सा नूनमित्यं शोक्तौ जीवितुं न शक्नोमीत्यंशान्तरस्य स्वरूपतो भणितिनिषेधादागूरणम् । उभयत्र द्योत्यविशेषणोद्घाटनायाह-तत्र चेति । अतिशयकोपजनकत्वं प्रस्थानाध्यवसायात् । अत्र सामग्रीं निष्कर्षति-एवञ्चेति । अत आक्षेपस्वरूपमीदृगित्याह-तेनेति । ननु निषेधाक्षेपः किं न स्यादित्यत आह-विधिना त्विति । विधिना विध्याभासेनेत्यर्थः । वक्ष्यते सूत्रान्तरेणेति शेषः । यत इत्थं निषेधेन विधेराक्षेपः अतर् इदृशि विषये नालङ्कान्तरमित्यत आह-ततश्चेति । यस्मादात्मसंभावनमत आनुरूप्योक्तिर्नयुज्यत इत्युक्तिनिषेधः । इत्थं न स्नेहसदृशमित्यत्रापि याननिषेधः । अतो ऽयमुक्तविषय आक्षेपः । अविषयं दर्शयति-केवलमित्यादि । अत्र ह्यपरित्याज्यतादि बाल्यादेर्न निषेधकमपि तु तस्य साधकमेवेति नाक्षेपबुद्धिः कार्या । किन्तु व्याघातविशेषेत्यनुयोगपुरस्कारेण दर्शयति-कस्यर्हीत्यादि । अत्र निष्कर्षाय श्लोकः-तदिष्टस्येति । तस्मात् कारणात् सौकर्येण विशेषसिद्ध्यर्थं तस्य निषेधाभास आक्षेपोक्तेः निमित्तं, न तु वस्तुतो निषेधैकता । अतो यत्र निषेधो वास्तवो न तत्राक्षेप इति सोदाहरणं दर्शयति-इह त्वित्यादि । अत्र पूर्व श्लोके दैत्या इव काव्यार्थचोरा लुण्टनाय यत्प्रगुणीभवन्ति, अतः काव्यामृतं रक्षतेति रक्षणं विहितम् । उत्तरश्लोके तु सर्वे यथेच्छं गृह्णन्तु लोके ऽपि न क्षतिरिति, पूर्वविहितङ्काव्यरक्षणं साक्षान्निषिध्यते । तथा वायोः कारागृहकॢप्त्यै कन्दरासु शिलाकवाटदानं विहितं, उत्तरश्लोके एवं चिन्तारूपं दैन्यं मृषा किराता मरुतासह निरोधनवैरं नेच्छ्रन्दीति कवाटदानं साक्षान्निषेध्यत इति नैतद्युगलकयुगमाक्षेपोदाहरणम् । आक्षेपाभावे युक्त्यन्तरमाह-चमत्कारो ऽपीति । व्यङ्ग्यत्वेनास्य संभवं दर्शयति-अयं चेत्यादि । गणिकास्विति । गणिका धनपरायणाः सत्यः सर्वम् असाम्प्रतमाचरन्ति यतः । अतस्त्वया विश्वासो न कार्य इति गणिकाया एवोक्तौ विश्वासनिषेध आभासायते । धनवैमुख्येन शुद्धस्नेहभाजन मियम् इति प्रतीतेः । अतो उक्तविषयो ऽयमाक्षेपो व्यङ्ग्यः । एतद्दर्शयति-अत्र हि गणिकाया इत्यादि । व्यङ्ग्यतायामप्यविषयं दर्शयति-न तु स वक्तुमिति । यो ऽम्बुनिधेः परिच्छे निषेधाभास आक्षेपः प्रकृतस्येष्टसिद्धये । स उक्तविषये वस्तु तदुक्त्यो वरिणात्मकः ॥ वक्ष्यमाणो पुनस्त्वन्यो ज्ञेय आगूरणात्मकः । सामान्यतो विशेषांशादंशश्चेत्येष च द्विधदा ॥ इष्टार्थो ऽस्य निषेधो ऽस्य बाधो ऽथातिशयध्वनिः । चतुष्टयमिदं ज्ञेयं संभूयाक्षेपकारणम् ॥ आक्षेपान्तरमुपक्षिपति-एवमिष्टेत्यादि । समानन्यायत्वादिति । अन्वयव्यतिकेकावस्थायिनो वस्तुनो न्याय्यो ऽपि अन्वयव्यतिरेकावस्थायितया समान इति भावः । तत्र सूत्रम्- अनिष्टविध्या भासश्च
