एतद्वव्यतिरेकरूपया नीत्या वक्ष्यमाणस्य विशेषोक्त्यलङ्कारस्यापि विरोधतो भेद इत्याह-एवं विशेषोक्तवित्यादि । तत्र हि कार्याभावः कारणसत्ताया बाधकः । अतः सापि वोरोधाद्विभिन्ना । लक्षणांशेविमतिमुपन्यस्य दूषयति-इह लक्षणा इति । क्रियाग्रहणं कृतम् । क्रियाभावे कार्योत्पत्तिः विभावनेति तथापि कारणपदविधानार्हत्वान्निवेशितम् । तत्र हेतुः- न हि सर्वैरिति । क्रियाफलमेव कार्यमिति न हि सर्वेषामभ्युपगमः, किन्तु वैयाकरणानामेव । अतः क्रिया व्यतिरेकिणो ऽपि कारणास्य संभवात् सामान्यतः कारणग्रहणमेव कृतम् । अत्र द्वितीयेति । मदस्यासवकारणापोहेन यौवनकराणोपनिबन्धो यौवनासवमदयोरभेदाध्यवसायात् । सा चातिशयोक्तिर्विभावनां न व्यभिचरतीति न बाध्यते । अपि त्वनुग्राहकत्वेनावतिष्टते । तद्द्वैविध्यमाह-इयं चेति । अनेन विशेषोक्तेरपिद्वैविध्यं सूचितम् । तत्रासंभृतमिति । इयमेवोक्तनिमित्ता वयसो निमित्तत्वात् । अङ्गलेखामिति । काश्मीरसमालम्भनङ्कुड्कुमालेपः निमित्तानुक्तिं दर्शयति-अत्र सहजत्वमिति । वैचित्र्यान्तरम् आह- इयं चेति । अनिद्र इति । प्रपतनं मरणाध्यवसायेन पातः । तिमिरसहितस्त्राससमयो निषा अयं तु तदभावात्मकः । आघातो वधस्थानं, धृतिर्धारणं अन्वयो ऽनुवृत्तिः । आद्योदारहरणे द्वितीयतृतीयपादयोर्विमतिरित्याह-असंभृतमिति । सभरणपुष्पकारणाभावे ऽपि मण्डनकामास्त्रकार्योत्पत्तेरियमेव विभावनेति केचित् । अन्ये तु संभरणापुष्पयोर्मण्डनास्त्रे प्रत्यासवमदन्यायेन साक्षादकराणत्वाद्वाङ्मात्रं विभावनात्ववचनम् । किञ्च एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदाढर्यं विशेषोक्तिरित्युक्तलक्षणविशेषोक्तिरियम् । संभरणाद्येकगुणहान्या मण्डनादेः वयसा सह साम्यदार्ढ्यादित्याहुः । अपरे तु वयसि मण्डनत्वाद्यारोपात् रूपकमेव यत्त्व संभरणादि वैशिष्ट्यं तदत्रैव अधिरोपितमित्याहुः । अथ सिद्धान्तः - आरोप्यमाणस्येति । आरोप्यमाणस्य मण्डनत्वादेर्वयोरूपे प्रकृते प्रतिपत्तिरूपादुपयोगात् परिणामो ऽयम् । मण्डनादिकं हि वयोरुपो पग्राहिप्रतिपत्तिकत्वेन उपयुज्यते । रूपकत्वे हि वयसो मण्डनं रूपोपग्राहिताया मण्डनमेवेदमित्यादि प्रसजेत् । अतः परिणाम एव । अद्यतना इति आचार्यः स्वात्म प्रमुखान्वक्ति । प्रसिद्धकारणाभावे कार्योत्पत्तिर्विभावना । कार्योत्पादनवैशिष्ट्याद्द्विधा चेयं निमित्ततः ॥ विशेषोक्त्यौ सङ्गतिमाह-विभावनामिति । तत्र सूत्रम्- कारणसामग्र्ये कार्यानुत्पत्तिर्विशेषोक्तिः
