Library·Rupa Gosvamin: Ujjvalanilamani·1
नायक-भेद-प्रकरणम् नामाकृष्ट-रसज्ञः शीलेनोद्दीपयन् सदानन्दम् । निज-रूपोत्सव-दायी सनातनात्मा प्रभुर् जयति
nāyaka-bheda-prakaraṇam nāmākṛṣṭa-rasajñaḥ śīlenoddīpayan sadānandam | nija-rūpotsava-dāyī sanātanātmā prabhur jayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख्य-रसेषु पुरा यः संक्षेपेणोदितो रहस्यत्वात् । पृथग् एव भक्ति-रस-राट् स विस्तरेणोच्यते मधुरः
mukhya-raseṣu purā yaḥ saṃkṣepeṇodito rahasyatvāt | pṛthag eva bhakti-rasa-rāṭ sa vistareṇocyate madhuraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्ष्यमाणैर् विभावाद्यैः स्वाद्यतां मधुरा रतिः । नीता भक्ति-रसः प्रोक्तो मधुराख्यो मनीषिभिः
vakṣyamāṇair vibhāvādyaiḥ svādyatāṃ madhurā ratiḥ | nītā bhakti-rasaḥ prokto madhurākhyo manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र विभावेष्व् आलम्बनाः- अस्मिन्न् आलम्बनाः प्रोक्ताः कृष्णस् तस्य च वल्लभाः
tatra vibhāveṣv ālambanāḥ- asminn ālambanāḥ proktāḥ kṛṣṇas tasya ca vallabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद-द्युति-विनिर्धुत-स्मर-परार्ध-रूपोद्धतिर् दृग्-अञ्चल-कलानटीपटिमभिर् मनो-मोहिनी । स्फुरन्-नव-घनाकृतिः परम-दिव्य-लीला-निधिः क्रियात् तव जगत्-त्रयी-युवति-भाग्य-सिद्धिर् मुदम्
pada-dyuti-vinirdhuta-smara-parārdha-rūpoddhatir dṛg-añcala-kalānaṭīpaṭimabhir mano-mohinī | sphuran-nava-ghanākṛtiḥ parama-divya-līlā-nidhiḥ kriyāt tava jagat-trayī-yuvati-bhāgya-siddhir mudam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं सुरम्यो मधुरः सर्व-सल्-लक्षणान्वितः । वलीयान् नव-तारुण्यो वावदूकः प्रियं-वदः
ayaṃ suramyo madhuraḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ | valīyān nava-tāruṇyo vāvadūkaḥ priyaṃ-vadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुधीः स-प्रतिभो धीरो विदग्धश् चतुरः सुखी । कृतज्ञो दक्षिणः प्रेम-वश्यो गम्भीराम्बुधिः
sudhīḥ sa-pratibho dhīro vidagdhaś caturaḥ sukhī | kṛtajño dakṣiṇaḥ prema-vaśyo gambhīrāmbudhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरीयान् कीर्तिमान् नारी-मोहनो नित्य-नूतनः । अतुल्य-केलि-सौन्दर्य-प्रेष्ठ-वंशी-स्वनाङ्कितः
varīyān kīrtimān nārī-mohano nitya-nūtanaḥ | atulya-keli-saundarya-preṣṭha-vaṃśī-svanāṅkitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् आदयोऽस्य शृङ्गारे गुणाः कृष्णस्य कीर्तिताः । उदाहृतिर् अमीषां तु पूर्वम् एव प्रदर्शिता
ity ādayo'sya śṛṅgāre guṇāḥ kṛṣṇasya kīrtitāḥ | udāhṛtir amīṣāṃ tu pūrvam eva pradarśitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्त-धीरोद्दात्तादि-चतुर्-भेदस्य तस्य तु । पतिश् चोपपतिश् चेति प्रभेदाव् इह विश्रुतौ
pūrvokta-dhīroddāttādi-catur-bhedasya tasya tu | patiś copapatiś ceti prabhedāv iha viśrutau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पतिः- उक्तः पतिः स कन्याया यः पाणिग्राहको भवेत्
