Library·Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu·3·3.2
प्रीति-भक्ति-रसाख्या द्वितीय-लहरी श्रीधर-स्वामिभिः स्पष्टम् अयम् एव रसोत्तमः । रङ्ग-प्रसङ्गे स-प्रेमकाख्यः प्रकीर्तितः
prīti-bhakti-rasākhyā dvitīya-laharī śrīdhara-svāmibhiḥ spaṣṭam ayam eva rasottamaḥ | raṅga-prasaṅge sa-premakākhyaḥ prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रति-स्थायितया नाम-कौमुदी-कृद्भिर् अप्य् असौ । शान्तत्वेनायम् एवाद्धा सुदेवाद्यैश् च वर्णितः
rati-sthāyitayā nāma-kaumudī-kṛdbhir apy asau | śāntatvenāyam evāddhā sudevādyaiś ca varṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मोचितैर् विभावाद्यैः प्रीतिर् आस्वादनीयताम् । नीता चेतसि भक्तानां प्रीति-भक्ति-रसो मतः
ātmocitair vibhāvādyaiḥ prītir āsvādanīyatām | nītā cetasi bhaktānāṃ prīti-bhakti-raso mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुग्राह्यस्य दासत्वाल् लाल्यत्वाद् अप्य् अयं द्विधा । भिद्यते सम्भ्रम-प्रीतो गौरव-प्रीत इत्य् अपि
anugrāhyasya dāsatvāl lālyatvād apy ayaṃ dvidhā | bhidyate sambhrama-prīto gaurava-prīta ity api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दासाभिमानिनां कृष्णे स्यात् प्रीतिः सम्भ्रमोत्तरा । पूर्ववत् पुष्यमाणो ऽयं सम्भ्रम-प्रीत उच्यते
dāsābhimānināṃ kṛṣṇe syāt prītiḥ sambhramottarā | pūrvavat puṣyamāṇo 'yaṃ sambhrama-prīta ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आलम्बनाः-- हरिश् च तस्य दासाश् च ज्ञेया आलम्बना इह
tatra ālambanāḥ-- hariś ca tasya dāsāś ca jñeyā ālambanā iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र हरिः-- आलम्बनो ऽस्मिन् द्विभुजः कृष्णो गोकुल-वासिषु । अन्यत्र द्वि-भुजः क्वापि कुत्राप्य् एषु चतुर्-भुजः
tatra hariḥ-- ālambano 'smin dvibhujaḥ kṛṣṇo gokula-vāsiṣu | anyatra dvi-bhujaḥ kvāpi kutrāpy eṣu catur-bhujaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र व्रजे-- नवाम्बुधर-बन्धुरः कर-युगेन वक्त्राम्बुजे निधाय मुरलीं स्फुरत्-पुरट-निन्दि पट्टाम्बरः । शिखण्ड-कृत-शेखरः शिखरिणस् तटे पर्यटन- प्रभुर् दिवि दिवौकसो भुवि धिनोति नः किङ्करान्
tatra vraje-- navāmbudhara-bandhuraḥ kara-yugena vaktrāmbuje nidhāya muralīṃ sphurat-puraṭa-nindi paṭṭāmbaraḥ | śikhaṇḍa-kṛta-śekharaḥ śikhariṇas taṭe paryaṭana- prabhur divi divaukaso bhuvi dhinoti naḥ kiṅkarān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्र द्वि-भुजो, यथा-- प्रभुर् अयम् अनिशं पिशङ्ग-वासाः कर-युग-भाग् अरिकम्बुर् अम्बुदाभः । नव-घन इव चञ्चलापिनद्धो रवि-शशि-मण्डल-मण्डितश् चकास्ति
anyatra dvi-bhujo, yathā-- prabhur ayam aniśaṃ piśaṅga-vāsāḥ kara-yuga-bhāg arikambur ambudābhaḥ | nava-ghana iva cañcalāpinaddho ravi-śaśi-maṇḍala-maṇḍitaś cakāsti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चतुर्भुजो, यथा ललित-माधवे (५।१५)-- चञ्चत्-कौस्तुभ-कौमुदी-समुदयः कौमोदकी-चक्रयोः सख्येनोज्ज्वलितैस् तथा जलजयोर् आढ्यश् चतुर्भिर् भुजैः । दिव्यालङ्करणेन सङ्कट-तनुः सङ्गी विहङ्गेशितुर् मां व्यस्मारयद् एष कंस-विजयी वैकुण्ठ-गोष्ठी-श्रियम्
tatra caturbhujo, yathā lalita-mādhave (5.15)-- cañcat-kaustubha-kaumudī-samudayaḥ kaumodakī-cakrayoḥ sakhyenojjvalitais tathā jalajayor āḍhyaś caturbhir bhujaiḥ | divyālaṅkaraṇena saṅkaṭa-tanuḥ saṅgī vihaṅgeśitur māṃ vyasmārayad eṣa kaṃsa-vijayī vaikuṇṭha-goṣṭhī-śriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्माण्ड-कोटि-धामैक-रोम-कूपः कृपाम्बुधिः । अविचिन्त्य-महा-शक्तिः सर्व-सिद्धि-निषेवितः
brahmāṇḍa-koṭi-dhāmaika-roma-kūpaḥ kṛpāmbudhiḥ | avicintya-mahā-śaktiḥ sarva-siddhi-niṣevitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवतारावली-बीजं सदात्माराम-हृद्-गुणः । ईश्वरः परमाराध्यः सर्वज्ञः सुदृढ-व्रतः
avatārāvalī-bījaṃ sadātmārāma-hṛd-guṇaḥ | īśvaraḥ paramārādhyaḥ sarvajñaḥ sudṛḍha-vrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समृद्धिमान् क्षमा-शीलः शरणागत-पालकः । दक्षिणः सत्य-वचनो दक्षः सर्व-शुभङ्करः
samṛddhimān kṣamā-śīlaḥ śaraṇāgata-pālakaḥ | dakṣiṇaḥ satya-vacano dakṣaḥ sarva-śubhaṅkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतापी धार्मिकः शास्त्र-चक्षुर् भक्त-सुहृत्तमः । वदान्यस् तेजसा युक्तः कृतज्ञः कीर्ति-संश्रयः
pratāpī dhārmikaḥ śāstra-cakṣur bhakta-suhṛttamaḥ | vadānyas tejasā yuktaḥ kṛtajñaḥ kīrti-saṃśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरीयान् बलवान् प्रेम-वश्य इत्य् आदिभिर् गुणैः । युतश् चतुर्-विधेष्व् एष दासेष्व् आलम्बनो हरिः
varīyān balavān prema-vaśya ity ādibhir guṇaiḥ | yutaś catur-vidheṣv eṣa dāseṣv ālambano hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ दासाः-- दासास् तु प्रश्रितास् तस्य निदेश-वश-वर्तिणः । विश्वस्ताः प्रभुता-ज्ञान-विनम्रित-धियश् च ते
atha dāsāḥ-- dāsās tu praśritās tasya nideśa-vaśa-vartiṇaḥ | viśvastāḥ prabhutā-jñāna-vinamrita-dhiyaś ca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- प्रभुर् अयम् अखिलैर् गुणैर् गरीयान् इह तुलनाम् अपरः प्रयाति नास्य । इति परिणत-निर्णयेन नम्रान् हित-चरितान् हरि-सेवकान् भजध्वम्
yathā-- prabhur ayam akhilair guṇair garīyān iha tulanām aparaḥ prayāti nāsya | iti pariṇata-nirṇayena namrān hita-caritān hari-sevakān bhajadhvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्धामी अधिकृताश्रित-पारिषदानुरागाः
