विरोधस्य समाधानसद्भावात् आभासत्वं विरोधालङ्कारः । व्याचष्टे-इह जात्यादीनामिति । जातेर्जातिःसजातीयं अन्यद्विजातीयम् । एवं गुणस्य गुण इत्यादि । भेदान् सञ्चष्टे-तत्र चेति । जातिविरोधस्य जातिनिबन्धनस्य विरोधालङ्कारस्य । परिच्छेदेति । अपरिच्छेद्यः सर्ववचनानाम् अविषयः । अत्र जन्मनि पुनरित्थाम् अनुभूतमनस्त्वमिह न प्राक्कोट्यपेक्षं पूर्वमित्यर्थः । विवेकस्य विशेषतो ध्वंसादुपचितेन मोहान्धकारेण दुरुत्तरः को ऽपि विरहविकारो अन्तर्जडयति तापयति च । योजयति-अत्र जडीकरणेति । अप्रात्पिर्विरहः तद्धेतुको ऽयं विरुद्धक्रियोपनिपात इत्यर्थः । अयं वारामिति । तृष्णा पिपासा रत्नविषया लप्सा च । क एवं जानीते? न कस्यचिदिदं संभाव्यम् इत्यर्थः । योजयति-अत्र जलनिधिरिति । भेदान्तरं सुज्ञानमित्याह-एवमिति । इह श्लेषगर्भत्वे किं वृत्तमित्यत आह-विविक्तेति । श्लेषतो विविक्तविषयतयोक्तोदाहरणादौ दृश्यते यतः । अतः श्लेषगर्भत्वे श्लेषो बाधकः उद्भटमतावलम्बिनाम् अन्येषां तु सङ्करः । उदाहरणम्-सन्निहितेति । बालान्धकारा केशकालिमा नूतनतिमिरं च । भास्वन्मूर्तिः भास्वतो रवेमूर्तिश्च । इदं द्वयोरपि विरोधिनोः श्लिष्टत्वे । कुपतिमिति एकतरस्य । पृथ्वीपतिः कुत्सितपतिश्च । अत्र विशेषमाह-एकविषयेति । विरोधस्यैकविषयत्वे विरोधालङ्कारः । विषयभेदे त्वसङ्गत्यादिर्वक्ष्यते । विरोधस्तु तदाभासो जात्याद्यर्थसमाश्रयः । तद्वैचित्र्याद्दशविधो विषयैक्ये व्यवस्थितः ॥ अथ विरोधमूलाः । तत्रापि कार्यकारणविरोधालङ्कारत्वेन विभावनोच्यते । तत्र सूत्रम् - कारणाभावे कार्यस्योत्पत्तिर्विभावना
virodhasya samādhānasadbhāvāt ābhāsatvaṃ virodhālaṅkāraḥ / vyācaṣṭe-iha jātyādīnāmiti / jāterjātiḥsajātīyaṃ anyadvijātīyam / evaṃ guṇasya guṇa ityādi / bhedān sañcaṣṭe-tatra ceti / jātivirodhasya jātinibandhanasya virodhālaṅkārasya / paricchedeti / aparicchedyaḥ sarvavacanānām aviṣayaḥ / atra janmani punaritthām anubhūtamanastvamiha na prākkoṭyapekṣaṃ pūrvamityarthaḥ / vivekasya viśeṣato dhvaṃsādupacitena mohāndhakāreṇa duruttaraḥ ko 'pi virahavikāro antarjaḍayati tāpayati ca / yojayati-atra jaḍīkaraṇeti / aprātpirvirahaḥ taddhetuko 'yaṃ viruddhakriyopanipāta ityarthaḥ / ayaṃ vārāmiti / tṛṣṇā pipāsā ratnaviṣayā lapsā ca / ka evaṃ jānīte? na kasyacididaṃ saṃbhāvyam ityarthaḥ / yojayati-atra jalanidhiriti / bhedāntaraṃ sujñānamityāha-evamiti / iha śleṣagarbhatve kiṃ vṛttamityata āha-vivikteti / śleṣato viviktaviṣayatayoktodāharaṇādau dṛśyate yataḥ / ataḥ śleṣagarbhatve śleṣo bādhakaḥ udbhaṭamatāvalambinām anyeṣāṃ tu saṅkaraḥ / udāharaṇam-sannihiteti / bālāndhakārā keśakālimā nūtanatimiraṃ ca / bhāsvanmūrtiḥ bhāsvato ravemūrtiśca / idaṃ dvayorapi virodhinoḥ śliṣṭatve / kupatimiti ekatarasya / pṛthvīpatiḥ kutsitapatiśca / atra viśeṣamāha-ekaviṣayeti / virodhasyaikaviṣayatve virodhālaṅkāraḥ / viṣayabhede tvasaṅgatyādirvakṣyate / virodhastu tadābhāso jātyādyarthasamāśrayaḥ / tadvaicitryāddaśavidho viṣayaikye vyavasthitaḥ // atha virodhamūlāḥ / tatrāpi kāryakāraṇavirodhālaṅkāratvena vibhāvanocyate / tatra sūtram - kāraṇābhāve kāryasyotpattirvibhāvanā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.