Rupa Gosvamin: Ujjvalanilamani 15

अथ शृङ्गार-भेद-प्रकरणम् स विप्रलम्भः सम्भोग इति द्वेधोज्ज्वलो मतः

atha śṛṅgāra-bheda-prakaraṇam sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhojjvalo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विप्रलम्भः- यूनोर् अयुक्तयोर् भावो युक्तयोर् वा तयोर् मिथः । अभीष्टालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ प्रकृष्यते । स विप्रलम्भो विज्ञेयः सम्भोगोन्नति-कारकः

tatra vipralambhaḥ- yūnor ayuktayor bhāvo yuktayor vā tayor mithaḥ | abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate | sa vipralambho vijñeyaḥ sambhogonnati-kārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम्-- न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिम् अश्नुते । काषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् एवाभिवर्धते

tathā coktam-- na vinā vipralambhena sambhogaḥ puṣṭim aśnute | kāṣāyite hi vastrādau bhūyān evābhivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व-रागस् तथा मानः प्रेम-वैचित्त्यम् इत्य् अपि । प्रवासश् चेति कथितो विप्रलम्भश् चतुर्-विधः

pūrva-rāgas tathā mānaḥ prema-vaicittyam ity api | pravāsaś ceti kathito vipralambhaś catur-vidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पूर्व-रागः- रतिर् या सङ्गमात् पूर्वं दर्शन-श्रवणादि-जा । तयोर् उन्मीलति प्राज्ञैः पूर्व-रागः स उच्यते

tatra pūrva-rāgaḥ- ratir yā saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādi-jā | tayor unmīlati prājñaiḥ pūrva-rāgaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दर्शनात्- साक्षात् कृष्णस्य चित्रे च स्यात् स्वप्नादौ च दर्शनम्

tatra darśanāt- sākṣāt kṛṣṇasya citre ca syāt svapnādau ca darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साक्षात्, यथा पद्यावल्याम् (१५९)- इन्दीवरोदर-सहोदर-मेदुर-श्री-र् वासो द्रवत्-कनक-वृन्द-निभं दधानः । आमुक्त-मौक्तिक-मनोहर-हार-वक्षाः कोऽयं युवा जगद्-अनङ्ग-मयं करोति

tatra sākṣāt, yathā padyāvalyām (159)- indīvarodara-sahodara-medura-śrī-r vāso dravat-kanaka-vṛnda-nibhaṃ dadhānaḥ | āmukta-mauktika-manohara-hāra-vakṣāḥ ko'yaṃ yuvā jagad-anaṅga-mayaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रे, यथा विदग्ध-माधवे (२।२३)- शिशिरय दृशौ दृष्ट्वा दिव्यं किशोरम् इतीक्षितः परिजल्पन-गिरां विश्रम्भात् त्वं विलास-फलाङ्कितः । शिव शिव कथं जानीमस् त्वाम् अवक्र-धियो वयं निविड-बडवा-वह्नि-ज्वाला-कलाप-विकासिनम्

citre, yathā vidagdha-mādhave (2.23)- śiśiraya dṛśau dṛṣṭvā divyaṃ kiśoram itīkṣitaḥ parijalpana-girāṃ viśrambhāt tvaṃ vilāsa-phalāṅkitaḥ | śiva śiva kathaṃ jānīmas tvām avakra-dhiyo vayaṃ niviḍa-baḍavā-vahni-jvālā-kalāpa-vikāsinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने, यथा- स्वप्ने दृष्ट्वा सहचरि सरित्-कासरी श्याम-नीरा तीरे तस्याः क्वणित-मधुपा माधवई-कुञ्ज-शाला । तस्यां कान्तं कपिश-जघनो ध्वान्त-राशिः शरीरी चित्रं चन्द्रावलिम् अपि स मां पातुम् इच्छन्न् अरौत्सीत्

svapne, yathā- svapne dṛṣṭvā sahacari sarit-kāsarī śyāma-nīrā tīre tasyāḥ kvaṇita-madhupā mādhavaī-kuñja-śālā | tasyāṃ kāntaṃ kapiśa-jaghano dhvānta-rāśiḥ śarīrī citraṃ candrāvalim api sa māṃ pātum icchann arautsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ श्रवणम्- वन्दि-दूती-सखी-वक्त्राद् गीतादेश् च श्रुतिर् भवेत्

atha śravaṇam- vandi-dūtī-sakhī-vaktrād gītādeś ca śrutir bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वन्दि-वक्त्रात्, यथा- पठति मगध-राज-निर्जयार्थां सखि विरुदावलिम् अत्र वन्दिवर्ये । वद कथम् इव लक्ष्मणे तनुते पुलक-कुलेन विलक्षणा किलासीत्

tato vandi-vaktrāt, yathā- paṭhati magadha-rāja-nirjayārthāṃ sakhi virudāvalim atra vandivarye | vada katham iva lakṣmaṇe tanute pulaka-kulena vilakṣaṇā kilāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूती-वक्त्रात्, यथा- आविष्कृते तव मुकुन्द मया प्रसङ्गे तारावली पुलकिताङ्ग-लता नताक्षी । शुश्रूषुर् अप्य् अलघु-गद्गद-रुद्ध-कण्ठी प्रष्टुं तवाक्षमत सा न कथा-विशेषम्

dūtī-vaktrāt, yathā- āviṣkṛte tava mukunda mayā prasaṅge tārāvalī pulakitāṅga-latā natākṣī | śuśrūṣur apy alaghu-gadgada-ruddha-kaṇṭhī praṣṭuṃ tavākṣamata sā na kathā-viśeṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सखी-वक्त्रात्, यथा- यावद् उन्मद-चकोर-लोचना मन्-मुखात् तव कथाम् उपाशृणोत् । तावद् अञ्चति दिनं दिनं सखी कृष्ण शारद् अनदीर्य तानवम्

sakhī-vaktrāt, yathā- yāvad unmada-cakora-locanā man-mukhāt tava kathām upāśṛṇot | tāvad añcati dinaṃ dinaṃ sakhī kṛṣṇa śārad anadīrya tānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतात्, यथा- नयने प्रणयन्न् उदश्रुणी मम सद्यः सदसि क्षितीशितुः । उपवीणयति प्रवीण-धीः कम् उदश्रुः सखि वैणिको मुनिः

gītāt, yathā- nayane praṇayann udaśruṇī mama sadyaḥ sadasi kṣitīśituḥ | upavīṇayati pravīṇa-dhīḥ kam udaśruḥ sakhi vaiṇiko muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोक्ता येऽभियोगाद्या हेतवो रति-जन्मनि । अत्र ते पूर्व-रागेऽपि ज्ञेया धीरैर् यथोचितम्

puroktā ye'bhiyogādyā hetavo rati-janmani | atra te pūrva-rāge'pi jñeyā dhīrair yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि माधव-रागस्य प्राथम्ये सम्भवत्य् अपि । आदौ रागे मृगाक्षीणां प्रोक्ते स्याच् चारुताधिका

api mādhava-rāgasya prāthamye sambhavaty api | ādau rāge mṛgākṣīṇāṃ prokte syāc cārutādhikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सञ्चारिणो व्याधिः शङ्कासूया श्रमः क्लमः । निर्वेदौत्सुक्य-दैन्यानि चिन्ता-निद्रा-प्रबोधनम्