caturdhāmī adhikṛtāśrita-pāriṣadānurāgāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र अधिकृताः-- ब्रह्म-शङ्कर-शक्राद्याः प्रोक्ता अधिकृता बुधैः । रूपं प्रसिद्धम् एवैषां तेन भक्तिर् उदीर्यते
tatra adhikṛtāḥ-- brahma-śaṅkara-śakrādyāḥ proktā adhikṛtā budhaiḥ | rūpaṃ prasiddham evaiṣāṃ tena bhaktir udīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- का पर्येत्य् अम्बिकेयं हरिम् अवकलयन् कम्पते कः शिरो ऽसौ तं कः स्तौत्य् एष धाता प्रणमति विलुठन् कः क्षितौ वासवो ऽयम् । कः स्तब्धो हस्यते ऽद्धा दनुजभिद्-अनुजैः पूर्वजो ऽयं ममेत्थं कालिन्दी जाम्बवत्यां त्रिदश-परिचयं जाल-रन्ध्राद् व्यतानीत्
yathā-- kā paryety ambikeyaṃ harim avakalayan kampate kaḥ śiro 'sau taṃ kaḥ stauty eṣa dhātā praṇamati viluṭhan kaḥ kṣitau vāsavo 'yam | kaḥ stabdho hasyate 'ddhā danujabhid-anujaiḥ pūrvajo 'yaṃ mametthaṃ kālindī jāmbavatyāṃ tridaśa-paricayaṃ jāla-randhrād vyatānīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ आश्रिताः-- ते शरण्या ज्ञानि-चराः सेवा-निष्ठास् त्रिधाश्रिताः
atha āśritāḥ-- te śaraṇyā jñāni-carāḥ sevā-niṣṭhās tridhāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- केचिद् भीताः शरणम् अभितः संश्रयन्ते भवन्तं विज्ञातार्थास् त्वद्-अनुभवतः प्रास्य केचिन् मुमुक्षाम् । श्रावं श्रावं तव नव-नवां माधुरीं साधु-वृन्दाद् वृन्दारण्योत्सव किल वयं देव सेवेमहि त्वाम्
yathā-- kecid bhītāḥ śaraṇam abhitaḥ saṃśrayante bhavantaṃ vijñātārthās tvad-anubhavataḥ prāsya kecin mumukṣām | śrāvaṃ śrāvaṃ tava nava-navāṃ mādhurīṃ sādhu-vṛndād vṛndāraṇyotsava kila vayaṃ deva sevemahi tvām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शरण्याः-- शरण्याः कालिय-जरासन्ध-बद्ध-नृपादयः
tatra śaraṇyāḥ-- śaraṇyāḥ kāliya-jarāsandha-baddha-nṛpādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- अपि गहनागसि नागे प्रभु-वर मय्य् अद्भुताद्य ते करुणा । भक्तैर् अपि दुर्लभया यद् अहं पद-मुद्रयोज्ज्वलितः
yathā-- api gahanāgasi nāge prabhu-vara mayy adbhutādya te karuṇā | bhaktair api durlabhayā yad ahaṃ pada-mudrayojjvalitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा अपराध-भञ्जने-- कामादीनां कति न कतिधा पालिता दुर्निदेशास् तेषां जाता मयि न करुणा न त्रपा नोपशान्तिः । उत्सृज्यैतान् अथ यदु-पते साम्प्रतं लब्ध-बुद्धिस् त्वाम् आयातः शरणम् अभयं मां नियुङ्क्ष्वात्म-दास्ये
yathā vā aparādha-bhañjane-- kāmādīnāṃ kati na katidhā pālitā durnideśās teṣāṃ jātā mayi na karuṇā na trapā nopaśāntiḥ | utsṛjyaitān atha yadu-pate sāmprataṃ labdha-buddhis tvām āyātaḥ śaraṇam abhayaṃ māṃ niyuṅkṣvātma-dāsye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ज्ञानि-चराः-- ये मुमुक्षां परित्यज्य हरिम् एव समाश्रिताः । शौनक-प्रमुखास् ते तु प्रोक्ता ज्ञानि-चराः बुधैः
atha jñāni-carāḥ-- ye mumukṣāṃ parityajya harim eva samāśritāḥ | śaunaka-pramukhās te tu proktā jñāni-carāḥ budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा हरि-हक्ति-सुधोदये-- अहो महात्मन् बहु-दोष-दुष्टो ऽप्य् एकेन भात्य् एष भवो गुणेन । सत्-सङ्गमाख्येन सुखावहेन कृताद्य नो येन कृशा मुमुक्षा
yathā vā hari-hakti-sudhodaye-- aho mahātman bahu-doṣa-duṣṭo 'py ekena bhāty eṣa bhavo guṇena | sat-saṅgamākhyena sukhāvahena kṛtādya no yena kṛśā mumukṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा पद्यावल्याम् (७७)-- ध्यानातीतं किम् अपि परमं ये तु जानन्ति तत्त्वं तेषाम् आस्तां हृदय-कुहरे शुद्ध-चिन्मात्र आत्मा । अस्माकं तु प्रकृति-मधुरः स्मेर-वक्त्रारविन्दो मेघ-श्यामः कनक-परिधिः पङ्कजाक्षो ऽयम् आत्मा
yathā vā padyāvalyām (77)-- dhyānātītaṃ kim api paramaṃ ye tu jānanti tattvaṃ teṣām āstāṃ hṛdaya-kuhare śuddha-cinmātra ātmā | asmākaṃ tu prakṛti-madhuraḥ smera-vaktrāravindo megha-śyāmaḥ kanaka-paridhiḥ paṅkajākṣo 'yam ātmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सेवा-निष्ठाः-- मूलतो भजनासक्ताः सेवा-निष्ठा इतीरिताः । चन्द्रध्वजो हरिहयो बहुलाश्वस् तथा नृपाः । इक्ष्वाकुः श्रुतदेवाश् च पुण्डरीकादयश् च ते
atha sevā-niṣṭhāḥ-- mūlato bhajanāsaktāḥ sevā-niṣṭhā itīritāḥ | candradhvajo harihayo bahulāśvas tathā nṛpāḥ | ikṣvākuḥ śrutadevāś ca puṇḍarīkādayaś ca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- आत्मारामान् अपि गमयति त्वद्-गुणो गान-गोष्ठीं शून्योद्याने नयति विहगान् अप्य् अलं भिक्षु-चर्याम् । इत्य् उत्कर्षं कम् अपि स-चमत्कारम् आकर्ण्य चित्रं सेवायां ते स्फुटम् अघहर श्रद्धया गर्धितो ऽस्मि
yathā-- ātmārāmān api gamayati tvad-guṇo gāna-goṣṭhīṃ śūnyodyāne nayati vihagān apy alaṃ bhikṣu-caryām | ity utkarṣaṃ kam api sa-camatkāram ākarṇya citraṃ sevāyāṃ te sphuṭam aghahara śraddhayā gardhito 'smi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पारिषदाः-- उद्धवो दारुको जैत्रः श्रुतदेवश् च शत्रुजित् । नन्दोपनन्द-भद्राद्याः पार्षदा यदु-पत्तने
atha pāriṣadāḥ-- uddhavo dāruko jaitraḥ śrutadevaś ca śatrujit | nandopananda-bhadrādyāḥ pārṣadā yadu-pattane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियुक्ताः सन्त्य् अमी मन्त्र-सारथ्यादिषु कर्मसु । तथापि क्वाप्य् अवसरे परिचर्यां च कुर्वते । कौरवेषु तथा भीष्म-परीक्षिद्-विदुरादयः
