Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.16

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे । कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता

sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe / kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पितुश् चरणौ पूर्वम् अभिवाद्य विनीतवत् । ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः

sa pituś caraṇau pūrvam abhivādya vinītavat / tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामेत्य् उक्त्वा च वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः । शशाक नृपतिर् दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्

rāmety uktvā ca vacanaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ / śaśāka nṛpatir dīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अपूर्वं नरपतेर् दृष्ट्वा रूपं भयावहम् । रामो ऽपि भयम् आपन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्

tad apūrvaṃ narapater dṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham / rāmo 'pi bhayam āpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियैर् अप्रहृष्टैस् तं शोकसंतापकर्शितम् । निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्

indriyair aprahṛṣṭais taṃ śokasaṃtāpakarśitam / niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्मिमालिनम् अक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तम् इव सागरम् । उपप्लुतम् इवादित्यम् उक्तानृतम् ऋषिं यथा

ūrmimālinam akṣobhyaṃ kṣubhyantam iva sāgaram / upaplutam ivādityam uktānṛtam ṛṣiṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस् तं शोकम् उपधारयन् । बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि

acintyakalpaṃ hi pitus taṃ śokam upadhārayan / babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः । किंस्विद् अद्यैव नृपतिर् न मां प्रत्यभिनन्दति

cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ / kiṃsvid adyaiva nṛpatir na māṃ pratyabhinandati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितो ऽपि प्रसीदति । तस्य माम् अद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते

anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito 'pi prasīdati / tasya mām adya samprekṣya kimāyāsaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः । कैकेयीम् अभिवाद्यैव रामो वचनम् अब्रवीत्

sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ / kaikeyīm abhivādyaiva rāmo vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिन् मया नापराधम् अज्ञानाद् येन मे पिता । कुपितस् तन् ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय

kaccin mayā nāparādham ajñānād yena me pitā / kupitas tan mamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्णवदनो दीनो न हि माम् अभिभाषते । शारीरो मानसो वापि कच्चिद् एनं न बाधते । संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ रम्स् २,१६।१२ ॥* कच्चिन् न किंचिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने । शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्ःणां वा ममाशुभम्

vivarṇavadano dīno na hi mām abhibhāṣate / śārīro mānaso vāpi kaccid enaṃ na bādhate / saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham // RamS 2,16.12 //* kaccin na kiṃcid bharate kumāre priyadarśane / śatrughne vā mahāsattve mātḥṇāṃ vā mamāśubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोषयन् महाराजम् अकुर्वन् वा पितुर् वचः । मुहूर्तम् अपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे

atoṣayan mahārājam akurvan vā pitur vacaḥ / muhūrtam api neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावम् इहात्मनः । कथं तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते

yatomūlaṃ naraḥ paśyet prādurbhāvam ihātmanaḥ / kathaṃ tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चित् ते परुषं किंचिद् अभिमानात् पिता मम । उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः

kaccit te paruṣaṃ kiṃcid abhimānāt pitā mama / ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् आचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः । किंनिमित्तम् अपूर्वो ऽयं विकारो मनुजाधिपे

etad ācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ / kiṃnimittam apūrvo 'yaṃ vikāro manujādhipe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयम् अपि पावके । भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयम् अपि चार्णवे । नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ रम्स् २,१६।१८ ॥* तद् ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यद् अभिकाङ्क्षितम् । करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर् नाभिभाषते

ahaṃ hi vacanād rājñaḥ pateyam api pāvake / bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyam api cārṇave / niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca // RamS 2,16.18 //* tad brūhi vacanaṃ devi rājño yad abhikāṅkṣitam / kariṣye pratijāne ca rāmo dvir nābhibhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आर्जवसमायुक्तम् अनार्या सत्यवादिनम् । उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्

tam ārjavasamāyuktam anāryā satyavādinam / uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव । रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे

purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava / rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् । गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव

tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam / gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुम् इच्छसि । आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यम् इदं शृणु

yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartum icchasi / ātmānaṃ ca naraśreṣṭha mama vākyam idaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निदेशे पितुस् तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् । त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च

sa nideśe pitus tiṣṭha yathā tena pratiśrutam / tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रितः । अभिषेकम् इमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस

sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ / abhiṣekam imaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधाम् इमाम् । नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्

bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhām imām / nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अप्रियम् अमित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदम् अब्रवीत्

tad apriyam amitraghno vacanaṃ maraṇopamam / śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुम् अहं त्व् अतः । जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन्

evam astu gamiṣyāmi vanaṃ vastum ahaṃ tv ataḥ / jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñām anupālayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तु ज्ञातुम् इच्छामि किमर्थं मां महीपतिः । नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरम् अरिंदमः

idaṃ tu jñātum icchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ / nābhinandati durdharṣo yathāpuram ariṃdamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्युर् न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः । यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः

manyur na ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ / yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च । नियुज्यमानो विश्रब्धं किं न कुर्याद् अहं प्रियम्

hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca / niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryād ahaṃ priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलीकं मानसं त्व् एकं हृदयं दहतीव मे । स्वयं यन् नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्

alīkaṃ mānasaṃ tv ekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me / svayaṃ yan nāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणान् इष्टान् धनानि च । हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः

ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇān iṣṭān dhanāni ca / hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं पुनर् मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः । तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञाम् अनुपालयन्

kiṃ punar manujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ / tava ca priyakāmārthaṃ pratijñām anupālayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् आश्वासय हीमं त्वं किं न्व् इदं यन् महीपतिः । वसुधासक्तनयनो मन्दम् अश्रूणि मुञ्चति

tad āśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nv idaṃ yan mahīpatiḥ / vasudhāsaktanayano mandam aśrūṇi muñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर् हयैः । भरतं मातुलकुलाद् अद्यैव नृपशासनात्

gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ / bharataṃ mātulakulād adyaiva nṛpaśāsanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डकारण्यम् एषो ऽहम् इतो गच्छामि सत्वरः । अविचार्य पितुर् वाक्यं समावस्तुं चतुर्दश

daṇḍakāraṇyam eṣo 'ham ito gacchāmi satvaraḥ / avicārya pitur vākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकेयी । प्रस्थानं श्रद्दधाना हि त्वरयामास राघवम्

sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikeyī / prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर् हयैः । भरतं मातुलकुलाद् उपावर्तयितुं नराः

evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ / bharataṃ mātulakulād upāvartayituṃ narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तव त्व् अहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् । राम तस्माद् इतः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुम् अर्हसि

tava tv ahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam / rāma tasmād itaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीडान्वितः स्वयं यच् च नृपस् त्वां नाभिभाषते । नैतत् किंचिन् नरश्रेष्ठ मन्युर् एषो ऽपनीयताम्

vrīḍānvitaḥ svayaṃ yac ca nṛpas tvāṃ nābhibhāṣate / naitat kiṃcin naraśreṣṭha manyur eṣo 'panīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् त्वं न वनं यातः पुराद् अस्माद् अभित्वरन् । पिता तावन् न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यते ऽपि वा

yāvat tvaṃ na vanaṃ yātaḥ purād asmād abhitvaran / pitā tāvan na te rāma snāsyate bhokṣyate 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिक् कष्टम् इति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः । मूर्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते

dhik kaṣṭam iti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ / mūrchito nyapatat tasmin paryaṅke hemabhūṣite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामो ऽप्य् उत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः । कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः

rāmo 'py utthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ / kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अप्रियम् अनार्याया वचनं दारुणोदरम् । श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत्

tad apriyam anāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram / śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहम् अर्थपरो देवि लोकम् आवस्तुम् उत्सहे । विद्धि माम् ऋषिभिस् तुल्यं केवलं धर्मम् आस्थितम्

nāham arthaparo devi lokam āvastum utsahe / viddhi mām ṛṣibhis tulyaṃ kevalaṃ dharmam āsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अत्रभवतः किंचिच् छक्यं कर्तुं प्रियं मया । प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा कृतम् एव तत्

yad atrabhavataḥ kiṃcic chakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā / prāṇān api parityajya sarvathā kṛtam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्य् अतो धर्मचरणं किंचिद् अस्ति महत्तरम् । यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया

na hy ato dharmacaraṇaṃ kiṃcid asti mahattaram / yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तो ऽप्य् अत्रभवता भवत्या वचनाद् अहम् । वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश

anukto 'py atrabhavatā bhavatyā vacanād aham / vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नूनं मयि कैकेयि किंचिद् आशंससे गुणम् । यद् राजानम् अवोचस् त्वं ममेश्वरतरा सती

na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃcid āśaṃsase guṇam / yad rājānam avocas tvaṃ mameśvaratarā satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन् मातरम् आपृच्छे सीतां चानुनयाम्य् अहम् । ततो ऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम्

yāvan mātaram āpṛcche sītāṃ cānunayāmy aham / tato 'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahad vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच् च पितुर् यथा । तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः

bharataḥ pālayed rājyaṃ śuśrūṣec ca pitur yathā / tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखहतः पिता । शोकाद् अशक्नुवन् बाष्पं प्ररुरोद महास्वनम्

sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā / śokād aśaknuvan bāṣpaṃ praruroda mahāsvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस् तदा । कैकेय्याश् चाप्य् अनार्याया निष्पपात महाद्युतिः

vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitus tadā / kaikeyyāś cāpy anāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् । निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम्

sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam / niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt svaṃ dadarśa suhṛjjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतो ऽनुजगाम ह । लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः

taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato 'nujagāma ha / lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् । शनैर् जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्

ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam / śanair jagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशो ऽपकर्षति । लोककान्तस्य कान्तत्वं शीतरश्मेर् इव क्षपा

na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo 'pakarṣati / lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmer iva kṣapā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश् च वसुंधराम् । सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया

na vanaṃ gantukāmasya tyajataś ca vasuṃdharām / sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयन् मनसा दुःखम् इन्द्रियाणि निगृह्य च । प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुर् अप्रियशंसिवान्

dhārayan manasā duḥkham indriyāṇi nigṛhya ca / praviveśātmavān veśma mātur apriyaśaṃsivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिम् आगताम् । न चैव रामो ऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया

praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattim āgatām / na caiva rāmo 'tra jagāma vikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.