इत्थं च सति विशेषमभिव्यङ्गक्तुम् उक्तिरिति विशेषोक्तिः । तद्भेदार्थमाह-सा चेति । अचिन्त्यत्वमतर्किता । तदनुक्तेर्निमित्तमित्यनुक्तनिमित्तैव । कर्पूरैवेति । अत्र निर्भस्मांशं दाहशक्तिवैकल्ये सामग्री । अथापि जने जने शक्तिमानिति कार्यानुत्पत्तिः । आहूतो ऽपीति । आह्वानप्रत्युक्ति जिगमिषा(ः)सङ्कोचशैथिल्य कारणसामग्री । नैवेति तु कार्यानुत्पत्तिः । तत्र हेतुः कान्तास्वप्नादि चिन्तितुं शक्यम् । स एक इति । तनुहरणं बलहरणे सामग्री । न हृतमिति तु कार्यानुत्पत्तिः । तत्र हेतुः अनुक्तश्चिन्तितुमशक्यः त्रिष्वपि योजयति-अत्र सत्यपि दाहेति । स्वरूपेण शक्तिमानिति स्वशब्देन विरुद्धेन धर्मेण क्वचिदियं विभावनया सङ्कीर्यत इति दर्शयितुमाह-कार्यानुपत्तिरित्यादि । यः कौमारेति । नायिका काचिदुद्दीपन विभावना(विभावा)भिरता वक्ति । यो मे प्रथमपरिभोगेन कौमारं हृतवान् अद्यापि स एव वरः वसन्तक्षपाः अपि ता एव । उन्मीलितमालतीवत् सुरभयः कदम्बानिलाः त एव । कदम्बो ऽत्र धूलिकदम्बाख्यस्तद्विशेषः यो वसन्ते विकसति । अहमपि सा चैवास्मि, पुरातनी प्रेमदारा न कुण्ठितेत्यर्थः । अथापि रेवानदीकूले तत्र वेतसीतरुतले सुरतव्यापारलीलाविधौ चेतःसमुक्तण्ठते । योजयति -अत्र विभावनेत्यादि । कौमारहरादिसद्भावो ऽनुत्कण्ठा कारणसामग्र्यम् । अथापि चेतःसमुत्कण्ठक इति विरुद्धोपनिबन्धेनानुत्कण्ठानुत्पत्तिरुक्ता । अतो विशेषोक्तिः । तथा कौमारहराद्ययोरूपकारणाभावे तत्सद्भावरूपविरोधिमुखेनोपनिबद्धेत्युक्तण्ठाकार्योत्पत्तिर्विभावना । तयोश्च साधकबाधकाभावात् सन्देहसङ्करः । कार्यकारणभावयोश्च विरोधिसद्भावायातत्वादस्फुटत्वम् । अनयोश्च न सर्वदा सङ्करः । कार्योत्पत्त्यनुत्पत्त्योरन्यतर विवक्षणे शुद्धत्वात् । प्रकृतोदाहरणे तु उत्कण्ठोत्पत्त्यनुत्कण्ठानुत्पत्त्योर्द्वयोपरि विवक्षा । अत्र श्लोकः- कार्यांशस्य यदा भावाभावौ वक्तुमपेक्षितौ । विभावनाविशेषोक्त्योस्तदा सन्देहसङ्करः ॥ लक्षणान्तरमव्यापीत्याह-यात्वेकगुणेत्यादि । विशेषोक्तिर्भवेत् कार्यानुत्पत्तिःसति कारणे । अत्रैकगुणहान्या तु साम्यदाढर्यमलक्षणम् ॥ प्रतिज्ञातचरायातिशयोक्त्यन्तराय सङ्गतिः-अतिशयोक्ताविति । तत्र सूत्रम्- कार्यकारणयोः समकालत्वे पौर्वापर्यविपर्यये चातिशयोक्तिः
itthaṃ ca sati viśeṣamabhivyaṅgaktum uktiriti viśeṣoktiḥ / tadbhedārthamāha-sā ceti / acintyatvamatarkitā / tadanukternimittamityanuktanimittaiva / karpūraiveti / atra nirbhasmāṃśaṃ dāhaśaktivaikalye sāmagrī / athāpi jane jane śaktimāniti kāryānutpattiḥ / āhūto 'pīti / āhvānapratyukti jigamiṣā(ḥ)saṅkocaśaithilya kāraṇasāmagrī / naiveti tu kāryānutpattiḥ / tatra hetuḥ kāntāsvapnādi cintituṃ śakyam / sa eka iti / tanuharaṇaṃ balaharaṇe sāmagrī / na hṛtamiti tu kāryānutpattiḥ / tatra hetuḥ anuktaścintitumaśakyaḥ triṣvapi yojayati-atra satyapi dāheti / svarūpeṇa śaktimāniti svaśabdena viruddhena dharmeṇa kvacidiyaṃ vibhāvanayā saṅkīryata iti darśayitumāha-kāryānupattirityādi / yaḥ kaumāreti / nāyikā kāciduddīpana vibhāvanā(vibhāvā)bhiratā vakti / yo me prathamaparibhogena kaumāraṃ hṛtavān adyāpi sa eva varaḥ vasantakṣapāḥ api tā eva / unmīlitamālatīvat surabhayaḥ kadambānilāḥ ta eva / kadambo 'tra dhūlikadambākhyastadviśeṣaḥ yo vasante vikasati / ahamapi sā caivāsmi, purātanī premadārā na kuṇṭhitetyarthaḥ / athāpi revānadīkūle tatra vetasītarutale suratavyāpāralīlāvidhau cetaḥsamuktaṇṭhate / yojayati -atra vibhāvanetyādi / kaumāraharādisadbhāvo 'nutkaṇṭhā kāraṇasāmagryam / athāpi cetaḥsamutkaṇṭhaka iti viruddhopanibandhenānutkaṇṭhānutpattiruktā / ato viśeṣoktiḥ / tathā kaumāraharādyayorūpakāraṇābhāve tatsadbhāvarūpavirodhimukhenopanibaddhetyuktaṇṭhākāryotpattirvibhāvanā / tayośca sādhakabādhakābhāvāt sandehasaṅkaraḥ / kāryakāraṇabhāvayośca virodhisadbhāvāyātatvādasphuṭatvam / anayośca na sarvadā saṅkaraḥ / kāryotpattyanutpattyoranyatara vivakṣaṇe śuddhatvāt / prakṛtodāharaṇe tu utkaṇṭhotpattyanutkaṇṭhānutpattyordvayopari vivakṣā / atra ślokaḥ- kāryāṃśasya yadā bhāvābhāvau vaktumapekṣitau / vibhāvanāviśeṣoktyostadā sandehasaṅkaraḥ // lakṣaṇāntaramavyāpītyāha-yātvekaguṇetyādi / viśeṣoktirbhavet kāryānutpattiḥsati kāraṇe / atraikaguṇahānyā tu sāmyadāḍharyamalakṣaṇam // pratijñātacarāyātiśayoktyantarāya saṅgatiḥ-atiśayoktāviti / tatra sūtram- kāryakāraṇayoḥ samakālatve paurvāparyaviparyaye cātiśayoktiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.