niyuktāḥ santy amī mantra-sārathyādiṣu karmasu | tathāpi kvāpy avasare paricaryāṃ ca kurvate | kauraveṣu tathā bhīṣma-parīkṣid-vidurādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां रूपं, यथा-- सरसाः सरसीरुहाक्ष-वेषास् त्रिदिवेशावलि-जैत्र-कान्ति-लेशाः । यदु-वीर-सभासदः सदामी प्रचुरालङ्करणोज्ज्वला जयन्ति
teṣāṃ rūpaṃ, yathā-- sarasāḥ sarasīruhākṣa-veṣās tridiveśāvali-jaitra-kānti-leśāḥ | yadu-vīra-sabhāsadaḥ sadāmī pracurālaṅkaraṇojjvalā jayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्तिः, यथा-- शंसन् धुर्जटि-निर्जयादि-विरुदं बाष्पावरुद्धाक्षरं शङ्का-पञ्च-लवं मदाद् अगणयन् कालाग्नि-रुद्राद् अपि । त्वय्य् एवार्पित-बुद्धिर् उद्धव-मुखस् त्वत्-पार्षदानां गणो द्वारि द्वारवती-पुरस्य पुरतः सेवोत्सुकस् तिष्ठति
bhaktiḥ, yathā-- śaṃsan dhurjaṭi-nirjayādi-virudaṃ bāṣpāvaruddhākṣaraṃ śaṅkā-pañca-lavaṃ madād agaṇayan kālāgni-rudrād api | tvayy evārpita-buddhir uddhava-mukhas tvat-pārṣadānāṃ gaṇo dvāri dvāravatī-purasya purataḥ sevotsukas tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषां प्रवरः श्रीमान् उद्धवः प्रेम-विक्लवः
eteṣāṃ pravaraḥ śrīmān uddhavaḥ prema-viklavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य रूपं-- कालिन्दी-मधुर-त्विषं मधुपतेर् माल्येन निर्माल्यतां लब्धेनाञ्चितम् अम्बरेण च लसद्-गोरोचना-रोचिषा । द्वन्द्वेनार्गल-सुन्दरेण भुजयोर् जिष्णुम् अब्जेक्षणं मुख्यं पारिषदेषु भक्ति-लहरी-रुद्धं भजाम्य् उद्धवम्
tasya rūpaṃ-- kālindī-madhura-tviṣaṃ madhupater mālyena nirmālyatāṃ labdhenāñcitam ambareṇa ca lasad-gorocanā-rociṣā | dvandvenārgala-sundareṇa bhujayor jiṣṇum abjekṣaṇaṃ mukhyaṃ pāriṣadeṣu bhakti-laharī-ruddhaṃ bhajāmy uddhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्तिः, यथा-- मूर्धन्य् आहुक-शासनं प्रणयते ब्रह्मेशयोः शासिता सिन्धुं प्रार्थयते भुवं तनुतरां ब्रह्माण्ड-कोटीश्वरः । मन्त्रं पृच्छति माम् अपेशल-धियं विज्ञान-वारां निधिर् विक्रीडत्य् असकृद् विचित्र-चरितः सो ऽयं प्रभुर् मादृशाम्
bhaktiḥ, yathā-- mūrdhany āhuka-śāsanaṃ praṇayate brahmeśayoḥ śāsitā sindhuṃ prārthayate bhuvaṃ tanutarāṃ brahmāṇḍa-koṭīśvaraḥ | mantraṃ pṛcchati mām apeśala-dhiyaṃ vijñāna-vārāṃ nidhir vikrīḍaty asakṛd vicitra-caritaḥ so 'yaṃ prabhur mādṛśām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ अनुगाः-- सर्वदा परिचर्यासु प्रभोर् आसक्त-चेतसः । पुरस्थाश् च व्रजस्थाश् चेत्य् उच्यते अनुगा द्विधा
atha anugāḥ-- sarvadā paricaryāsu prabhor āsakta-cetasaḥ | purasthāś ca vrajasthāś cety ucyate anugā dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पुरस्थाः-- सुचन्द्रो मण्डनः स्तम्बः सुतम्बाद्याः पुरानुगाः । एषां पार्षदवत् प्रायो रूपालङ्कारणादयः
tatra purasthāḥ-- sucandro maṇḍanaḥ stambaḥ sutambādyāḥ purānugāḥ | eṣāṃ pārṣadavat prāyo rūpālaṅkāraṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेवा यथा-- उपरि कनक-दण्डं मण्डनो विस्तृणीते धुवति किल सुचन्द्रश् चामरं चन्द्र-चारुम् । उपहरति सुतम्बः सुष्ठु ताम्बूल-वीटीं विदधति परिचर्याः साधवो माधवस्य
sevā yathā-- upari kanaka-daṇḍaṃ maṇḍano vistṛṇīte dhuvati kila sucandraś cāmaraṃ candra-cārum | upaharati sutambaḥ suṣṭhu tāmbūla-vīṭīṃ vidadhati paricaryāḥ sādhavo mādhavasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्रज-स्थाः-- रक्तकः पत्रकः पत्री मधुकण्ठो मधुव्रतः । रसाल-सुविलासाश् च प्रेमकन्दो मरन्दकः
atha vraja-sthāḥ-- raktakaḥ patrakaḥ patrī madhukaṇṭho madhuvrataḥ | rasāla-suvilāsāś ca premakando marandakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दश् चन्द्रहासश् च पयोदो वकुलस् तथा । रसदः शारदाद्याश् च व्रजस्था अनुगा मताः
ānandaś candrahāsaś ca payodo vakulas tathā | rasadaḥ śāradādyāś ca vrajasthā anugā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां रूपं, यथा-- मणि-मय-वर-मण्डनोज्ज्वलाङ्गान् पुरट-जवा-मधुलिट्-पटीर-भासः । निज-वपुर्-अनुरूप-दिव्य-वस्त्रान् व्रज-पति-नन्दन-किङ्करान् नमामि
eṣāṃ rūpaṃ, yathā-- maṇi-maya-vara-maṇḍanojjvalāṅgān puraṭa-javā-madhuliṭ-paṭīra-bhāsaḥ | nija-vapur-anurūpa-divya-vastrān vraja-pati-nandana-kiṅkarān namāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेवा, यथा-- द्रुतं कुरु परिष्कृतं बकुल पीत-पट्टांशुकं वरैर् अगुरुभिर् जलं रचय वासितं वारिद । रसाल परिकल्पयोर् अगलतादलैर् वीटिकाः पराग-पटली गवां दिशम् अरुन्ध पौरन्दरीम्
sevā, yathā-- drutaṃ kuru pariṣkṛtaṃ bakula pīta-paṭṭāṃśukaṃ varair agurubhir jalaṃ racaya vāsitaṃ vārida | rasāla parikalpayor agalatādalair vīṭikāḥ parāga-paṭalī gavāṃ diśam arundha paurandarīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रजानुगेषु सर्वेषु वरीयान् रक्तको मतः
vrajānugeṣu sarveṣu varīyān raktako mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य रूपं, यथा-- रम्य-पिङ्ग-पटम् अङ्ग-रोचिषा खर्वितोरु-शत-पर्विका-रुचम् । सुष्ठु गोष्ठ-युवराज-सेविनं रक्त-कण्ठम् अनुयामि रक्तकम्
asya rūpaṃ, yathā-- ramya-piṅga-paṭam aṅga-rociṣā kharvitoru-śata-parvikā-rucam | suṣṭhu goṣṭha-yuvarāja-sevinaṃ rakta-kaṇṭham anuyāmi raktakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्तिः, यथा-- गिरिवर-भृति भर्तृ-दारके ऽस्मिन् व्रज-युवराजतया गते प्रसिद्धिम् । शृणु रसद सदा पदाभिसेवा- पट्टिमरता रतिर् उत्तमा ममास्तु