atra sañcāriṇo vyādhiḥ śaṅkāsūyā śramaḥ klamaḥ | nirvedautsukya-dainyāni cintā-nidrā-prabodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादो जडतोन्मदो मोह-मृत्य्-आदयः स्मृताः । प्रौढः समञ्जसः साधारणश् चेति स तु त्रिधा

viṣādo jaḍatonmado moha-mṛty-ādayaḥ smṛtāḥ | prauḍhaḥ samañjasaḥ sādhāraṇaś ceti sa tu tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रौढः- समर्थअ-रति-रूपस् तु प्रौढ इत्य् अभिधीयते । लालसादिर् इह प्रौढे मरणान्ता दशा भवेत् । तत्-तत्-सञ्चारि-भावानाम् उत्कटत्वाद् अनेकधा

tatra prauḍhaḥ- samarthaa-rati-rūpas tu prauḍha ity abhidhīyate | lālasādir iha prauḍhe maraṇāntā daśā bhavet | tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād anekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि प्राक्तनैर् अस्य दशावस्था समासतः । प्रोक्तास् तद्-अनुरोधेन तासां लक्षणम् उच्यते

tathāpi prāktanair asya daśāvasthā samāsataḥ | proktās tad-anurodhena tāsāṃ lakṣaṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लालसोद्वेग-जागर्यास् तानवं जडिमात्र तु । वैयग्र्यं व्याधिर् उन्मादो मोहो मृत्युर् दशा दश

lālasodvega-jāgaryās tānavaṃ jaḍimātra tu | vaiyagryaṃ vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रौढत्वात् पूर्व-रागस्य प्रौढाः सर्वा दशा अपि

prauḍhatvāt pūrva-rāgasya prauḍhāḥ sarvā daśā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र लालसः- अभीष्ट-लिप्सया गाढ-गृध्नुता लालसो मतः । अत्रौत्सुक्यं चपलता घूर्णाश्वासादयस् तथा

tatra lālasaḥ- abhīṣṭa-lipsayā gāḍha-gṛdhnutā lālaso mataḥ | atrautsukyaṃ capalatā ghūrṇāśvāsādayas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- त्वम् अवसितान् निष्क्रामन्ती पुनः प्रविशन्त्य् असौ झटिति घटिकामध्ये वाराञ्छतं व्रज-सीमनि । अगणित-गुरु-त्रासा श्वासान् विमुच्य विमुच्य किं क्षिपसि बहुशो नीपारण्ये किशोरि दृशोर् द्वयम्

yathā- tvam avasitān niṣkrāmantī punaḥ praviśanty asau jhaṭiti ghaṭikāmadhye vārāñchataṃ vraja-sīmani | agaṇita-guru-trāsā śvāsān vimucya vimucya kiṃ kṣipasi bahuśo nīpāraṇye kiśori dṛśor dvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा विदग्ध-माधवे (३।२४)- दूराद् अप्य् अनुषङ्गतः श्रुतिम् इते त्वन्-नाम-धेयाक्षरे सोन्मादं मदिरेक्षणा विरुवती धत्ते मुहुर् वेपथुम् । आः किं वा कथनीयम् अन्यद्-असिते दैवाद् वराम्भोधरे दृष्टे तं परिरब्धुम् उत्सुक-मतिः पक्ष-द्वयीम् इच्छति

yathā vā vidagdha-mādhave (3.24)- dūrād apy anuṣaṅgataḥ śrutim ite tvan-nāma-dheyākṣare sonmādaṃ madirekṣaṇā viruvatī dhatte muhur vepathum | āḥ kiṃ vā kathanīyam anyad-asite daivād varāmbhodhare dṛṣṭe taṃ parirabdhum utsuka-matiḥ pakṣa-dvayīm icchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उद्वेगः- उद्वेगो मनसः कम्पस् तत्र निःश्वास-चापले । स्तम्भश् चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-स्वेदादय उदीरिताः

atha udvegaḥ- udvego manasaḥ kampas tatra niḥśvāsa-cāpale | stambhaś cintāśru-vaivarṇya-svedādaya udīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विदग्ध-माधवे (२।२)- चिन्ता-सन्ततिर् अद्य कृन्तति सखि स्वान्तस्य किं ते धृतिं किंवा सिञ्चति ताम्रम् अम्बरम् अति-स्वेदाम्भसां डम्बरः । कम्पश् चम्पक-गौरि लुम्पति वपुः-स्थैर्यं कथं वा बलात् तथ्यं ब्रूहि न मङ्गला परिजने सङ्गोपनाङ्गीकृतिः

yathā vidagdha-mādhave (2.2)- cintā-santatir adya kṛntati sakhi svāntasya kiṃ te dhṛtiṃ kiṃvā siñcati tāmram ambaram ati-svedāmbhasāṃ ḍambaraḥ | kampaś campaka-gauri lumpati vapuḥ-sthairyaṃ kathaṃ vā balāt tathyaṃ brūhi na maṅgalā parijane saṅgopanāṅgīkṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जागर्या- निद्राक्षयस् तु जागर्या स्तम्भ-शोष-गदादिकृत्

atha jāgaryā- nidrākṣayas tu jāgaryā stambha-śoṣa-gadādikṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- श्यामं कञ्चन काञ्चनोज्ज्वल-पटं सन्दर्श्य निद्रा क्षणं माम् आजन्म सखी विमुच्य चलिता रुष्टेव नावर्तते । चिन्तां प्रोह्य सखि प्रपञ्चय मतिं तस्यास् त्वम् आवर्तने नान्यः स्वाप्निक-तस्करोपहरणे शक्तो जनस् तां विना

yathā- śyāmaṃ kañcana kāñcanojjvala-paṭaṃ sandarśya nidrā kṣaṇaṃ mām ājanma sakhī vimucya calitā ruṣṭeva nāvartate | cintāṃ prohya sakhi prapañcaya matiṃ tasyās tvam āvartane nānyaḥ svāpnika-taskaropaharaṇe śakto janas tāṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तानवम्- तानवं कृशता गात्रे दौर्बल्य-भ्रमणादि-कृत्

atha tānavam- tānavaṃ kṛśatā gātre daurbalya-bhramaṇādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- च्युते वलय-सञ्चये प्रबल-रिक्तता-दूषण- व्ययाय निहितोर्मिकावलिर् अपि स्खलत्य् अञ्जसा । निशम्य मुरली-कलं सखि सकृद् विशाखे तनु- स्तवासित-चतुर्दशी-शशिकला कृशत्वं ययौ

yathā- cyute valaya-sañcaye prabala-riktatā-dūṣaṇa- vyayāya nihitormikāvalir api skhalaty añjasā | niśamya muralī-kalaṃ sakhi sakṛd viśākhe tanu- stavāsita-caturdaśī-śaśikalā kṛśatvaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैश्चित् तु तानव-स्थाने विलापः परिपठ्यते

kaiścit tu tānava-sthāne vilāpaḥ paripaṭhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अत्रासीन् नवनीप-भूरुह-तटे कुर्वन् विहारं हरि- श्चक्रे ताण्डवम् अत्र मित्र-सहितश् चण्डांशुजा-रोधसि । पश्यन्ती लतिकान्तरे क्षणम् अहं व्यग्रा निलीय स्थितं सख्यः किं कथयामि दग्ध-विधिना क्षिप्तास्मि दावोपरि

