyāja-bhaktyā harir aja-gaṇa-dantaḥ komalāṅgo 'pi nāyam | prakṛtir ati-durūhā hanta lokottarāṇāṃ kim api manasi citraṃ cintyamānā tanoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षमाशीलो ऽपराधानां सहनः परिकीर्त्यते

kṣamāśīlo 'parādhānāṃ sahanaḥ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा माघ-काव्ये =शिशुपाल-वध (१६।२५)-- प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि-भूभृते । अनहुङ्कुरुते घन-ध्वनिः न हि गोमायु-रुतानि केशरी

yathā māgha-kāvye =Śiśupāla-vadha (16.25)-- prativācam adatta keśavaḥ śapamānāya na cedi-bhūbhṛte | anahuṅkurute ghana-dhvaniḥ na hi gomāyu-rutāni keśarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा यामुनाचार्य-स्तोत्रे =स्तोत्र-रत्नम् (६०)-- रघुवर यद् अभूस् त्वं तादृशो वायसस्य प्रणत इति दयालुर् यच् च चैद्यस्य कृष्ण । प्रतिभवम् अपराद्धुर् मुग्ध सायुज्यदो ऽभूर् वद किम् अपदम् आगस् तस्य ते ऽस्ति क्षमायाः

yathā vā yāmunācārya-stotre =Stotra-ratnam (60)-- raghuvara yad abhūs tvaṃ tādṛśo vāyasasya praṇata iti dayālur yac ca caidyasya kṛṣṇa | pratibhavam aparāddhur mugdha sāyujyado 'bhūr vada kim apadam āgas tasya te 'sti kṣamāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्विबोधाशयो यस् तु स गम्भीरः इतीर्यते

durvibodhāśayo yas tu sa gambhīraḥ itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- वृन्दावने वरातिः स्तुतिभिर् नितराम् उपास्यमानो ऽपि । शक्तो न हरिर् विधिना रुष्टस् तुष्टो ऽथवा ज्ञातुम्

yathā-- vṛndāvane varātiḥ stutibhir nitarām upāsyamāno 'pi | śakto na harir vidhinā ruṣṭas tuṣṭo 'thavā jñātum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- उन्मदो ऽपि हरिर् नव्य-राधा-प्रणय-सीधुना । अभिज्ञेनापि रामेण लक्षितो ऽयम् अविक्रियः

yathā vā-- unmado 'pi harir navya-rādhā-praṇaya-sīdhunā | abhijñenāpi rāmeṇa lakṣito 'yam avikriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ण-स्पृहश् च धृतिमान् शान्तश् च क्षोभ-कारणे

pūrṇa-spṛhaś ca dhṛtimān śāntaś ca kṣobha-kāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आद्यो-- स्वीकुर्वन्न् अपि नितरां यशः-प्रियत्वं कंसारिर् मगध-पतेर् वध-प्रसिद्धाम् । भीमाय स्वयम् अतुलाम् अदत्त कीर्तिं किं लोकोत्तर-गुण-शालिनाम् अपेक्ष्यम्

tatra ādyo-- svīkurvann api nitarāṃ yaśaḥ-priyatvaṃ kaṃsārir magadha-pater vadha-prasiddhām | bhīmāya svayam atulām adatta kīrtiṃ kiṃ lokottara-guṇa-śālinām apekṣyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयो, यथा-- निन्दितस्य दम-घोष-सूनुना सम्भ्रमेण मुनिभिः स्तुतस्य च । राजसूय-सदसि क्षितीश्वरैः कापि नास्य विकृतिर् वितर्किता

dvitīyo, yathā-- ninditasya dama-ghoṣa-sūnunā sambhrameṇa munibhiḥ stutasya ca | rājasūya-sadasi kṣitīśvaraiḥ kāpi nāsya vikṛtir vitarkitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राग-द्वेष-विमुक्तो यः समः स कथितो बुधैः

rāga-dveṣa-vimukto yaḥ samaḥ sa kathito budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.