bhaktiḥ, yathā-- girivara-bhṛti bhartṛ-dārake 'smin vraja-yuvarājatayā gate prasiddhim | śṛṇu rasada sadā padābhisevā- paṭṭimaratā ratir uttamā mamāstu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूर्यो धीरश् च वीरश् च त्रिधा पारिषद्-आदिकः
dhūryo dhīraś ca vīraś ca tridhā pāriṣad-ādikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र धूर्यः-- कृष्णे ऽस्य प्रेयसी-वर्गे दासादौ च यथायथम् । यः प्रीतिं तनुते भक्तः स धूर्य इह कीर्त्यते
tatra dhūryaḥ-- kṛṣṇe 'sya preyasī-varge dāsādau ca yathāyatham | yaḥ prītiṃ tanute bhaktaḥ sa dhūrya iha kīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- देवः सेव्यतया यथा स्फुरति मे देव्यस् तथास्य प्रियाः सर्वः प्राण-समानतां प्रचिनुते तद्-भक्ति-भाजां गणः । स्मृत्वा साहसिकं बिभेमि तम् अहं भक्ताभिमानोन्नतं प्रीतिं तत्-प्रणते खरे ऽप्य् अविदधद् यः स्वास्थ्यम् आलम्बते
yathā-- devaḥ sevyatayā yathā sphurati me devyas tathāsya priyāḥ sarvaḥ prāṇa-samānatāṃ pracinute tad-bhakti-bhājāṃ gaṇaḥ | smṛtvā sāhasikaṃ bibhemi tam ahaṃ bhaktābhimānonnataṃ prītiṃ tat-praṇate khare 'py avidadhad yaḥ svāsthyam ālambate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ धीरः-- आश्रित्य प्रेयसीम् अस्य नातिसेवापरो ऽपि यः । तस्य प्रसाद-पात्रं स्यान् मुख्यं धीरः स उच्यते
atha dhīraḥ-- āśritya preyasīm asya nātisevāparo 'pi yaḥ | tasya prasāda-pātraṃ syān mukhyaṃ dhīraḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- कम् अपि पृथग्-अनुच्चैर् नाचरामि प्रयत्नं यदुकुल-कमलार्क त्वत्-प्रसाद-श्रिये ऽपि । समजनि ननु देव्याः पारिजातार्चितायाः परिजन-निखिलान्तः-पातिनी मे यद्-आख्या
yathā-- kam api pṛthag-anuccair nācarāmi prayatnaṃ yadukula-kamalārka tvat-prasāda-śriye 'pi | samajani nanu devyāḥ pārijātārcitāyāḥ parijana-nikhilāntaḥ-pātinī me yad-ākhyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वीरः-- कृपां तस्य समाश्रित्य प्रौढां नान्यम् अपेक्षते । अतुलां यो वहन् कृष्णे प्रीतिं वीरः स उच्यते
atha vīraḥ-- kṛpāṃ tasya samāśritya prauḍhāṃ nānyam apekṣate | atulāṃ yo vahan kṛṣṇe prītiṃ vīraḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- प्रलम्ब-रिपुर् ईश्वरो भवतु का कृतिस् तेन मे कुमार-मकर-ध्वजाद् अपि न किञ्चिद् आस्ते फलम् । किम् अन्यद् अहम् उद्धतः प्रभु-कृपा-कटाक्ष-श्रिया प्रिया परिषद्-अग्रिमां न गणयामि भामाम् अपि
yathā-- pralamba-ripur īśvaro bhavatu kā kṛtis tena me kumāra-makara-dhvajād api na kiñcid āste phalam | kim anyad aham uddhataḥ prabhu-kṛpā-kaṭākṣa-śriyā priyā pariṣad-agrimāṃ na gaṇayāmi bhāmām api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थे च (४।२०।२८)-- जगज्-जनन्यां जगद्-ईश वैशसं स्याद् एव यत्-कर्मणि नः समीहितम् करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीन-वत्सलः स्व एव धिष्ण्ये ऽभिरतस्य किं तया
caturthe ca (4.20.28)-- jagaj-jananyāṃ jagad-īśa vaiśasaṃ syād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitam karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ sva eva dhiṣṇye 'bhiratasya kiṃ tayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषु तस्य दासेषु त्रिविधेष्व् आश्रितादिषु । नित्य-सिद्धाश् च सिद्धाश् च साधकाः परिकीर्तितः
eteṣu tasya dāseṣu trividheṣv āśritādiṣu | nitya-siddhāś ca siddhāś ca sādhakāḥ parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ उद्दीपनाः-- अनुग्रहस्य सम्प्राप्तिस् तस्याङ्घ्रि-रजसां तथा । भुक्तावशिष्ट-भक्तादेर् अपि तद्-भक्त-सङ्गतिः । इत्य् आदयो विभावाः स्युर् एष्व् असाधारणा मताः
atha uddīpanāḥ-- anugrahasya samprāptis tasyāṅghri-rajasāṃ tathā | bhuktāvaśiṣṭa-bhaktāder api tad-bhakta-saṅgatiḥ | ity ādayo vibhāvāḥ syur eṣv asādhāraṇā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र अनुग्रह-सम्प्राप्तिः, यथा-- कृष्णस्य पश्यत कृपां कृपाद्याः कृपणे मयि । ध्येयो ऽसौ निधने हन्त दृशोर् अध्वानम् अभ्यगात्
tatra anugraha-samprāptiḥ, yathā-- kṛṣṇasya paśyata kṛpāṃ kṛpādyāḥ kṛpaṇe mayi | dhyeyo 'sau nidhane hanta dṛśor adhvānam abhyagāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुरली-शृङ्गयोः स्वानः स्मित-पूर्वावलोकनम् । गुणोत्कर्ष-श्रुतिः पद्म-पदाङ्क-नव-नीरदाः । तद्-अङ्ग-सौरभाद्यास् तु सर्वैः साधारणा मताः
muralī-śṛṅgayoḥ svānaḥ smita-pūrvāvalokanam | guṇotkarṣa-śrutiḥ padma-padāṅka-nava-nīradāḥ | tad-aṅga-saurabhādyās tu sarvaiḥ sādhāraṇā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र मुरली-स्वनो, यथा विदग्ध-माधवे (१।३०)-- सोत्कण्ठं मुरली-कला-परिमलान् आकर्ण्य घूर्णत्-तनोर् एतस्याक्षि-सहस्रतः सुरपतेर् अश्रूणि सस्रुर् भुवि । चित्रं वारि-धरान् विनापि तरसा यैर् अद्य धारा-मयैर् दूरात् पश्यत देव-मातृकम् अभूद् वृन्दाटवी-मण्डलम्
atra muralī-svano, yathā vidagdha-mādhave (1.30)-- sotkaṇṭhaṃ muralī-kalā-parimalān ākarṇya ghūrṇat-tanor etasyākṣi-sahasrataḥ surapater aśrūṇi sasrur bhuvi | citraṃ vāri-dharān vināpi tarasā yair adya dhārā-mayair dūrāt paśyata deva-mātṛkam abhūd vṛndāṭavī-maṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ अनुभावाः-- सर्वतः स्वनियोगानाम् आधिक्येन परिग्रहः । ईर्ष्या-लवेन चास्पृष्टा मैत्री तत्-प्रणते जने । तन्-निष्ठाद्याः शीताः स्युर् एष्व् असाधारणाः क्रियाः