yathā- atrāsīn navanīpa-bhūruha-taṭe kurvan vihāraṃ hari- ścakre tāṇḍavam atra mitra-sahitaś caṇḍāṃśujā-rodhasi | paśyantī latikāntare kṣaṇam ahaṃ vyagrā nilīya sthitaṃ sakhyaḥ kiṃ kathayāmi dagdha-vidhinā kṣiptāsmi dāvopari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जडिमा- इष्टानिष्टा-परिज्ञानं यत्र प्रश्नेष्व् अनुत्तरम् । दर्शन-श्रवणाभावो जडिमा सोऽभिधीयते । अत्राकाण्डेऽपि हुङ्कार-स्तम्भ-श्वास-भ्रमादयः

atha jaḍimā- iṣṭāniṣṭā-parijñānaṃ yatra praśneṣv anuttaram | darśana-śravaṇābhāvo jaḍimā so'bhidhīyate | atrākāṇḍe'pi huṅkāra-stambha-śvāsa-bhramādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अकाण्डे हुङ्कारं रचयसि शृणोषि प्रिय-सखी- कुलानां नालापं दृतिर् इव मुहुर् निःश्वसिषि च । ततः शङ्के पङ्केरुह-मुखि ययौ वैणव-कला- मधुली ते पालि श्रुति-चषकयोः प्राघूणिकताम्

yathā- akāṇḍe huṅkāraṃ racayasi śṛṇoṣi priya-sakhī- kulānāṃ nālāpaṃ dṛtir iva muhur niḥśvasiṣi ca | tataḥ śaṅke paṅkeruha-mukhi yayau vaiṇava-kalā- madhulī te pāli śruti-caṣakayoḥ prāghūṇikatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वैयाग्र्यम्- वैयाग्र्यं भाव-गाम्भीर्य-विक्षोभासहतोच्यते । तत्राविवेक-निर्वेद-खेदासूयादयो मताः

atha vaiyāgryam- vaiyāgryaṃ bhāva-gāmbhīrya-vikṣobhāsahatocyate | tatrāviveka-nirveda-khedāsūyādayo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विदग्ध-माधवे (२।१७)- प्रत्याहृत्य मुनिः क्षणं विषयतो यस्मिन् मनो धित्सते बालासौ विषयेषु धित्सति ततः प्रत्याहरन्ती मनः । यस्य स्फूर्ति-लवाय हन्त हृदये योगी सुमुत्कण्ठते मुग्धेयं किल तस्य पश्य हृदयान् निष्क्रान्तिम् आकाङ्क्षति

yathā vidagdha-mādhave (2.17)- pratyāhṛtya muniḥ kṣaṇaṃ viṣayato yasmin mano dhitsate bālāsau viṣayeṣu dhitsati tataḥ pratyāharantī manaḥ | yasya sphūrti-lavāya hanta hṛdaye yogī sumutkaṇṭhate mugdheyaṃ kila tasya paśya hṛdayān niṣkrāntim ākāṅkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्याधिः- अभीष्टालाभतो व्याधिः पाण्डिमोत्ताप-लक्षणः । अत्र शीत-स्पृहा-मोह-निःश्वास-पतनादयः

atha vyādhiḥ- abhīṣṭālābhato vyādhiḥ pāṇḍimottāpa-lakṣaṇaḥ | atra śīta-spṛhā-moha-niḥśvāsa-patanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- दव-दमनतया निशम्य भद्रा मदन-दव-ज्वलिता दधे हृदि त्वाम् । द्विगुणित-दवथु-व्यथा-विदग्धा मुरहर भस्ममयीव पाण्डुरासीत्

yathā- dava-damanatayā niśamya bhadrā madana-dava-jvalitā dadhe hṛdi tvām | dviguṇita-davathu-vyathā-vidagdhā murahara bhasmamayīva pāṇḍurāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उन्मादः- सर्वावस्थासु सर्वत्र तन्-मनस्कतया सदा । अतस्मिंस् तु तद् इति भ्रान्तिर् उन्माद इति कीर्त्यते । अत्रेष्ट-द्वेष-निःश्वास-निमेष-विरहादयः

atha unmādaḥ- sarvāvasthāsu sarvatra tan-manaskatayā sadā | atasmiṃs tu tad iti bhrāntir unmāda iti kīrtyate | atreṣṭa-dveṣa-niḥśvāsa-nimeṣa-virahādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विदग्ध-माधवे (२।३)- वितन्वानस् तन्वा मरकत-रुचीनां रुचिवतां पटान् निष्क्रान्तोऽभूद् धृत-शिखण्डो नव-युवा । भ्रुवं तेन क्षिप्त्वा किम् अपि हसतोन्मादित-मतेः शशी वृत्तो वह्निः परम् अहह वह्निर् मम शशी

yathā vidagdha-mādhave (2.3)- vitanvānas tanvā marakata-rucīnāṃ rucivatāṃ paṭān niṣkrānto'bhūd dhṛta-śikhaṇḍo nava-yuvā | bhruvaṃ tena kṣiptvā kim api hasatonmādita-mateḥ śaśī vṛtto vahniḥ param ahaha vahnir mama śaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मोहः- मोहो विचित्तता प्रोक्तो नैश्चल्य-पतनादि-कृत्

atha mohaḥ- moho vicittatā prokto naiścalya-patanādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- नासाश्वास-पराङ्मुखी विघटिते दृष्टी स्नुषायाः कथं हा धिक् कृष्ण-तिलान् ममार्पय करे कुर्याम् अपामार्जनम् । इत्य् आरोहति कर्णयोः परिसरं कृष्णेति कर्ण-द्वये कम्पेनाच्युत तत्र सूत्रितवती त्वाम् एव हेतुं सखी

yathā- nāsāśvāsa-parāṅmukhī vighaṭite dṛṣṭī snuṣāyāḥ kathaṃ hā dhik kṛṣṇa-tilān mamārpaya kare kuryām apāmārjanam | ity ārohati karṇayoḥ parisaraṃ kṛṣṇeti karṇa-dvaye kampenācyuta tatra sūtritavatī tvām eva hetuṃ sakhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मृत्युः- तैस् तैः कृतैः प्रतीकारैर् यदि न स्यात् समागमः । कन्दर्प-बाण-कदनात् तत्र स्यान् मरणोद्यमः

atha mṛtyuḥ- tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ | kandarpa-bāṇa-kadanāt tatra syān maraṇodyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्वप्रिय-वस्तूनां वयस्यासु समर्पणम् । भृङ्ग-मन्दानिल-ज्योत्स्ना-कदम्बानुभवादयः

tatra svapriya-vastūnāṃ vayasyāsu samarpaṇam | bhṛṅga-mandānila-jyotsnā-kadambānubhavādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- राधा रोधसि रोपितां मुकुलिनीम् आलिङ्ग्य मल्-लीलतां हारं हीरमयं समर्प्य ललिता-हस्ते प्रशस्त-श्रियम् । मूर्च्छाम् आप्नुवती प्रविश्य मधुपैर् गीतां कदम्बाटवीं नाम व्याहरता हरेः प्रिय-सखी-वृन्देन सन्धुक्षिता

yathā- rādhā rodhasi ropitāṃ mukulinīm āliṅgya mal-līlatāṃ hāraṃ hīramayaṃ samarpya lalitā-haste praśasta-śriyam | mūrcchām āpnuvatī praviśya madhupair gītāṃ kadambāṭavīṃ nāma vyāharatā hareḥ priya-sakhī-vṛndena sandhukṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा विदग्ध-माधवे (२।४७)- अकारुण्यः कृष्णो यदि मयि तवागः कथम् इदं मुधा मा रोदीर् मे कुरु परम् इमाम् उत्तर-कृतिम् । तमालस्य स्कन्धे विनिहित-भुज-वल्लरिर् इयं यथा वृन्दारण्ये चिरम् अविचला तिष्ठति तनुः