etadvavyatirekarūpayā nītyā vakṣyamāṇasya viśeṣoktyalaṅkārasyāpi virodhato bheda ityāha-evaṃ viśeṣoktavityādi / tatra hi kāryābhāvaḥ kāraṇasattāyā bādhakaḥ / ataḥ sāpi vorodhādvibhinnā / lakṣaṇāṃśevimatimupanyasya dūṣayati-iha lakṣaṇā iti / kriyāgrahaṇaṃ kṛtam / kriyābhāve kāryotpattiḥ vibhāvaneti tathāpi kāraṇapadavidhānārhatvānniveśitam / tatra hetuḥ- na hi sarvairiti / kriyāphalameva kāryamiti na hi sarveṣāmabhyupagamaḥ, kintu vaiyākaraṇānāmeva / ataḥ kriyā vyatirekiṇo 'pi kāraṇāsya saṃbhavāt sāmānyataḥ kāraṇagrahaṇameva kṛtam / atra dvitīyeti / madasyāsavakāraṇāpohena yauvanakarāṇopanibandho yauvanāsavamadayorabhedādhyavasāyāt / sā cātiśayoktirvibhāvanāṃ na vyabhicaratīti na bādhyate / api tvanugrāhakatvenāvatiṣṭate / taddvaividhyamāha-iyaṃ ceti / anena viśeṣokterapidvaividhyaṃ sūcitam / tatrāsaṃbhṛtamiti / iyamevoktanimittā vayaso nimittatvāt / aṅgalekhāmiti / kāśmīrasamālambhanaṅkuḍkumālepaḥ nimittānuktiṃ darśayati-atra sahajatvamiti / vaicitryāntaram āha- iyaṃ ceti / anidra iti / prapatanaṃ maraṇādhyavasāyena pātaḥ / timirasahitastrāsasamayo niṣā ayaṃ tu tadabhāvātmakaḥ / āghāto vadhasthānaṃ, dhṛtirdhāraṇaṃ anvayo 'nuvṛttiḥ / ādyodāraharaṇe dvitīyatṛtīyapādayorvimatirityāha-asaṃbhṛtamiti / sabharaṇapuṣpakāraṇābhāve 'pi maṇḍanakāmāstrakāryotpatteriyameva vibhāvaneti kecit / anye tu saṃbharaṇāpuṣpayormaṇḍanāstre pratyāsavamadanyāyena sākṣādakarāṇatvādvāṅmātraṃ vibhāvanātvavacanam / kiñca ekaguṇahānikalpanāyāṃ sāmyadāḍharyaṃ viśeṣoktirityuktalakṣaṇaviśeṣoktiriyam / saṃbharaṇādyekaguṇahānyā maṇḍanādeḥ vayasā saha sāmyadārḍhyādityāhuḥ / apare tu vayasi maṇḍanatvādyāropāt rūpakameva yattva saṃbharaṇādi vaiśiṣṭyaṃ tadatraiva adhiropitamityāhuḥ / atha siddhāntaḥ - āropyamāṇasyeti / āropyamāṇasya maṇḍanatvādervayorūpe prakṛte pratipattirūpādupayogāt pariṇāmo 'yam / maṇḍanādikaṃ hi vayorupo pagrāhipratipattikatvena upayujyate / rūpakatve hi vayaso maṇḍanaṃ rūpopagrāhitāyā maṇḍanamevedamityādi prasajet / ataḥ pariṇāma eva / adyatanā iti ācāryaḥ svātma pramukhānvakti / prasiddhakāraṇābhāve kāryotpattirvibhāvanā / kāryotpādanavaiśiṣṭyāddvidhā ceyaṃ nimittataḥ // viśeṣoktyau saṅgatimāha-vibhāvanāmiti / tatra sūtram- kāraṇasāmagrye kāryānutpattirviśeṣoktiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.