atha anubhāvāḥ-- sarvataḥ svaniyogānām ādhikyena parigrahaḥ | īrṣyā-lavena cāspṛṣṭā maitrī tat-praṇate jane | tan-niṣṭhādyāḥ śītāḥ syur eṣv asādhāraṇāḥ kriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्वनियोगस्य सर्वत आधिक्यं, यथा-- अङ्ग-स्तम्भारम्भम् उत्तुङ्गयन्तं प्रेमानन्दं दारुको नाभ्यनन्दत् कंसारातेर् वीजने येन साक्षाद् अक्षोदीयान् अन्तरायो व्यधायि
tatra svaniyogasya sarvata ādhikyaṃ, yathā-- aṅga-stambhārambham uttuṅgayantaṃ premānandaṃ dāruko nābhyanandat kaṃsārāter vījane yena sākṣād akṣodīyān antarāyo vyadhāyi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्भास्वराः पुरोक्ता ये तथास्य सुहृद्-आदयः । विरागाद्याश् च ये शीताः प्रोक्ताः साधारणास् तु ते
udbhāsvarāḥ puroktā ye tathāsya suhṛd-ādayaḥ | virāgādyāś ca ye śītāḥ proktāḥ sādhāraṇās tu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र नृत्यम्, यथा श्री-दशमे (१०।८६।३८)-- श्रुतदेवो ऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहान् जनको यथा । नत्वा मुनींश् च संहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह
tatra nṛtyam, yathā śrī-daśame (10.86.38)-- śrutadevo 'cyutaṃ prāptaṃ svagṛhān janako yathā | natvā munīṃś ca saṃhṛṣṭo dhunvan vāso nanarta ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- त्वं कलासु विमुखो ऽपि नर्तनं प्रेम-नाट्य-गुरुणासि पाठितः । यद् विचित्र-गति-चर्ययाञ्चितश् चित्रयस्य् अहह चारणान् अपि
yathā vā-- tvaṃ kalāsu vimukho 'pi nartanaṃ prema-nāṭya-guruṇāsi pāṭhitaḥ | yad vicitra-gati-caryayāñcitaś citrayasy ahaha cāraṇān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सात्त्विकाः-- स्तम्भाद्याः सात्त्विकाः सर्वे प्रीतादि-त्रितये मताः
atha sāttvikāḥ-- stambhādyāḥ sāttvikāḥ sarve prītādi-tritaye matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा, गोकुलेन्द्र-गुण-गान-रसेन स्तम्भम् अद्भुतम् असौ भजमानः । पश्य भक्ति-रस-मण्डप-मूल- स्तम्भतां वहति वैष्णव-वर्यः
yathā, gokulendra-guṇa-gāna-rasena stambham adbhutam asau bhajamānaḥ | paśya bhakti-rasa-maṇḍapa-mūla- stambhatāṃ vahati vaiṣṇava-varyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-दशमे (१०।८५।३८)-- स इन्द्रसेनो भगवत्-पदानुजं बिभ्रन् मुहुः प्रेम-विभिन्नया धिया । उवाच हानन्द-जलाकुलेक्षणः प्रहृष्ट-रोमा नृप गद्गदाक्षरम्
śrī-daśame (10.85.38)-- sa indraseno bhagavat-padānujaṃ bibhran muhuḥ prema-vibhinnayā dhiyā | uvāca hānanda-jalākulekṣaṇaḥ prahṛṣṭa-romā nṛpa gadgadākṣaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्यभिचारिणः-- हर्षो धृतिश् चात्र निर्वेदो ऽथ विषण्णता । दैन्यं चिन्ता स्मृतिः शङ्का मतिर् औत्सुक्य-चापले
atha vyabhicāriṇaḥ-- harṣo dhṛtiś cātra nirvedo 'tha viṣaṇṇatā | dainyaṃ cintā smṛtiḥ śaṅkā matir autsukya-cāpale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वितर्कावेग-ह्री-जाड्य-मोहोन्मादावहित्थिकाः । बोधः स्वप्नः क्लमो व्याधिर् मृतिश् च व्यभिचारिणः
vitarkāvega-hrī-jāḍya-mohonmādāvahitthikāḥ | bodhaḥ svapnaḥ klamo vyādhir mṛtiś ca vyabhicāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतरेषां मदादीनां नातिपोषकता भवेत् । योगे त्रयः स्युर् धृत्य्-अन्ता अयोगे तु क्लमादयः । उभयत्र परे शेषा निर्वेदाद्याः सतां मताः
itareṣāṃ madādīnāṃ nātipoṣakatā bhavet | yoge trayaḥ syur dhṛty-antā ayoge tu klamādayaḥ | ubhayatra pare śeṣā nirvedādyāḥ satāṃ matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र हर्षो, यथा प्रथमे (१।११।५)-- प्रीत्य्-उत्फुल्ल-मुखाः प्रोचुर् हर्ष-गद्गदया गिरा । पितरं सर्व-सुहृदम् अवितारम् इवार्भकाः
tatra harṣo, yathā prathame (1.11.5)-- prīty-utphulla-mukhāḥ procur harṣa-gadgadayā girā | pitaraṃ sarva-suhṛdam avitāram ivārbhakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- हरिम् अवलोक्य पुरो भुवि पतितो दण्ड-प्रणाम-शत-कामः । प्रमद-विमुग्धो नृपतिः पुनर् उत्थानं विसस्मार
yathā vā-- harim avalokya puro bhuvi patito daṇḍa-praṇāma-śata-kāmaḥ | pramada-vimugdho nṛpatiḥ punar utthānaṃ visasmāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लमो, यथा स्कान्दे-- अशोषयन् मनस् तस्य म्लापयन् मुख-पङ्कजम् । आधिस् तद्-विरहे देव ग्रीष्मे सर इवांशुमान्
klamo, yathā skānde-- aśoṣayan manas tasya mlāpayan mukha-paṅkajam | ādhis tad-virahe deva grīṣme sara ivāṃśumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वेदो, यथा-- धन्याः स्फुरति तव सूर्य कराः सहस्रं ये सर्वदा यदुपतेः पदयोः पतन्ति । बन्ध्यो दृशां दर्शशती ध्रियते ममासौ दूरे मुहूर्तम् अपि या न विलोकते तम्
nirvedo, yathā-- dhanyāḥ sphurati tava sūrya karāḥ sahasraṃ ye sarvadā yadupateḥ padayoḥ patanti | bandhyo dṛśāṃ darśaśatī dhriyate mamāsau dūre muhūrtam api yā na vilokate tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्थायी-- सम्भ्रमः प्रभुता-ज्ञानात् कम्पश् चेतसि सादरः । अनेनैक्यं गता प्रीतिः सम्भ्रम-प्रीतिर् उच्यते । एषा रसे ऽत्र कथिता स्थायि-भावतया बुधैः