yathā vā vidagdha-mādhave (2.47)- akāruṇyaḥ kṛṣṇo yadi mayi tavāgaḥ katham idaṃ mudhā mā rodīr me kuru param imām uttara-kṛtim | tamālasya skandhe vinihita-bhuja-vallarir iyaṃ yathā vṛndāraṇye ciram avicalā tiṣṭhati tanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ समञ्जसः- भवेत् समञ्जस-रति-स्वरूपोऽयं समञ्जसः

atha samañjasaḥ- bhavet samañjasa-rati-svarūpo'yaṃ samañjasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राभिलाष-चिन्ता-स्मृति-गुण-सङ्कीर्तनोद्वेगाः । सविलापा उन्माद-व्याधि-जडता मृतिश् च ताः क्रमशः

atrābhilāṣa-cintā-smṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ | savilāpā unmāda-vyādhi-jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अभिलाषः- व्यवसायोऽभिलाषः स्यात् प्रिय-सङ्गम् अलिप्सया । स्वमण्डनान्तिक-प्राप्ति-राग-प्रकटनादि-कृत्

tatra abhilāṣaḥ- vyavasāyo'bhilāṣaḥ syāt priya-saṅgam alipsayā | svamaṇḍanāntika-prāpti-rāga-prakaṭanādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- यद् इह सखि सुभद्रा-सख्यम् आख्याय धूर्ते व्रजसि पितुर् अगाराद् देवेकी-मन्दिराय । रचयसि बत सत्ये मण्डने च प्रयत्नं स्फुटम् अजनि तद् अन्तर् वस्तु गूढं तवाद्य

yathā- yad iha sakhi subhadrā-sakhyam ākhyāya dhūrte vrajasi pitur agārād devekī-mandirāya | racayasi bata satye maṇḍane ca prayatnaṃ sphuṭam ajani tad antar vastu gūḍhaṃ tavādya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चिन्ता- अभीष्टावाप्त्य्-उपायानां ध्यानं चिन्ता प्रकीर्तिता । शय्या-विवृत्ति-निःश्वास-निर्लक्ष-प्रेक्षणादि-कृत्

atha cintā- abhīṣṭāvāpty-upāyānāṃ dhyānaṃ cintā prakīrtitā | śayyā-vivṛtti-niḥśvāsa-nirlakṣa-prekṣaṇādi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- निःश्वासस् ते कमल-वदने म्लापयत्योष्ठ-बिम्बं शय्यायां च क्रशिम-कलिता चेष्टते देह-यष्टिः । द्वन्द्वं चाक्ष्णोर् विकिरति चिरं रुक्मिणि श्याम अम्भो न श्वो-भाविन्य् उपयम-विधौ शोभते विक्रियेयम्

yathā- niḥśvāsas te kamala-vadane mlāpayatyoṣṭha-bimbaṃ śayyāyāṃ ca kraśima-kalitā ceṣṭate deha-yaṣṭiḥ | dvandvaṃ cākṣṇor vikirati ciraṃ rukmiṇi śyāma ambho na śvo-bhāviny upayama-vidhau śobhate vikriyeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्मृतिः- अनुभूत-प्रियादीनाम् अर्थानां चिन्तनं स्मृतिः । अत्र कम्पाङ्ग-वैवश्य-बाष्प-निःश्वसितादयः

atha smṛtiḥ- anubhūta-priyādīnām arthānāṃ cintanaṃ smṛtiḥ | atra kampāṅga-vaivaśya-bāṣpa-niḥśvasitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- प्लुतं पुरेणापां नयन-कमल-द्वन्द्वम् अभितो धृतोत्कम्पं सात्राजिति कुच-रथाङ्ग-द्वयम् अपि । श्लथारम्भं चैतद् भुज-विसल-युगं तत् तव मन- स्तडागेऽस्मिन् कृष्ण-द्विरद-पतिर् अन्तर् विहरति

yathā- plutaṃ pureṇāpāṃ nayana-kamala-dvandvam abhito dhṛtotkampaṃ sātrājiti kuca-rathāṅga-dvayam api | ślathārambhaṃ caitad bhuja-visala-yugaṃ tat tava mana- staḍāge'smin kṛṣṇa-dvirada-patir antar viharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गुण-कीर्तनम्- सौन्दर्यादि-गुण-श्लाघा गुण-कीर्तनम् उच्यते । अत्र वेपथु-रोमाञ्च-कण्ठ-गद्गदिकादयः

atha guṇa-kīrtanam- saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam ucyate | atra vepathu-romāñca-kaṇṭha-gadgadikādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- यान्त्यस् तृष्णापि युवतयो येषु घूर्णां भजन्ते यान्य् आचम्य स्वयम् अपि भवान् रोमहर्षं प्रयाति । गन्धं तेषां तव मधुपते रूप-सम्पन्-मधूनां दूरे विन्दन् मम न हि धृतिः चित्त-भृङ्गस् तनोति

yathā- yāntyas tṛṣṇāpi yuvatayo yeṣu ghūrṇāṃ bhajante yāny ācamya svayam api bhavān romaharṣaṃ prayāti | gandhaṃ teṣāṃ tava madhupate rūpa-sampan-madhūnāṃ dūre vindan mama na hi dhṛtiḥ citta-bhṛṅgas tanoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्-उद्वेगादयः पूर्वं प्रौढे तस्मिन्न् उदाहृताः । सामञ्जस्याद् रतेर् अत्र किन्तु ताः स्युर् यथोचितम्

ṣaḍ-udvegādayaḥ pūrvaṃ prauḍhe tasminn udāhṛtāḥ | sāmañjasyād rater atra kintu tāḥ syur yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ साधारणः- साधारण-रति-प्रायः साधारण इतीरितः । अत्र प्रोक्ता विलापान्ताः षड्-दशान्ताश् च कोमलाः

atha sādhāraṇaḥ- sādhāraṇa-rati-prāyaḥ sādhāraṇa itīritaḥ | atra proktā vilāpāntāḥ ṣaḍ-daśāntāś ca komalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अभिलाषो, यथा प्रथम-स्कन्धे (१।१०।३०)- एताः परं स्त्रीत्वम् अपास्तपेशलं निरस्त-शौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात् पुष्कर-लोचनः पतिर् न जात्व् अपैत्य् आहृतिभिर् हृदि स्पृशन्

atha abhilāṣo, yathā prathama-skandhe (1.10.30)- etāḥ paraṃ strītvam apāstapeśalaṃ nirasta-śaucaṃ bata sādhu kurvate | yāsāṃ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patir na jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तादीनां तथान्यासाम् ऊह्या धीरैर् उदाहृतिः

cintādīnāṃ tathānyāsām ūhyā dhīrair udāhṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व-रागे प्रहीयेत काम-लेख-स्रग्-आदिकम् । वयस्यादि-करेणात्र कृष्णेनास्य च कान्तया

pūrva-rāge prahīyeta kāma-lekha-srag-ādikam | vayasyādi-kareṇātra kṛṣṇenāsya ca kāntayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र काम-लेखः- स लेखः काम-लेखः स्यात् यः स्व-प्रेम-प्रकाशकः । युवत्या यूनि यूना च युवत्यां संप्रहीयते

