वाक्यार्थपदार्थरूपहेतौ द्विधा काव्यलिङ्गम् । व्याचष्टे-यत्र हेतुरिति । तर्कवैलक्षण्यं दर्शयति-न ह्यत्रेति । अनुपाधिकः सम्बन्धो व्यात्पिः । हेतोः पक्षे ऽवस्थितिः पक्षधर्मता । उपसंहारो निगमनम् । आदिशब्दादुपनयादिः । वाक्यार्थत्वे विशेषमाह-वाक्यार्थगत्येति । अनेन हेतुत्वस्य शाब्दत्वनियम उक्तः । आर्थत्वे विशेषमाह-वाक्यार्थगत्येति । अनेन हेतुत्वस्य शाब्दत्वनियम उक्तः । अर्थत्वे अर्थान्तरन्यास प्रात्पिः इत्याह-अनयथेति । अर्थान्तरन्यासे हि अर्थात्प्रकृत समर्थनम्, इह तु शब्दत इति विभागः । यत्त्वन्नेत्रेति । नेत्र रुचिसमानरुच इन्दीवरस्य सलिले निमज्जनम्, मुखच्छ्रायानुकारिणः शशिनो मेघैश्छ्रादनं, गमनानुकारिगतीनां हंसानां पलायनं चेति वाक्यार्थत्रयमेकवाक्यतापन्नायां सादृश्यविनोदाक्षान्तौ हेतुः । मृग्य इति । दर्भनिर्व्यपेक्षत्वलोचनव्यापारणे पदार्थो संबोधने हेतुः । उभयत्र योजयति- पूर्वत्रेत्यादि । अत्र वाक्यार्थपदार्थयोरेकैकहेतुत्वेनोदाजिहीर्षुराह-एवमेकेति । मनीषिता इति । अत्र तपोनिवारणे गृहेष्वपेक्षितदेवतासद्भावो वाक्यार्थो हेतुः । यद्विस्मयेति । अत्रानन्द मन्दत्वे विस्मयस्तिमितत्वं पदार्थो हेतुः । योजयति-पूर्वत्रेत्यादि । काव्यलिङ्गत्व तु हेतुत्वेनोक्तिर्वाक्यपदार्थयोः । नायमर्थान्तरन्यासो हेतोःशाब्दत्वसंश्रयात् ॥ अनुमानाय सूत्रम्- साध्यं साधननिर्देशो ऽनुमानम्
vākyārthapadārtharūpahetau dvidhā kāvyaliṅgam / vyācaṣṭe-yatra heturiti / tarkavailakṣaṇyaṃ darśayati-na hyatreti / anupādhikaḥ sambandho vyātpiḥ / hetoḥ pakṣe 'vasthitiḥ pakṣadharmatā / upasaṃhāro nigamanam / ādiśabdādupanayādiḥ / vākyārthatve viśeṣamāha-vākyārthagatyeti / anena hetutvasya śābdatvaniyama uktaḥ / ārthatve viśeṣamāha-vākyārthagatyeti / anena hetutvasya śābdatvaniyama uktaḥ / arthatve arthāntaranyāsa prātpiḥ ityāha-anayatheti / arthāntaranyāse hi arthātprakṛta samarthanam, iha tu śabdata iti vibhāgaḥ / yattvannetreti / netra rucisamānaruca indīvarasya salile nimajjanam, mukhacchrāyānukāriṇaḥ śaśino meghaiśchrādanaṃ, gamanānukārigatīnāṃ haṃsānāṃ palāyanaṃ ceti vākyārthatrayamekavākyatāpannāyāṃ sādṛśyavinodākṣāntau hetuḥ / mṛgya iti / darbhanirvyapekṣatvalocanavyāpāraṇe padārtho saṃbodhane hetuḥ / ubhayatra yojayati- pūrvatretyādi / atra vākyārthapadārthayorekaikahetutvenodājihīrṣurāha-evameketi / manīṣitā iti / atra taponivāraṇe gṛheṣvapekṣitadevatāsadbhāvo vākyārtho hetuḥ / yadvismayeti / atrānanda mandatve vismayastimitatvaṃ padārtho hetuḥ / yojayati-pūrvatretyādi / kāvyaliṅgatva tu hetutvenoktirvākyapadārthayoḥ / nāyamarthāntaranyāso hetoḥśābdatvasaṃśrayāt // anumānāya sūtram- sādhyaṃ sādhananirdeśo 'numānam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.