atha sthāyī-- sambhramaḥ prabhutā-jñānāt kampaś cetasi sādaraḥ | anenaikyaṃ gatā prītiḥ sambhrama-prītir ucyate | eṣā rase 'tra kathitā sthāyi-bhāvatayā budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रितादेः पुरैवोक्तः प्रकारो रति-जन्मनि । तत्र पारिषदादेस् तु हेतुः संस्कार एव हि । संस्कारोद्बोधकास् तस्य दर्शन-श्रवणादयः
āśritādeḥ puraivoktaḥ prakāro rati-janmani | tatra pāriṣadādes tu hetuḥ saṃskāra eva hi | saṃskārodbodhakās tasya darśana-śravaṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा तु सम्भ्रम-प्रीतिः प्राप्नुवत्य् उत्तरोत्तरम् । वृद्धिं प्रेमा ततः स्नेहस् ततो राग इति त्रिधा
eṣā tu sambhrama-prītiḥ prāpnuvaty uttarottaram | vṛddhiṃ premā tataḥ snehas tato rāga iti tridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सम्भ्रम-प्रीतिः, यथा श्री-दशमे (१०।३८।६)-- ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश् चैव मे भवः । यन् नमस्ये भगवतो योगि-ध्येयाङ्घ्रि-पङ्कजम्
tatra sambhrama-prītiḥ, yathā śrī-daśame (10.38.6)-- mamādyāmaṅgalaṃ naṣṭaṃ phalavāṃś caiva me bhavaḥ | yan namasye bhagavato yogi-dhyeyāṅghri-paṅkajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- कलिन्द-नन्दिनी-कुल-कदम्ब-वन-वल्लभम् । कदा नमस्करिषामि गोप-रूपं तम् ईश्वरम्
yathā vā-- kalinda-nandinī-kula-kadamba-vana-vallabham | kadā namaskariṣāmi gopa-rūpaṃ tam īśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रेमा-- ह्रास-शङ्का-च्युता बद्ध-मूला प्रेमेयम् उच्यते । अस्यानुभावाः कथितास् तत्र व्यसनितादयः
atha premā-- hrāsa-śaṅkā-cyutā baddha-mūlā premeyam ucyate | asyānubhāvāḥ kathitās tatra vyasanitādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- अणिमादि-सौख्य-वीचीम् अवीचि-दुःख-प्रवाहं वा । नय मां विकृतिर् न हि मे त्वत्-पद-कमलावलम्बस्य
yathā-- aṇimādi-saukhya-vīcīm avīci-duḥkha-pravāhaṃ vā | naya māṃ vikṛtir na hi me tvat-pada-kamalāvalambasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- रुषाज्वलित-बुद्धिना भृगु-सुतेन शप्तो ऽप्य् अलं मया हृत-जगत्-त्रयो ऽप्य् अतनु-कैतवं तन्वता । विनिन्द्य कृत-बन्धनो ऽप्य् उरग-राज-पाशैर् बलाद् अरज्यत स मय्य् अहो द्विगुणम् एव वैरोचनिः
yathā vā-- ruṣājvalita-buddhinā bhṛgu-sutena śapto 'py alaṃ mayā hṛta-jagat-trayo 'py atanu-kaitavaṃ tanvatā | vinindya kṛta-bandhano 'py uraga-rāja-pāśair balād arajyata sa mayy aho dviguṇam eva vairocaniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्नेहः-- सान्द्रश् चित्त-द्रवं कुर्वन् प्रेमा स्नेह इतीर्यते । क्षणिकस्यापि नेह स्याद् विस्लेषस्य सहिष्णुता
atha snehaḥ-- sāndraś citta-dravaṃ kurvan premā sneha itīryate | kṣaṇikasyāpi neha syād visleṣasya sahiṣṇutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- दम्भेन बाष्पाम्बु-झरस्य केशवं वीक्ष्य द्रवच्-चित्तम् असुस्रुवत् तव । इत्य् उच्चकैर् धारयतो विचित्ततां चित्रा न ते दारुक दारु-कल्पता
yathā-- dambhena bāṣpāmbu-jharasya keśavaṃ vīkṣya dravac-cittam asusruvat tava | ity uccakair dhārayato vicittatāṃ citrā na te dāruka dāru-kalpatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- पत्नीं रत्न-निधेः पराम् उपहरन् पूरेण बाष्पाम्भसां रज्यन्-मञ्जुल-कण्ठ-गर्भ-लुठित-स्तोत्राक्षरोपक्रमः । चुम्बन् फुल्ल-कदम्ब-डम्बर-तुलाङ्गैः समीक्ष्याच्युतं स्तब्धो ऽप्य् अभ्यधिकां श्रियं प्रणमतां वृन्दाद् दधारोद्धवः
yathā vā-- patnīṃ ratna-nidheḥ parām upaharan pūreṇa bāṣpāmbhasāṃ rajyan-mañjula-kaṇṭha-garbha-luṭhita-stotrākṣaropakramaḥ | cumban phulla-kadamba-ḍambara-tulāṅgaiḥ samīkṣyācyutaṃ stabdho 'py abhyadhikāṃ śriyaṃ praṇamatāṃ vṛndād dadhāroddhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ रागः-- स्नेहः स रागो येन स्यात् सुखं दुःखम् अपि स्फुटम् । तत्-सम्बन्ध-लवे ऽप्य् अत्र प्रीतिः प्राण-व्ययैर् अपि
atha rāgaḥ-- snehaḥ sa rāgo yena syāt sukhaṃ duḥkham api sphuṭam | tat-sambandha-lave 'py atra prītiḥ prāṇa-vyayair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- गुरुर् अपि भुजगाद् भीस् तक्षकात् प्राज्य-राज्य- च्युतिर् अतिशयिनी च प्राय-चर्या च गुर्वी । अतनुत मुदम् उच्चैः कृष्ण-लीला-सुधान्तर्- विहरण-सचिवत्वाद् औत्तरेयस्य राज्ञः
yathā-- gurur api bhujagād bhīs takṣakāt prājya-rājya- cyutir atiśayinī ca prāya-caryā ca gurvī | atanuta mudam uccaiḥ kṛṣṇa-līlā-sudhāntar- viharaṇa-sacivatvād auttareyasya rājñaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- केशवस्य करुणा-लवे ऽपि चेद् बाडवो ऽपि किल षाडवो मम । अस्य यद्य् अदयता-कुश-स्थली पूर्ण-सिद्धिर् अपि मे कुशस्थली
yathā vā-- keśavasya karuṇā-lave 'pi ced bāḍavo 'pi kila ṣāḍavo mama | asya yady adayatā-kuśa-sthalī pūrṇa-siddhir api me kuśasthalī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राय आद्य-द्वये प्रेमा स्नेहः पारिषदेष्व् असौ । परीक्षिति भवेद्-रागो दारुके च तथोद्धवे
prāya ādya-dvaye premā snehaḥ pāriṣadeṣv asau | parīkṣiti bhaved-rāgo dāruke ca tathoddhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रजानुगेष्व् अनेकेषु रक्तक-प्रमुखेषु च । अस्मिन्न् अभ्युदिते भावः प्रायः स्यात् सख्य-लेश-भाक्
vrajānugeṣv anekeṣu raktaka-pramukheṣu ca | asminn abhyudite bhāvaḥ prāyaḥ syāt sakhya-leśa-bhāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- शुद्धान्तान् मिलितं बाष्प-रुद्ध-वाग् उद्धवो हरिम् । किञ्चित्-कुञ्चित-नेत्रान्तः स्वान्तेन परिषस्वजे