tatra kāma-lekhaḥ- sa lekhaḥ kāma-lekhaḥ syāt yaḥ sva-prema-prakāśakaḥ | yuvatyā yūni yūnā ca yuvatyāṃ saṃprahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरक्षरः साक्षरश् च काम-लेखो द्विधा भवेत्

nirakṣaraḥ sākṣaraś ca kāma-lekho dvidhā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र निरक्षरः- सुरक्त-पल्लव-मयश् चन्द्रार्धादि-नखाङ्कभाक् । वर्ण-विन्यास-रहितो भवेद् एष निरक्षरः

tatra nirakṣaraḥ- surakta-pallava-mayaś candrārdhādi-nakhāṅkabhāk | varṇa-vinyāsa-rahito bhaved eṣa nirakṣaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- किसलय-शिखरे विशाखिकाया नखर-शिखा-लिखितोऽयम् अर्ध-चन्द्रः । दधद् इह मदनार्ध-चन्द्र-भावं हृदि मम हन्त कथं हठाद् विवेश

yathā- kisalaya-śikhare viśākhikāyā nakhara-śikhā-likhito'yam ardha-candraḥ | dadhad iha madanārdha-candra-bhāvaṃ hṛdi mama hanta kathaṃ haṭhād viveśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ साक्षरम्- गाथामयी लिपिर् यत्र स्वहस्ताङ्कैष साक्षरः

atha sākṣaram- gāthāmayī lipir yatra svahastāṅkaiṣa sākṣaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा जगन्नाथ-वल्लभे- सुइरं विज्झसि हिअअं लम्भ-इ मअणो क्खु दुज्जसः बलिअं । दीससि सअलदिसासुं दीस-इ मअणो ण कुत्ताबि

yathā jagannātha-vallabhe- suiraṃ vijjhasi hiaaṃ lambha-i maaṇo kkhu dujjasaḥ baliaṃ | dīsasi saaladisāsuṃ dīsa-i maaṇo ṇa kuttābi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यसे सकल-दिशासु दृश्यते मदनो न कुत्रापि ॥) बन्धोऽब्ज-तन्तुना रागः किं वा कस्तूरिका-मसी । पृथु-पुष्प-दलं पत्रः मुद्रा-कृत् कुङ्कुमैर् इह

dṛśyase sakala-diśāsu dṛśyate madano na kutrāpi //) bandho'bja-tantunā rāgaḥ kiṃ vā kastūrikā-masī | pṛthu-puṣpa-dalaṃ patraḥ mudrā-kṛt kuṅkumair iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ माल्यार्पणम्- सुश्लिष्टां निज-शिल्प-कौशल-भर-व्याहारिणीम् अद्भुतां गोष्ठाधीश्वर-नन्दनं स्रजम् इमां तुभ्यं सखि प्राहिणोत् । इत्य् आकर्ण्य गिरं सरोरुह-दृशः स्वेदोद-बिन्दूच्छला- दङ्गेभ्यः कुल-धर्म-धैर्यम् अभितः शङ्के बहिर् निर्ययौ

atha mālyārpaṇam- suśliṣṭāṃ nija-śilpa-kauśala-bhara-vyāhāriṇīm adbhutāṃ goṣṭhādhīśvara-nandanaṃ srajam imāṃ tubhyaṃ sakhi prāhiṇot | ity ākarṇya giraṃ saroruha-dṛśaḥ svedoda-bindūcchalā- daṅgebhyaḥ kula-dharma-dhairyam abhitaḥ śaṅke bahir niryayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित् तु- नयन-प्रीतिः प्रथमं चिन्ता-सङ्गस् ततोऽथ सङ्कल्पः । निद्रा-च्छेदस् तनुता विषय-निवृत्तिस् त्रपानाप । उन्मादो मूर्च्छा मृतिर् इत्य् एताः स्मर-दशा दशैव स्युः

kecit tu- nayana-prītiḥ prathamaṃ cintā-saṅgas tato'tha saṅkalpaḥ | nidrā-cchedas tanutā viṣaya-nivṛttis trapānāpa | unmādo mūrcchā mṛtir ity etāḥ smara-daśā daśaiva syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आचक्षते । एवं क्रमेण विज्ञेयः पूर्व-रागो हरेर् अपि । निदर्शनाय तत्रैकम् उदाहरणम् उच्यते

ity ācakṣate | evaṃ krameṇa vijñeyaḥ pūrva-rāgo harer api | nidarśanāya tatraikam udāharaṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- उपारंसीद् वंशी-कल-परिमलोल्लास-रभसा- द्विसस्मार स्फारां विविध-कुसुमाकल्प-रचनाम् । जहौ कृष्णस् तृष्णां सहचर-चमू-चारु-चरिते सखि त्वद्-भ्रू-व्याली-चुलुकित-चलच्-चित्त-पवनः

yathā- upāraṃsīd vaṃśī-kala-parimalollāsa-rabhasā- dvisasmāra sphārāṃ vividha-kusumākalpa-racanām | jahau kṛṣṇas tṛṣṇāṃ sahacara-camū-cāru-carite sakhi tvad-bhrū-vyālī-culukita-calac-citta-pavanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्व-रागः । अथ मानः दम्पत्योर् भाव एकत्र सतोर् अप्य् अनुरक्तयोः । स्वाभीष्टाश्लेष-वीक्षादि-निरोधी मान उच्यते

iti pūrva-rāgaḥ | atha mānaḥ dampatyor bhāva ekatra sator apy anuraktayoḥ | svābhīṣṭāśleṣa-vīkṣādi-nirodhī māna ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्चारिणोऽत्र निर्वेद-शङ्कामर्षाः स-चापलाः । गर्वासूयावहित्थाश् च ग्लानिश् चिन्तादयोऽप्य् अमी

sañcāriṇo'tra nirveda-śaṅkāmarṣāḥ sa-cāpalāḥ | garvāsūyāvahitthāś ca glāniś cintādayo'py amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहेतोर् नेति नेत्य् उकेर् हेतोर् यन् मान उच्यते । अस्य प्रणय एव स्यान् मानस्य पदम् उत्तमम्

ahetor neti nety uker hetor yan māna ucyate | asya praṇaya eva syān mānasya padam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स-हेतुः- हेतुर् ईर्ष्या-विपक्षादेर् वैशिष्ट्ये प्रेयसा कृते । भावः प्रणय-मुख्योऽयम् ईऋषा-मानत्वम् ऋच्छति

tatra sa-hetuḥ- hetur īrṣyā-vipakṣāder vaiśiṣṭye preyasā kṛte | bhāvaḥ praṇaya-mukhyo'yam īṛṣā-mānatvam ṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम् (शृङ्गार-तिलक २।५३)-- स्नेहं विना भयं न स्यान् नेर्ष्या च प्रणयं विना । तस्मान् मान-प्रकारोऽयं द्वयोः प्रेम-प्रकाशकः

tathā coktam (śṛṅgāra-tilaka 2.53)-- snehaṃ vinā bhayaṃ na syān nerṣyā ca praṇayaṃ vinā | tasmān māna-prakāro'yaṃ dvayoḥ prema-prakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतएव हरिवंशे (२।६६।४, २।६५।५०)- रुषिताम् इव तां देवीं स्नेहात् सङ्कल्पयन्न् इव । भीत-भीतोऽतिशनकैर् विवेश यदु-नन्दनः

ataeva harivaṃśe (2.66.4, 2.65.50)- ruṣitām iva tāṃ devīṃ snehāt saṅkalpayann iva | bhīta-bhīto'tiśanakair viveśa yadu-nandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूप-यौवन-सम्पन्ना स्व-सौभाग्येन गर्विता । अभिमानवती देवी श्रुत्वैवेर्ष्या-वशं गता

rūpa-yauvana-sampannā sva-saubhāgyena garvitā | abhimānavatī devī śrutvaiverṣyā-vaśaṃ gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तत्रापि च सुसख्यादि हृदि यस्या विराजते । तस्या विपक्ष-वैशिष्ट्ये न स्याद् एव सहिष्णुता

iti | tatrāpi ca susakhyādi hṛdi yasyā virājate | tasyā vipakṣa-vaiśiṣṭye na syād eva sahiṣṇutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सत्यां विनान्यासां सुसख्यादेर् अभावतः । श्रुतेऽपि पारिजातस्य दाने मानो न चाभवत्

ataḥ satyāṃ vinānyāsāṃ susakhyāder abhāvataḥ | śrute'pi pārijātasya dāne māno na cābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतं चानुमितं दृष्टं तद्-वैशिष्ट्यं त्रिधा मतम्