sā nūnamityaṃ śoktau jīvituṃ na śaknomītyaṃśāntarasya svarūpato bhaṇitiniṣedhādāgūraṇam / ubhayatra dyotyaviśeṣaṇodghāṭanāyāha-tatra ceti / atiśayakopajanakatvaṃ prasthānādhyavasāyāt / atra sāmagrīṃ niṣkarṣati-evañceti / ata ākṣepasvarūpamīdṛgityāha-teneti / nanu niṣedhākṣepaḥ kiṃ na syādityata āha-vidhinā tviti / vidhinā vidhyābhāsenetyarthaḥ / vakṣyate sūtrāntareṇeti śeṣaḥ / yata itthaṃ niṣedhena vidherākṣepaḥ atar idṛśi viṣaye nālaṅkāntaramityata āha-tataśceti / yasmādātmasaṃbhāvanamata ānurūpyoktirnayujyata ityuktiniṣedhaḥ / itthaṃ na snehasadṛśamityatrāpi yānaniṣedhaḥ / ato 'yamuktaviṣaya ākṣepaḥ / aviṣayaṃ darśayati-kevalamityādi / atra hyaparityājyatādi bālyāderna niṣedhakamapi tu tasya sādhakameveti nākṣepabuddhiḥ kāryā / kintu vyāghātaviśeṣetyanuyogapuraskāreṇa darśayati-kasyarhītyādi / atra niṣkarṣāya ślokaḥ-tadiṣṭasyeti / tasmāt kāraṇāt saukaryeṇa viśeṣasiddhyarthaṃ tasya niṣedhābhāsa ākṣepokteḥ nimittaṃ, na tu vastuto niṣedhaikatā / ato yatra niṣedho vāstavo na tatrākṣepa iti sodāharaṇaṃ darśayati-iha tvityādi / atra pūrva śloke daityā iva kāvyārthacorā luṇṭanāya yatpraguṇībhavanti, ataḥ kāvyāmṛtaṃ rakṣateti rakṣaṇaṃ vihitam / uttaraśloke tu sarve yathecchaṃ gṛhṇantu loke 'pi na kṣatiriti, pūrvavihitaṅkāvyarakṣaṇaṃ sākṣānniṣidhyate / tathā vāyoḥ kārāgṛhakḷptyai kandarāsu śilākavāṭadānaṃ vihitaṃ, uttaraśloke evaṃ cintārūpaṃ dainyaṃ mṛṣā kirātā marutāsaha nirodhanavairaṃ necchrandīti kavāṭadānaṃ sākṣānniṣedhyata iti naitadyugalakayugamākṣepodāharaṇam / ākṣepābhāve yuktyantaramāha-camatkāro 'pīti / vyaṅgyatvenāsya saṃbhavaṃ darśayati-ayaṃ cetyādi / gaṇikāsviti / gaṇikā dhanaparāyaṇāḥ satyaḥ sarvam asāmpratamācaranti yataḥ / atastvayā viśvāso na kārya iti gaṇikāyā evoktau viśvāsaniṣedha ābhāsāyate / dhanavaimukhyena śuddhasnehabhājana miyam iti pratīteḥ / ato uktaviṣayo 'yamākṣepo vyaṅgyaḥ / etaddarśayati-atra hi gaṇikāyā ityādi / vyaṅgyatāyāmapyaviṣayaṃ darśayati-na tu sa vaktumiti / yo 'mbunidheḥ paricche niṣedhābhāsa ākṣepaḥ prakṛtasyeṣṭasiddhaye / sa uktaviṣaye vastu taduktyo variṇātmakaḥ // vakṣyamāṇo punastvanyo jñeya āgūraṇātmakaḥ / sāmānyato viśeṣāṃśādaṃśaścetyeṣa ca dvidhadā // iṣṭārtho 'sya niṣedho 'sya bādho 'thātiśayadhvaniḥ / catuṣṭayamidaṃ jñeyaṃ saṃbhūyākṣepakāraṇam // ākṣepāntaramupakṣipati-evamiṣṭetyādi / samānanyāyatvāditi / anvayavyatikekāvasthāyino vastuno nyāyyo 'pi anvayavyatirekāvasthāyitayā samāna iti bhāvaḥ / tatra sūtram- aniṣṭavidhyā bhāsaśca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.