yathā-- śuddhāntān militaṃ bāṣpa-ruddha-vāg uddhavo harim | kiñcit-kuñcita-netrāntaḥ svāntena pariṣasvaje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयोग-योगाव् एतस्य प्रभेदौ कथिताव् उभौ
ayoga-yogāv etasya prabhedau kathitāv ubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ अयोगः-- सङ्गाभावो हरेर् धीरैर् अयोग इति कथ्यते । अयोगे तन्-मनस्कत्वं तद्-गुणाद्य्-अनुसन्धयः
atha ayogaḥ-- saṅgābhāvo harer dhīrair ayoga iti kathyate | ayoge tan-manaskatvaṃ tad-guṇādy-anusandhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्-प्राप्त्य्-अपाय-चिन्ताद्याः सर्वेषां कथिताः क्रियाः । उत्कण्ठितं वियोगश् चेत्य् अयोगे ऽपि द्विधोच्यते
tat-prāpty-apāya-cintādyāḥ sarveṣāṃ kathitāḥ kriyāḥ | utkaṇṭhitaṃ viyogaś cety ayoge 'pi dvidhocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र उत्कण्ठितम्-- अदृष्ट-पूर्वस्य हरेर् दिदृक्षोत्कण्ठितं मतम्
tatra utkaṇṭhitam-- adṛṣṭa-pūrvasya harer didṛkṣotkaṇṭhitaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा नारसिंहे-- चकार मेघे तद्-वर्णे बहु-मान-रतिं नृपः । पक्षपातेन तन्-नाम्नि मृगे पद्मे च तद्-दृशि
yathā nārasiṃhe-- cakāra meghe tad-varṇe bahu-māna-ratiṃ nṛpaḥ | pakṣapātena tan-nāmni mṛge padme ca tad-dṛśi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा व, श्री-दशमे (१०।३८।१०)-- अप्य् अद्य विष्णोर् मनुजत्वम् ईयुषोर् भारावताराय भुवो निजेच्छया लावण्य-धाम्नो भवितोपलम्भनं मह्यं न न स्यात् फलम् अञ्जसा दृशः
yathā va, śrī-daśame (10.38.10)-- apy adya viṣṇor manujatvam īyuṣor bhārāvatārāya bhuvo nijecchayā lāvaṇya-dhāmno bhavitopalambhanaṃ mahyaṃ na na syāt phalam añjasā dṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रायोग-प्रसक्तानां सर्वेषाम् अपि सम्भवे । औत्सुक्य-दैन्य-निर्वेद-चिन्तानां चापलस्य च । जडतोन्माद-मोहानाम् अपि स्याद् अतिरिक्तता
atrāyoga-prasaktānāṃ sarveṣām api sambhave | autsukya-dainya-nirveda-cintānāṃ cāpalasya ca | jaḍatonmāda-mohānām api syād atiriktatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र औत्सुक्यं, यथा श्री-कृष्ण-कर्णामृते (४१)-- अमून्य् अधन्यानि दिनान्तराणि हरे त्वद्-आलोकनम् अन्तरेण । अनाथ-बन्धो करुणैक-सिन्धो हा हन्त हा हन्त कथं नयामि
tatra autsukyaṃ, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (41)-- amūny adhanyāni dināntarāṇi hare tvad-ālokanam antareṇa | anātha-bandho karuṇaika-sindho hā hanta hā hanta kathaṃ nayāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा, विलोचन-सुधाम्बुधेस् तव पदारविन्द-द्वयी विलोचन-रस-च्छटाम् अनुपलभ्य विक्षुभ्यतः । मनो मम मनाग् अपि क्वचिद् अनाप्नुवन् निर्वृतिं क्षणार्धम् अपि मन्यते व्रज-महेन्द्र वर्ष-व्रजम्
yathā vā, vilocana-sudhāmbudhes tava padāravinda-dvayī vilocana-rasa-cchaṭām anupalabhya vikṣubhyataḥ | mano mama manāg api kvacid anāpnuvan nirvṛtiṃ kṣaṇārdham api manyate vraja-mahendra varṣa-vrajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैन्यं, यथा तत्रैव *कर्णामृत? नोत् फ़ोउन्द् इन् अन्य् ओफ़् थे थ्रेए चेन्तुरिएस्। -- निबद्ध-मूर्धाञ्जलिर् एष याचे नीरन्ध्र-दैन्योन्नति-मुक्त-कण्ठम् । दयाम्बुधे देव भवत्-कटाक्ष- दाक्षिण्य-लेशेन सकृन् निषिञ्च
dainyaṃ, yathā tatraiva *Karṇāmṛta? Not found in any of the three centuries. -- nibaddha-mūrdhāñjalir eṣa yāce nīrandhra-dainyonnati-mukta-kaṇṭham | dayāmbudhe deva bhavat-kaṭākṣa- dākṣiṇya-leśena sakṛn niṣiñca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- असि शशि-मुकुटाद्यैर् अप्य् अलभ्येक्षणस् त्वं लघुर् अघहर कीटाद् अप्य् अहं कूट-कर्मा । इति विसदृशतापि प्रार्थने प्रार्थयामि स्नपय कृपण-बन्धो माम् अपाङ्ग-च्छटाभिः
yathā vā-- asi śaśi-mukuṭādyair apy alabhyekṣaṇas tvaṃ laghur aghahara kīṭād apy ahaṃ kūṭa-karmā | iti visadṛśatāpi prārthane prārthayāmi snapaya kṛpaṇa-bandho mām apāṅga-cchaṭābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वेदो, यथा-- स्फुटं श्रितवतोर् अपि श्रुति-निषेवया श्लाघ्यतां ममाभव-निरतयोर् भवतु नेत्रयोर् मन्दयोः । भवेन् न हि ययोः पदं मधुरिम-श्रियाम् आस्पदं पदाम्बुजनखाङ्कुराद् अपि विसारि रोचिस् तव
nirvedo, yathā-- sphuṭaṃ śritavator api śruti-niṣevayā ślāghyatāṃ mamābhava-niratayor bhavatu netrayor mandayoḥ | bhaven na hi yayoḥ padaṃ madhurima-śriyām āspadaṃ padāmbujanakhāṅkurād api visāri rocis tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्ताम्, यथा-- हरि-पद-कमलावलोक-तृष्णा तरलमतेर् अपि योग्यताम् अवीक्ष्य । अवनत-वदनस्य चिन्तया मे हरि हरि निःश्वसतो निशाः प्रयाति
cintām, yathā-- hari-pada-kamalāvaloka-tṛṣṇā taralamater api yogyatām avīkṣya | avanata-vadanasya cintayā me hari hari niḥśvasato niśāḥ prayāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चापलं, यथा श्री-कृष्ण-कर्णामृते (३२)-- त्वच्-छैशवं त्रि-भुवनाद्भुतम् इत्य् अवेहि मच्-चापलं च तव वा मम वाधिगम्यम् । तत् किं करोमि विरलं मुरली-विलासि मुग्धं मुखाम्बुजम् उदीक्षितुम् ईक्षणाभ्याम्
cāpalaṃ, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (32)-- tvac-chaiśavaṃ tri-bhuvanādbhutam ity avehi mac-cāpalaṃ ca tava vā mama vādhigamyam | tat kiṃ karomi viralaṃ muralī-vilāsi mugdhaṃ mukhāmbujam udīkṣitum īkṣaṇābhyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- ह्रियम् अघहर मुक्त्वा दृक्-पतङ्गी ममासौ भयम् अपि दमयित्वा भक्त-वृन्दात् तृषार्ता । निरवधिम् अविचार्य स्वस्य च क्षोदिमानं तव चरण-सरोजं लेढुम् अनिव्च्छतीश