śrutaṃ cānumitaṃ dṛṣṭaṃ tad-vaiśiṣṭyaṃ tridhā matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ श्रवणम्- श्रवणं तु प्रिय-सखी-शुकादीनां मुखाद् भवेत्

atha śravaṇam- śravaṇaṃ tu priya-sakhī-śukādīnāṃ mukhād bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सखी-मुखात्, यथा- शशिमुखि मृषा जल्पं श्रुत्वा कठोर-सखी-मुखात् प्रणयिनि हरौ मा विश्रम्भं कृथाः शिथिलं वृथा । परिहर मनः-क्लान्तिं देवि प्रसीद मनोरमे तव मुखम् अनालोच्य प्रेयान् वनेऽद्य विशीर्यति

tatra sakhī-mukhāt, yathā- śaśimukhi mṛṣā jalpaṃ śrutvā kaṭhora-sakhī-mukhāt praṇayini harau mā viśrambhaṃ kṛthāḥ śithilaṃ vṛthā | parihara manaḥ-klāntiṃ devi prasīda manorame tava mukham anālocya preyān vane'dya viśīryati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- अहह गहना केयं वार्ता श्रुतौ पतिताद्य मे विदितम् अनृतं हास्याद् ब्रूषे विमुञ्च कदर्थनाम् । सहचरि कुतो जीवत्य् अस्मिन् जनेऽपि जनार्दनो द्युतरु कुसुमं तस्यै हा धिक् कृती वितरिष्यति

yathā vā- ahaha gahanā keyaṃ vārtā śrutau patitādya me viditam anṛtaṃ hāsyād brūṣe vimuñca kadarthanām | sahacari kuto jīvaty asmin jane'pi janārdano dyutaru kusumaṃ tasyai hā dhik kṛtī vitariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक-मुखा, यथा- आस्ते काचिद् दयित-कलहा क्रूर-चेताः सखी ते कीरो वन्यः स्फुटम् इह यया श्यामले पाठितोऽस्ति । अथ व्यर्थे विहग-लपिते सुष्ठु विश्रम्भमाणा मानारम्भे न कुरु हृदयं कातरोऽस्मि प्रसीद

śuka-mukhā, yathā- āste kācid dayita-kalahā krūra-cetāḥ sakhī te kīro vanyaḥ sphuṭam iha yayā śyāmale pāṭhito'sti | atha vyarthe vihaga-lapite suṣṭhu viśrambhamāṇā mānārambhe na kuru hṛdayaṃ kātaro'smi prasīda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमितिः- भोगाङ्क-गोत्र-स्खलन-स्वप्नैर् अनुमितिस् त्रिधा

anumitiḥ- bhogāṅka-gotra-skhalana-svapnair anumitis tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भोगाङ्कः- भोगाङ्को दृश्यते गात्रे विपक्षस्य प्रियस्य च

atra bhogāṅkaḥ- bhogāṅko dṛśyate gātre vipakṣasya priyasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विपक्ष-गात्रे भोगाङ्क-दर्शनं, यथा- कालिन्दी-तट-धूर्त चाटुभिर् अलं निद्रातु चन्द्रावली खिन्नाक्षी क्षण-मङ्गनाद् अपसर क्रुद्धास्ति वृद्धा गृहे । किञ्चिद् बिम्बित-धातु-पत्र-मकरी-चित्रेण तत्राधुना सर्वा ते ललिता ललाट-फलकेनोद्घाटिता चातुरी

tatra vipakṣa-gātre bhogāṅka-darśanaṃ, yathā- kālindī-taṭa-dhūrta cāṭubhir alaṃ nidrātu candrāvalī khinnākṣī kṣaṇa-maṅganād apasara kruddhāsti vṛddhā gṛhe | kiñcid bimbita-dhātu-patra-makarī-citreṇa tatrādhunā sarvā te lalitā lalāṭa-phalakenodghāṭitā cāturī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रिय-गात्रे भोगाङ्क-दर्शनं, यथा विदग्ध-माधवे (४।४०)- मुक्तान्तर्-निमिषं मदीय-पदवीम् उद्वीक्षमाणस्य जाने केशर-रेणुभिर् निपतितैः शोणीकृते लोचने । शीतैः कानन-वायुभिर् विरचितो बिम्बाधरे च व्रणः सङ्कोचं त्यज देव दैव-हतया न त्वं मया दूष्यसे

priya-gātre bhogāṅka-darśanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.40)- muktāntar-nimiṣaṃ madīya-padavīm udvīkṣamāṇasya jāne keśara-reṇubhir nipatitaiḥ śoṇīkṛte locane | śītaiḥ kānana-vāyubhir viracito bimbādhare ca vraṇaḥ saṅkocaṃ tyaja deva daiva-hatayā na tvaṃ mayā dūṣyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र गोत्र-स्खलनम्- विपक्ष-संज्ञयाह्वानम् ईर्ष्यातिशय-कारणम् । आसां तु गोत्र-स्खलनं दुःखदं मरणाद् अपि

tatra gotra-skhalanam- vipakṣa-saṃjñayāhvānam īrṣyātiśaya-kāraṇam | āsāṃ tu gotra-skhalanaṃ duḥkhadaṃ maraṇād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन यथा बिल्वमङ्गले- राधा-मोहन-मन्दिराद् उपगतश् चन्द्रावलीम् ऊचिवान् राधे क्षेमम् इहेति तस्य वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली । कंस क्षेमम् अये विमुग्ध-हृदये कंसः क्व दृष्टस् त्वया राधा क्वेति विलज्जितो नत-मुखः स्मेरो हरिः पातु वः

tena yathā bilvamaṅgale- rādhā-mohana-mandirād upagataś candrāvalīm ūcivān rādhe kṣemam iheti tasya vacanaṃ śrutvāha candrāvalī | kaṃsa kṣemam aye vimugdha-hṛdaye kaṃsaḥ kva dṛṣṭas tvayā rādhā kveti vilajjito nata-mukhaḥ smero hariḥ pātu vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- अहह विलसत्य् अग्रे चन्द्रावली विमल-द्युतिः कितव कलिता तारा सात्र त्वया क्व नु षोडशी । तिमिर-मलिनाकार क्षिप्रं व्रजारुण-मण्डला मम सहचरी यावन्-मन्यु-द्युतिं न विमुञ्चति