tatra patiḥ- uktaḥ patiḥ sa kanyāyā yaḥ pāṇigrāhako bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- रुक्मिणं युधि विजित्य रुक्मिणीं द्वारकाम् उपगमय्य विक्रमी । उत्सवोच्छलित-पौर-मण्डलः पुण्डरीक-नयनः करेऽग्रहीत्
yathā- rukmiṇaṃ yudhi vijitya rukmiṇīṃ dvārakām upagamayya vikramī | utsavocchalita-paura-maṇḍalaḥ puṇḍarīka-nayanaḥ kare'grahīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- कलित-युगल-भावः क्वापि वैदर्भ्य-पुत्र्या मख-भुवि कृत-दीक्षो दक्षिणार्थान् ददानः । विहरति हरिर् उच्चैः सत्यया दीयमानः क्वचिद् अलम् अलसाङ्गः पुण्यके नारदाय
yathā vā- kalita-yugala-bhāvaḥ kvāpi vaidarbhya-putryā makha-bhuvi kṛta-dīkṣo dakṣiṇārthān dadānaḥ | viharati harir uccaiḥ satyayā dīyamānaḥ kvacid alam alasāṅgaḥ puṇyake nāradāya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा (भ्प् १०।२२।४४)- कात्यायनि महा-माये महायोगिन्य् अधीश्वरि । नन्द-गोप-सुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः
yathā vā (BhP 10.22.44)- kātyāyani mahā-māye mahāyoginy adhīśvari | nanda-gopa-sutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सङ्कल्पम् आचेरुर् या गोकुल-कुमारिकाः । तास्व् एव कियतीनां तु पति-भावो हराव् अभूत्
iti saṅkalpam ācerur yā gokula-kumārikāḥ | tāsv eva kiyatīnāṃ tu pati-bhāvo harāv abhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूल-माधव-माहात्म्ये श्रूयते तत एव हि । रुक्मिण्य्-उद्वाहतः पूर्वं तासां परिणयोत्सवः
mūla-mādhava-māhātmye śrūyate tata eva hi | rukmiṇy-udvāhataḥ pūrvaṃ tāsāṃ pariṇayotsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोपपतिः- रागेणोल्लङ्घयन् धर्मं परकीया-बलार्थिना । तदीय-प्रेम-वसतिर् बुधैर् उपपतिः स्मृतः
athopapatiḥ- rāgeṇollaṅghayan dharmaṃ parakīyā-balārthinā | tadīya-prema-vasatir budhair upapatiḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पद्यावल्याम् (२०५)- संकेतीकृत-कोकिलादि-निनदं कंस-द्विषः कुर्वतो द्वारोन्मोचन-लोल-शङ्ख-वलय-क्वाणं मुहुः शृण्वतः । केयं केयम् इति प्रगल्भ-जरती-वाक्येन दूनात्मनो राधा-प्राङ्गण-कोण-कोलि-विटपि-क्रोडे गता शर्वरी
yathā padyāvalyām (205)- saṃketīkṛta-kokilādi-ninadaṃ kaṃsa-dviṣaḥ kurvato dvāronmocana-lola-śaṅkha-valaya-kvāṇaṃ muhuḥ śṛṇvataḥ | keyaṃ keyam iti pragalbha-jaratī-vākyena dūnātmano rādhā-prāṅgaṇa-koṇa-koli-viṭapi-kroḍe gatā śarvarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव परमोत्कर्षः शृङ्गारस्य प्रतिष्ठितः
atraiva paramotkarṣaḥ śṛṅgārasya pratiṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च मुनिः- बहु वार्यते खलु यत्र प्रच्छन्न-कामुकत्वं च । या च मिथो दुर्लभता सा मन्मथस्य परमा रतिः