yathā vā-- hriyam aghahara muktvā dṛk-pataṅgī mamāsau bhayam api damayitvā bhakta-vṛndāt tṛṣārtā | niravadhim avicārya svasya ca kṣodimānaṃ tava caraṇa-sarojaṃ leḍhum anivcchatīśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडता, यथा सप्तमे (७।४।३७)-- न्यस्त-क्रीडनको बालो जडवत् तन्-मनस्तया । कृष्ण-ग्रह-गृहीतात्मा न वेद जगद् ईदृशम्
jaḍatā, yathā saptame (7.4.37)-- nyasta-krīḍanako bālo jaḍavat tan-manastayā | kṛṣṇa-graha-gṛhītātmā na veda jagad īdṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- निमेषोन्मुक्ताक्षः कथम् इह परिस्पन्द-विधुरां तनुं बिभ्रद् भव्यः प्रतिकृतिर् इवास्ते द्विज-पतिः । अये ज्ञातं वंशी-रसिक-नव-राग-व्यसनिना पुरः श्यामाम्भोदे बत विनिहिता दृष्टिर् अमुना
yathā vā-- nimeṣonmuktākṣaḥ katham iha parispanda-vidhurāṃ tanuṃ bibhrad bhavyaḥ pratikṛtir ivāste dvija-patiḥ | aye jñātaṃ vaṃśī-rasika-nava-rāga-vyasaninā puraḥ śyāmāmbhode bata vinihitā dṛṣṭir amunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्मादो, यथा सप्तमे (७।४।४०)-- नदति क्वचिद् उत्कण्ठो विलज्जो नृत्यति क्वचित् । क्वचित् तद्-भावना-युक्तस् तन्मयो ऽनुचकार ह
unmādo, yathā saptame (7.4.40)-- nadati kvacid utkaṇṭho vilajjo nṛtyati kvacit | kvacit tad-bhāvanā-yuktas tanmayo 'nucakāra ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- क्वचिन् नटति निष्पटं क्वचिद् असम्भवं स्तम्भते क्वचिद् विहसति स्फुटं क्वचिद् अमन्दम् आक्रन्दति । लसत्य् अनलसं क्वचित् क्वचिद् अपार्थम् आर्तायते हरेर् अभिनवोद्धुर-प्रणय-सीधुम् अत्तो मुनिः
yathā vā-- kvacin naṭati niṣpaṭaṃ kvacid asambhavaṃ stambhate kvacid vihasati sphuṭaṃ kvacid amandam ākrandati | lasaty analasaṃ kvacit kvacid apārtham ārtāyate harer abhinavoddhura-praṇaya-sīdhum atto muniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहो, यथा हरि-भक्ति-सुधोदये-- अयोग्यम् आत्मानम् इतीश-दर्शने स मन्यमानस् तद्-अनाप्ति-कातरः । उद्बेल-दुःखार्णव-मग्न-मानसः श्रुताश्रुधारो द्विज मूर्च्छितापतत्
moho, yathā hari-bhakti-sudhodaye-- ayogyam ātmānam itīśa-darśane sa manyamānas tad-anāpti-kātaraḥ | udbela-duḥkhārṇava-magna-mānasaḥ śrutāśrudhāro dvija mūrcchitāpatat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा-- हरि-चरण-विलोकाब्धि-तापावलीभिर् बत विधूत-चिद्-अम्भस्य् अत्र नस् तीर्थ-वर्ये । श्रुति-पुट-परिवाहेनेशनामामृतानि क्षिपत ननु सतीर्थाश् चेष्टतां प्राण-हंसः
yathā vā-- hari-caraṇa-vilokābdhi-tāpāvalībhir bata vidhūta-cid-ambhasy atra nas tīrtha-varye | śruti-puṭa-parivāheneśanāmāmṛtāni kṣipata nanu satīrthāś ceṣṭatāṃ prāṇa-haṃsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वियोगः-- वियोगो लब्ध-सङ्गेन विच्छेदो दनुज-द्विषा
atha viyogaḥ-- viyogo labdha-saṅgena vicchedo danuja-dviṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- बलि-सुत-भुज-षण्ड-खण्डनाय क्षतज-पुरं पुरुषोत्तमे प्रयाते । विधूत-विधुर-बुद्धिर् उद्धवो ऽयं विरह-निरुद्ध-मना निरुद्धवो ऽभूत्
yathā-- bali-suta-bhuja-ṣaṇḍa-khaṇḍanāya kṣataja-puraṃ puruṣottame prayāte | vidhūta-vidhura-buddhir uddhavo 'yaṃ viraha-niruddha-manā niruddhavo 'bhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गेषु तापः कृशता जागर्यालम्ब-शून्यता । अधृतिर् जडता व्याधिर् उन्मादो मूर्च्छितं बुधैः । वियोगे सम्भ्रम-प्रीतेर् दशावस्थाः प्रकीर्तिताः
aṅgeṣu tāpaḥ kṛśatā jāgaryālamba-śūnyatā | adhṛtir jaḍatā vyādhir unmādo mūrcchitaṃ budhaiḥ | viyoge sambhrama-prīter daśāvasthāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनवस्थितिर् आख्याता चित्तस्यालम्ब-शून्यता । अरागिता तु सर्वस्मिन्न् अधृतिः कथिता बुधैः । अन्ये ऽष्टौ प्रकटार्थत्वात् तापाद्या न हि लक्षिताः
anavasthitir ākhyātā cittasyālamba-śūnyatā | arāgitā tu sarvasminn adhṛtiḥ kathitā budhaiḥ | anye 'ṣṭau prakaṭārthatvāt tāpādyā na hi lakṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र तापो, यथा-- अस्मान् दुनोति कमलं तपनस्य मित्रं रत्नाकरश् च बडवानल-गूढ-मूर्तिः । इन्दीवरं विधु-सुहृत् कथम् ईश्वरं वा तं स्मारयन् मुनिपते दहतीह सभ्यान्
tatra tāpo, yathā-- asmān dunoti kamalaṃ tapanasya mitraṃ ratnākaraś ca baḍavānala-gūḍha-mūrtiḥ | indīvaraṃ vidhu-suhṛt katham īśvaraṃ vā taṃ smārayan munipate dahatīha sabhyān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृशता, यथा-- दधति तव तथाद्य सेवकानां भुज-परिघाः कृशतां च पाण्डुतां च । पतति बत यथा मृणाल-बुद्ध्या स्फुटम् इह पाण्डव-मित्र पाण्डु-पक्षः
kṛśatā, yathā-- dadhati tava tathādya sevakānāṃ bhuja-parighāḥ kṛśatāṃ ca pāṇḍutāṃ ca | patati bata yathā mṛṇāla-buddhyā sphuṭam iha pāṇḍava-mitra pāṇḍu-pakṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जागर्या, यथा-- विरहान् मुर-द्विषश् चिरं विधुराङ्गे परिखिन्न-चेतसि । क्षणदाः क्षण-दायितोज्झिता बहुलाश्वे बहुलास् तदाभवन्
jāgaryā, yathā-- virahān mura-dviṣaś ciraṃ vidhurāṅge parikhinna-cetasi | kṣaṇadāḥ kṣaṇa-dāyitojjhitā bahulāśve bahulās tadābhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.