yathā vā- ahaha vilasaty agre candrāvalī vimala-dyutiḥ kitava kalitā tārā sātra tvayā kva nu ṣoḍaśī | timira-malinākāra kṣipraṃ vrajāruṇa-maṇḍalā mama sahacarī yāvan-manyu-dyutiṃ na vimuñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वप्नः- हरेर् विदूषकस्यापि स्वप्नः स्वप्नायितं मतः

atha svapnaḥ- harer vidūṣakasyāpi svapnaḥ svapnāyitaṃ mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हरेः स्वप्नायितम्, यथा- शपे तुभ्यं राधे त्वम् असि हृदये त्वं मम बहि- स्त्वम् अग्रे त्वं पृष्ठे त्वम् इह भवने त्वं गिरिवने । इति स्वप्ने जल्पं निशि निशमयन्ती मधुरिपो- रभूत् तल्पे चन्द्रावलिर् अथ परावर्तित-मुखी

tatra hareḥ svapnāyitam, yathā- śape tubhyaṃ rādhe tvam asi hṛdaye tvaṃ mama bahi- stvam agre tvaṃ pṛṣṭhe tvam iha bhavane tvaṃ girivane | iti svapne jalpaṃ niśi niśamayantī madhuripo- rabhūt talpe candrāvalir atha parāvartita-mukhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदूषकस्य, यथा- अवञ्चि चटुपाटवैर् अघभिदाद्य पद्मा-सखी ततस् त्वरय राधिकां किम् इति माधवि ध्यायसि । निशम्य मधुमङ्गलाद् इति गिरं पुरः स्वप्नजां विदून-वदना सखि ज्वलति पश्य चन्द्रावली

vidūṣakasya, yathā- avañci caṭupāṭavair aghabhidādya padmā-sakhī tatas tvaraya rādhikāṃ kim iti mādhavi dhyāyasi | niśamya madhumaṅgalād iti giraṃ puraḥ svapnajāṃ vidūna-vadanā sakhi jvalati paśya candrāvalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दर्शनम्, यथा- मिथ्या मा वद कन्दरे सम सखीं हित्वा त्वम् एकाकिनीं निष्क्रान्तः पृथु-सम्भ्रमेण किम् अपि प्रख्यापयन् कैतवम् । दूरात् किञ्चिद् अञ्चितेन रसनाशब्देन सातङ्कया निष्क्रम्याथ तया शठेन्द्र पुलिने दृष्टोऽसि राधा-सखः

atha darśanam, yathā- mithyā mā vada kandare sama sakhīṃ hitvā tvam ekākinīṃ niṣkrāntaḥ pṛthu-sambhrameṇa kim api prakhyāpayan kaitavam | dūrāt kiñcid añcitena rasanāśabdena sātaṅkayā niṣkramyātha tayā śaṭhendra puline dṛṣṭo'si rādhā-sakhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- सहचरि परिगुम्फ्य प्रातर् एवार्पितासीद् ब्रज-पति-सुत-कण्ठे या मयोत्कण्ठयाद्य । अपि हृदि ललितायास् तस्थुषी हन्त हृन् मे दहति दहन-दीप्तिः पश्य गुञ्जावली सा

yathā vā- sahacari parigumphya prātar evārpitāsīd braja-pati-suta-kaṇṭhe yā mayotkaṇṭhayādya | api hṛdi lalitāyās tasthuṣī hanta hṛn me dahati dahana-dīptiḥ paśya guñjāvalī sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निर्हेतुः- अकारणाद् द्वयोर् एव कारणाभासतस् तथा । प्रोद्यन् प्रणय एवायं व्रजेन् निर्हेतु-मानताम्

atha nirhetuḥ- akāraṇād dvayor eva kāraṇābhāsatas tathā | prodyan praṇaya evāyaṃ vrajen nirhetu-mānatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं मानं परीणामं प्रणयस्य जगुर् बुधाः । द्वितीयं पुनर् अस्यैव विलास-भर-वैभवम् । बुधैः प्रणयमानाख्यं एष एव प्रकीर्तितः

ādyaṃ mānaṃ parīṇāmaṃ praṇayasya jagur budhāḥ | dvitīyaṃ punar asyaiva vilāsa-bhara-vaibhavam | budhaiḥ praṇayamānākhyaṃ eṣa eva prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम् (सरस्वती-कण्ठाभरणे ५।४८)- अहेर् इव गतिः प्रेम्णः स्वभाव-कुटिला भवेत् । अतो हेतोर् अहेतोश् च यूनोर् मान उदञ्चति

tathā coktam (sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe 5.48)- aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilā bhavet | ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवहित्थादयो ह्य् अत्र विज्ञेया व्यभिचारिणः

avahitthādayo hy atra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कृष्णस्य, यथा- अव्यक्त-स्मित-दृष्टिम् अर्पय पुरः स्वल्पोऽपि मन्तुर् न मे पत्युर् वञ्चन-पाटवाद् व्रजपते ज्योत्स्नी-निशार्धं ययौ । शुभ्रालङ्कृतिभिर् द्रुतं पथि मया दूरं ततः प्रस्थिते सान्द्रा चान्द्रम् अरुन्ध बिम्बम् अचिराद् आकस्मिकी कालिका

tatra kṛṣṇasya, yathā- avyakta-smita-dṛṣṭim arpaya puraḥ svalpo'pi mantur na me patyur vañcana-pāṭavād vrajapate jyotsnī-niśārdhaṃ yayau | śubhrālaṅkṛtibhir drutaṃ pathi mayā dūraṃ tataḥ prasthite sāndrā cāndram arundha bimbam acirād ākasmikī kālikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- पुष्पेभ्यः स्पृहया विलम्बितवतीम् आलोक्य माम् उन्मनाः कंसारिः सखि लम्बितानन-शशी तूष्णीं निकुञ्जे स्थितः । आतङ्केन मया तद्-अङ्घ्रि-नखरे क्षिप्ते प्रसूनाञ्जलौ तस्यालीक-रुषा भ्रुवं विभुजतोऽप्य् आविर्बभूव स्मितम्

yathā vā- puṣpebhyaḥ spṛhayā vilambitavatīm ālokya mām unmanāḥ kaṃsāriḥ sakhi lambitānana-śaśī tūṣṇīṃ nikuñje sthitaḥ | ātaṅkena mayā tad-aṅghri-nakhare kṣipte prasūnāñjalau tasyālīka-ruṣā bhruvaṃ vibhujato'py āvirbabhūva smitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्ण-प्रियायाः, यथा उद्धव-सन्देशे (४४) तिष्ठन् गोष्ठाङ्गणभुवि मुहुर्लोचनान्तं विधत्ते जातोत्कण्ठस्तव सखि हरिर्देहलीवेदिकायाम् । मिथ्यामानोन्नतिकवलिते किं गवाक्षार्पिताक्षी स्वान्तम् हन्त ग्लपयसि बहिः प्रीणय प्राणनाथम्

kṛṣṇa-priyāyāḥ, yathā uddhava-sandeśe (44) tiṣṭhan goṣṭhāṅgaṇabhuvi muhurlocanāntaṃ vidhatte jātotkaṇṭhastava sakhi Harirdehalīvedikāyām | mithyāmānonnatikavalite kiṃ gavākṣārpitākṣī svāntam hanta glapayasi bahiḥ prīṇaya prāṇanātham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- अहम् इह विचिनोमि त्वद्-गिरैव प्रसूनं कथय कथम् अकाण्डे चण्डि वाचं यमासि । विदितम् उपधिनालं राधिके शाधि केन प्रिय-सखि कुसुमेन श्रोत्रम् उत्तंसयामि