tathā ca muniḥ- bahu vāryate khalu yatra pracchanna-kāmukatvaṃ ca | yā ca mitho durlabhatā sā manmathasya paramā ratiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघुत्वम् अत्र यत् प्रोक्तं तत् तु प्राकृत-नायके । न कृष्णे रस-निर्यास-स्वादार्थम् अवतारिनि
laghutvam atra yat proktaṃ tat tu prākṛta-nāyake | na kṛṣṇe rasa-niryāsa-svādārtham avatārini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च प्राञ्चः- शृङ्गार-रस-सर्वस्वं शिखि-पिच्छ-विभूषणम् । अङ्गीकृत-नराकारम् आश्रये भुवनाश्रयम्
tathā ca prāñcaḥ- śṛṅgāra-rasa-sarvasvaṃ śikhi-piccha-vibhūṣaṇam | aṅgīkṛta-narākāram āśraye bhuvanāśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुकूल-दक्षिण-शठा धृष्टश् चेति द्वयोर् अथोच्यन्ते । प्रत्येकं चत्वारो भेदा युक्तिभिर् अमी वृत्त्या
anukūla-dakṣiṇa-śaṭhā dhṛṣṭaś ceti dvayor athocyante | pratyekaṃ catvāro bhedā yuktibhir amī vṛttyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाठ्य-धार्ष्ट्ये परं नाट्य-प्रोक्ते उपपतेर् उभे । कृष्णे तु सर्वं नायुक्तं तत्-तद्-भावस्य सम्भवात्
śāṭhya-dhārṣṭye paraṃ nāṭya-prokte upapater ubhe | kṛṣṇe tu sarvaṃ nāyuktaṃ tat-tad-bhāvasya sambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रानुकूलः- अतिरक्ततया नार्यां त्यक्तान्य-ललना-स्पृहः । सीतायां रामवत् सोऽयम् अनुकूलः प्रकीर्तितः
tatrānukūlaḥ- atiraktatayā nāryāṃ tyaktānya-lalanā-spṛhaḥ | sītāyāṃ rāmavat so'yam anukūlaḥ prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राधायाम् एव कृष्णस्य सुप्रसिद्धानुकूलता । तद्-आलोके कदाप्य् अस्य नान्या-सङ्गः स्मृतिं व्रजेत्
rādhāyām eva kṛṣṇasya suprasiddhānukūlatā | tad-āloke kadāpy asya nānyā-saṅgaḥ smṛtiṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैदग्धी-निकुरम्ब-चुम्बित-धियः सौन्दर्य-सारोज्ज्वलाः कामिन्यः कति नाद्य वल्लव-पतेर् दीव्यन्ति गोष्ठान्तरे । राधे पुण्यवती-शिखा-मणिर् असि क्षामोदरि त्वां विना प्रेङ्खन्ती न परासु यन् मधुरिपोर् दृष्टात्र दृष्टिर् मया
vaidagdhī-nikuramba-cumbita-dhiyaḥ saundarya-sārojjvalāḥ kāminyaḥ kati nādya vallava-pater dīvyanti goṣṭhāntare | rādhe puṇyavatī-śikhā-maṇir asi kṣāmodari tvāṃ vinā preṅkhantī na parāsu yan madhuripor dṛṣṭātra dṛṣṭir mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरोदात्तानुकूलो, यथा- कुवलय-दृशः सङ्केत-स्था दृग्-अञ्चल-कौशलैर् मनसिज-कला-नाटी-प्रस्तावनाम् अभितन्वताम् । न किल घटते राधा-रङ्ग-प्रसङ्ग-विधायिता व्रत-विलसिते शैथिल्यस्य च्छटाप्य् अघ-विद्विषः
dhīrodāttānukūlo, yathā- kuvalaya-dṛśaḥ saṅketa-sthā dṛg-añcala-kauśalair manasija-kalā-nāṭī-prastāvanām abhitanvatām | na kila ghaṭate rādhā-raṅga-prasaṅga-vidhāyitā vrata-vilasite śaithilyasya cchaṭāpy agha-vidviṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरललितानुकूलो, यथा- गहनाद् अनुरागतः पितृभ्याम् अपनीत-व्यवहार-कृत्य-भारः । विहरन् सह राधया मुरारिर् यमुना-कूल-वनान्य् अलंचकार
