विशेषप्रतिपत्तिरूपं फलं चोपदर्शयति-फलं चात्रेति । गम्यस्यात्यन्तपरिहार्यत्वं फलम् । तत्र किं निमित्तम् इत्याह-असंविज्ञानेति । न सम्यग्विज्ञायते येनार्थः तदसंविज्ञानम् । पदं चेदिति निपातात्मकम् । गच्छसिचेदित्युक्तो हि किं तत्र गमनेन मम संविज्ञानेत्यादि प्रतीयते । इदमेवार्थप्रत्यायकं सत्पदमत्यन्तपरिहार्यत्वे निबन्धनम् इत्यर्थः । नन्वेतदत्यन्तपरिहार्यत्वं केन व्यवस्थापितम् इत्यत आह-एतच्चेति । निषेधापगमं प्रकारान्तरेण दर्शयितुमाह-यथावेति । नो किञ्चिदिति । प्रौढाः कथनमन्तरेणापि कथनीयार्थाभिज्ञाः । शिथिलेति । हंसो हि शिथिलांसःसन् सविशेषं रम्यो भवति, अन्तर्धवलिमा विष्कारात् । तत्सदृशरुचयो वीचय इतिनैर्मल्यकाष्टा । योजयति-अत्रानभिप्रेतमित्यादि । अनभिप्रेतस्यैव सतो गमनस्य नो किञ्चिक्तथनीयमस्तीति प्रमुख एवाभ्युपगमः प्रतीयते । इत्थं च सति विधिरयं अनिष्टत्वेनाभासमानो निषेधागूरणात्मन आक्षेपस्याङ्गम् । स्मर्तव्या इत्यनेन भूयस्तरान्निषेध एवोपोद्विलितः तथाविध वीचिस्मृतौ गमनवार्ताया अप्ययोगात् । निगमयति-तस्मादिति । अभिनवत्वेनान्यैरप्रहरत्वेन । अनुक्तस्य निषेधस्य विध्याभासेन सूचिनम् । आक्षेपो वक्ष्यमाणैकविषयस्त्वेष संमतः ॥ अथ विरोध विच्छित्तिमधिचिकीर्षुराह-आक्षेप इष्टेत्यादि । आक्षेपालङ्कारे हि विरुद्धत्वमनुप्रविष्टम् । इष्टनिषेधावलम्बेन अनिष्टविध्यवलम्बेन वा सूत्रद्वयप्रवृत्ते ऽस्मिन्ननृपपत्तिसद्भावात् इत्यर्थः । तमिमं प्रस्तुतं विरोधम् अधिकुर्मः इत्याह-एतत्प्रस्तावेनेति । तेष्वपि अधिष्ठानभूतं विरोधालङ्कारं प्रामुख्यात् प्रथममुपगृह्णाति-तत्रापीति । तत्र सूत्रम्- विरुद्धाभासत्वं विरोधः
viśeṣapratipattirūpaṃ phalaṃ copadarśayati-phalaṃ cātreti / gamyasyātyantaparihāryatvaṃ phalam / tatra kiṃ nimittam ityāha-asaṃvijñāneti / na samyagvijñāyate yenārthaḥ tadasaṃvijñānam / padaṃ cediti nipātātmakam / gacchasicedityukto hi kiṃ tatra gamanena mama saṃvijñānetyādi pratīyate / idamevārthapratyāyakaṃ satpadamatyantaparihāryatve nibandhanam ityarthaḥ / nanvetadatyantaparihāryatvaṃ kena vyavasthāpitam ityata āha-etacceti / niṣedhāpagamaṃ prakārāntareṇa darśayitumāha-yathāveti / no kiñciditi / prauḍhāḥ kathanamantareṇāpi kathanīyārthābhijñāḥ / śithileti / haṃso hi śithilāṃsaḥsan saviśeṣaṃ ramyo bhavati, antardhavalimā viṣkārāt / tatsadṛśarucayo vīcaya itinairmalyakāṣṭā / yojayati-atrānabhipretamityādi / anabhipretasyaiva sato gamanasya no kiñciktathanīyamastīti pramukha evābhyupagamaḥ pratīyate / itthaṃ ca sati vidhirayaṃ aniṣṭatvenābhāsamāno niṣedhāgūraṇātmana ākṣepasyāṅgam / smartavyā ityanena bhūyastarānniṣedha evopodvilitaḥ tathāvidha vīcismṛtau gamanavārtāyā apyayogāt / nigamayati-tasmāditi / abhinavatvenānyairapraharatvena / anuktasya niṣedhasya vidhyābhāsena sūcinam / ākṣepo vakṣyamāṇaikaviṣayastveṣa saṃmataḥ // atha virodha vicchittimadhicikīrṣurāha-ākṣepa iṣṭetyādi / ākṣepālaṅkāre hi viruddhatvamanupraviṣṭam / iṣṭaniṣedhāvalambena aniṣṭavidhyavalambena vā sūtradvayapravṛtte 'sminnanṛpapattisadbhāvāt ityarthaḥ / tamimaṃ prastutaṃ virodham adhikurmaḥ ityāha-etatprastāveneti / teṣvapi adhiṣṭhānabhūtaṃ virodhālaṅkāraṃ prāmukhyāt prathamamupagṛhṇāti-tatrāpīti / tatra sūtram- viruddhābhāsatvaṃ virodhaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.