yathā vā- aham iha vicinomi tvad-giraiva prasūnaṃ kathaya katham akāṇḍe caṇḍi vācaṃ yamāsi | viditam upadhinālaṃ rādhike śādhi kena priya-sakhi kusumena śrotram uttaṃsayāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोर् एव युगपद्, यथा- कुञ्जे तुष्णीम् असि नत-शिराः किं चिरात् त्वं मुरारे किं वा श्यामे त्वम् अपि विमुखी मौन-मुद्रां तनोषि । ज्ञातं ज्ञातं स्मित-विमुषिते कापि वामास्ति योग्या क्रीडा-वादे बलवति यया न द्वयोर् एव भङ्गः

dvayor eva yugapad, yathā- kuñje tuṣṇīm asi nata-śirāḥ kiṃ cirāt tvaṃ murāre kiṃ vā śyāme tvam api vimukhī mauna-mudrāṃ tanoṣi | jñātaṃ jñātaṃ smita-vimuṣite kāpi vāmāsti yogyā krīḍā-vāde balavati yayā na dvayor eva bhaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- कुञ्ज-द्वारि निविष्टयोस् तरणिजा-तीरे द्वयोर् एव नौ तत्रान्योन्यम् अपश्यतोः सखि मुधा निर्बन्धतः क्लान्तयोः । हस्ते द्राग् अथ दाडिमी-फलम् अभिन्यस्ते मया निस्तलं राधाम् उद्भिदुर-स्मितां परिहसन् फुल्लाङ्गम् आलिङ्गिषम्

yathā vā- kuñja-dvāri niviṣṭayos taraṇijā-tīre dvayor eva nau tatrānyonyam apaśyatoḥ sakhi mudhā nirbandhataḥ klāntayoḥ | haste drāg atha dāḍimī-phalam abhinyaste mayā nistalaṃ rādhām udbhidura-smitāṃ parihasan phullāṅgam āliṅgiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्हेतुकः स्वयं शाम्येत् स्वयंग्राह-स्मिताविधिः

nirhetukaḥ svayaṃ śāmyet svayaṃgrāha-smitāvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- रोषस् तवाभूद् यदि राधिकेऽधिक- स्तथास्तु गण्डः कथम् उच्छ्वसित्य् असौ । स्व-नर्मणेत्थं दुरपह्नव-स्मितां प्रियाम् अचुम्बत् पशुपेन्द्र-नन्दनः

yathā- roṣas tavābhūd yadi rādhike'dhika- stathāstu gaṇḍaḥ katham ucchvasity asau | sva-narmaṇetthaṃ durapahnava-smitāṃ priyām acumbat paśupendra-nandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुर् यस् तु शमं यथायोग्यं प्रकल्पितैः । साम-भेद-क्रिया-दान-नत्य्-उपेक्षा-रसान्तरैः

hetur yas tu śamaṃ yathāyogyaṃ prakalpitaiḥ | sāma-bheda-kriyā-dāna-naty-upekṣā-rasāntaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानोपशमनस्याङ्का बाष्प-मोक्ष-स्मितादयः

mānopaśamanasyāṅkā bāṣpa-mokṣa-smitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साम- प्रिय-वाक्यस्य रचनं यत् तु तत् साम गीयते

tatra sāma- priya-vākyasya racanaṃ yat tu tat sāma gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- जातं सुन्दरि तथय्म् एव पृथुना राधेऽपराधेन मे किन्तु स्वारसिको ममात्र शरणं स्नेहस् त्वदीयो बली । इत्य् आकर्ण्य गिरं हरेर् नतमुखी बाष्पाम्भसां धारया सानङ्गोत्सव-रङ्ग-मङ्गल-घटो पूर्णावकार्षीत् कुचौ

yathā- jātaṃ sundari tathaym eva pṛthunā rādhe'parādhena me kintu svārasiko mamātra śaraṇaṃ snehas tvadīyo balī | ity ākarṇya giraṃ harer natamukhī bāṣpāmbhasāṃ dhārayā sānaṅgotsava-raṅga-maṅgala-ghaṭo pūrṇāvakārṣīt kucau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भेदः- भेदो द्विधा स्वयं भङ्ग्या स्व-माहात्म्य-प्रकाशनम् । सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगश् चेति कीर्त्यते

atha bhedaḥ- bhedo dvidhā svayaṃ bhaṅgyā sva-māhātmya-prakāśanam | sakhyādibhir upālambha-prayogaś ceti kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भङ्ग्या स्वमाहात्म्य-प्रकाशनं, यथा विदग्ध-माधवे (४।४१)- चञ्चन्-मीन-विलोचनासि कमठोतकृष्ट-स्तनी सङ्गता क्रोङेन स्फुरता तवायम् अधरः प्रह्लाद-संवर्धनः । मध्योऽसौ बलि-बन्धनो मुख-रुचा रामास् त्वया निर्जिता लब्धा श्री-घनताद्य मानिनि मनस्य् अङ्गीकृता कल्किता

tatra bhaṅgyā svamāhātmya-prakāśanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.41)- cañcan-mīna-vilocanāsi kamaṭhotakṛṣṭa-stanī saṅgatā kroṅena sphuratā tavāyam adharaḥ prahlāda-saṃvardhanaḥ | madhyo'sau bali-bandhano mukha-rucā rāmās tvayā nirjitā labdhā śrī-ghanatādya mānini manasy aṅgīkṛtā kalkitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवेदं प्रियोक्तित्वात् सामोदाहरणं भवेत् । नायकस्य स्व-वचसा भङ्ग्यायं भेद ईर्यते

athavedaṃ priyoktitvāt sāmodāharaṇaṃ bhavet | nāyakasya sva-vacasā bhaṅgyāyaṃ bheda īryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- रूक्षा यन् मयि वर्तसे त्वम् अभितः स्निग्धेऽपि ते दूषणं तत्रास्ते न हि किन्तु तत् किल ममानौचित्य-जातं फलम् । येन स्वस्तरुणीर् उपेक्ष्य चरमाम् अप्य् आश्रयन्तीर् दशां प्रेमार्तं व्रज-यौवतं च सुमुखि त्वं केवलं सेव्यसे

yathā- rūkṣā yan mayi vartase tvam abhitaḥ snigdhe'pi te dūṣaṇaṃ tatrāste na hi kintu tat kila mamānaucitya-jātaṃ phalam | yena svastaruṇīr upekṣya caramām apy āśrayantīr daśāṃ premārtaṃ vraja-yauvataṃ ca sumukhi tvaṃ kevalaṃ sevyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगो, यथा- कर्तुं सुन्दरि शङ्खचूड-मथने नास्मिन्न् उपेक्षोचिता सर्वेषाम् अभय-प्रदान-पदवी-बद्ध-व्रते प्रेयसि । इत्य् आलीभिर् अलक्षितं मुरभिदा भद्रावली भेदिता नासाग्रे वर-मौक्तिक-श्रियम् अधाद् अस्रस्य सा बिन्दुना

sakhyādibhir upālambha-prayogo, yathā- kartuṃ sundari śaṅkhacūḍa-mathane nāsminn upekṣocitā sarveṣām abhaya-pradāna-padavī-baddha-vrate preyasi | ity ālībhir alakṣitaṃ murabhidā bhadrāvalī bheditā nāsāgre vara-mauktika-śriyam adhād asrasya sā bindunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.