dhīralalitānukūlo, yathā- gahanād anurāgataḥ pitṛbhyām apanīta-vyavahāra-kṛtya-bhāraḥ | viharan saha rādhayā murārir yamunā-kūla-vanāny alaṃcakāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरशान्तानुकूलो। यथा- ब्रध्नोपास्ति-विधौ तव प्रणयितापूरेण वेशं गते क्ष्मा-देवस्य कथं गुणोऽप्य् अघरिपौ द्राग् अद्य संचक्रमे बुद्धिः पश्य विवेक-कौशलवती दृष्टिः क्षमोद्गारिणी वाग् एतस्य मृगाक्षि रूढ-विनया मूर्तिश् च धीरोज्ज्वला
dhīraśāntānukūlo. yathā- bradhnopāsti-vidhau tava praṇayitāpūreṇa veśaṃ gate kṣmā-devasya kathaṃ guṇo'py agharipau drāg adya saṃcakrame buddhiḥ paśya viveka-kauśalavatī dṛṣṭiḥ kṣamodgāriṇī vāg etasya mṛgākṣi rūḍha-vinayā mūrtiś ca dhīrojjvalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरोद्धतानुकूलो, यथा- सत्यं मे परिहृत्य तावक-सखीं प्रेमावदातं मनो नान्यस्मिन् प्रमदाजने क्षणम् अपि स्वप्नेऽपि सङ्कल्पते । सार-ग्राहिणि गौरि सद्-गुण-गुरौ मुक्त-व्यलीकोद्यमे मुद्रां किं नु मयि व्यनक्षि ललिते गूढाभ्यसूया-मयीम्
dhīroddhatānukūlo, yathā- satyaṃ me parihṛtya tāvaka-sakhīṃ premāvadātaṃ mano nānyasmin pramadājane kṣaṇam api svapne'pi saṅkalpate | sāra-grāhiṇi gauri sad-guṇa-gurau mukta-vyalīkodyame mudrāṃ kiṃ nu mayi vyanakṣi lalite gūḍhābhyasūyā-mayīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ दक्षिणः- यो गौरवं भयं प्रेम दाक्षिण्यं पूर्व-योषिति । न मुञ्चत्य् अन्य-चित्तोऽपि ज्ञेयोऽसौ खलु दक्षिनः
atha dakṣiṇaḥ- yo gauravaṃ bhayaṃ prema dākṣiṇyaṃ pūrva-yoṣiti | na muñcaty anya-citto'pi jñeyo'sau khalu dakṣinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- तथ्यं चन्द्रावलि कथयसि प्रेक्ष्यते न व्यलीकं स्वप्नेऽप्यस्य त्वयि मधुभिदः प्रेमशुद्धान्तरस्य । श्रुत्वा जल्पं पिशुनमनसां तद्विरुद्धं सखीनां युक्तः कर्तुं सखि सविनये नात्र विश्रम्भभङ्गः
yathā- tathyaṃ candrāvali kathayasi prekṣyate na vyalīkaṃ svapne'pyasya tvayi madhubhidaḥ premaśuddhāntarasya | śrutvā jalpaṃ piśunamanasāṃ tadviruddhaṃ sakhīnāṃ yuktaḥ kartuṃ sakhi savinaye nātra viśrambhabhaṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् वा- नायिकास्व् अप्य् अनेकासु तुल्यो दक्षिण उच्यते
yad vā- nāyikāsv apy anekāsu tulyo dakṣiṇa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा दश-रूपके- स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर-सुता वारोऽङ्ग-राज-स्वसुर् द्यूते रात्रिर् इयं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्य् अन्तः-पुर-सुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्ति-मूढ-मनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः
yathā daśa-rūpake- snātā tiṣṭhati kuntaleśvara-sutā vāro'ṅga-rāja-svasur dyūte rātrir iyaṃ jitā kamalayā devī prasādyādya ca | ity antaḥ-pura-sundarīḥ prati mayā vijñāya vijñāpite devenāpratipatti-mūḍha-manasā dvitrāḥ sthitaṃ nāḍikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- पद्मा दृग्-भङ्गिर् अलं कलयति कमला जृम्भते साङ्ग-भङ्गं तारा दोर्-मूलम् अल्पं प्रथयति कुरुते कर्ण-कण्डूं सुकेशी । शैव्या नीव्यां विधत्ते करम् इति युगपन् माधवः प्रेयसीभिर् भावेनाहूयमानो बहु-शिखर-मनाः पश्य कुण्ठोऽयम् आस्ते
yathā vā- padmā dṛg-bhaṅgir alaṃ kalayati kamalā jṛmbhate sāṅga-bhaṅgaṃ tārā dor-mūlam alpaṃ prathayati kurute karṇa-kaṇḍūṃ sukeśī | śaivyā nīvyāṃ vidhatte karam iti yugapan mādhavaḥ preyasībhir bhāvenāhūyamāno bahu-śikhara-manāḥ paśya kuṇṭho'yam āste
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शठः- प्रियं व्यक्ति पुरोऽन्यत्र विप्रियं कुरुते भृशम् । निगूढम् अपराधं च शठोऽयं कथितो बुधैः
śaṭhaḥ- priyaṃ vyakti puro'nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśam | nigūḍham aparādhaṃ ca śaṭho'yaṃ kathito budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- स्वप्ने व्यलीकं वनमालिनोक्तं पालीत्य् उपाकर्ण्य विवर्ण-वक्त्रा । श्यामा विनिःश्वस्य मधु-त्रियामां सहस्र-यामाम् इव सा व्यनैषीत्
yathā- svapne vyalīkaṃ vanamālinoktaṃ pālīty upākarṇya vivarṇa-vaktrā | śyāmā viniḥśvasya madhu-triyāmāṃ sahasra-yāmām iva sā vyanaiṣīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- तल्पितेन तपनीय-कान्तिना कृष्ण कुञ्ज-कुहरेऽद्य वाससा । अभ्यध्यायि तव निर्व्यलीकता मुञ्च साम-पटलीपटिष्ठताम्
yathā vā- talpitena tapanīya-kāntinā kṛṣṇa kuñja-kuhare'dya vāsasā | abhyadhyāyi tava nirvyalīkatā muñca sāma-paṭalīpaṭiṣṭhatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ धृष्टः- अभिव्यक्तान्य-तरुणी-भोग-लक्ष्मापि निर्भयः । मिथ्या-वचन-दक्षश् च धृष्टोऽयं खलु कथ्यते
atha dhṛṣṭaḥ- abhivyaktānya-taruṇī-bhoga-lakṣmāpi nirbhayaḥ | mithyā-vacana-dakṣaś ca dhṛṣṭo'yaṃ khalu kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- नखाङ्का न श्यामे घन-घुसृण-रेखा-ततिर् इयं न लाक्षान्तः-क्रुरे परिचिनु गिरेर् गैरिकम् इदम् । धियं धत्से चित्रं वत मृग-मदेऽप्य् अञ्जनतया तरुण्यास् ते दृष्टिः किम् इव विपरीत-स्थितिर् अभूत्
yathā-- nakhāṅkā na śyāme ghana-ghusṛṇa-rekhā-tatir iyaṃ na lākṣāntaḥ-krure paricinu girer gairikam idam | dhiyaṃ dhatse citraṃ vata mṛga-made'py añjanatayā taruṇyās te dṛṣṭiḥ kim iva viparīta-sthitir abhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्ताद्यैश् चतुर्-भेदैस् त्रिभिः पूर्णतमादिभिः । चतुर्विंशत्य् आत्मा पत्य्-आदि-युग्मतः
udāttādyaiś catur-bhedais tribhiḥ pūrṇatamādibhiḥ | caturviṃśaty ātmā paty-ādi-yugmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायकः सोऽनुकूलाद्यैः स्यात् षन्-नवतिधोदितः । नोक्तो धूर्तादि-भेदस् तु मुनेः सम्मत्य्-अभावतः
nāyakaḥ so'nukūlādyaiḥ syāt ṣan-navatidhoditaḥ | nokto dhūrtādi-bhedas tu muneḥ sammaty-abhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.