यथा रन्ध्रमिति । जलदधूमस्य व्योमस्थगनं खद्योतानां स्फुलिङ्गायमानता, ककुभां विद्युज्ज्वालापिङ्गता च । पथिकतरुषण्डे स्मरदवानललग्नं लिङ्गम् । योजयति- अत्र धूमेत्यादि । रूपकमूलत्वमेवालङ्कारान्तरगर्भीकारः । अलङ्कारान्तरविविक्ततयापि दर्शयितुमाह-क्वचित्त्विति । यत्रैता इति । लहरीवञ्चलाश्चलदृशो यासां ताः । तत्र भ्रूव्यापारस्तत्रैव मार्गणपतनम् । स्मरस्याग्रगमने शुद्धतया लिङ्गम् । तदेतदाह-अत्रेति । अनलङ्कृतमेव रूपकाद्यसंकीर्णमेव । तर्कानुमानाद्वैलक्षण्यायाह-प्रौढोक्तीति । मात्रग्रहणादलङ्कारान्तरापोहः । चारुत्वं न तु तर्कानुमानवन्निश्चमत्कारता । अथानुमानकाव्यलिङ्कार्थान्तरन्यासानां विषयं विवेचयति-अयमत्रेत्यादि । पिण्डार्थः अवान्तरविशेषनिर्व्यपेक्षो निष्कृष्टार्थः । अप्रतीतः प्रत्याय्यते चेत् प्रत्याय्यप्रत्ययकभावः तदानुमानम्, प्रतीतःसमर्थ्यते चेत् समर्थ्यसमर्थकभावः तदा पदार्थस्य त्वतलादिशिरस्कतया हेतुत्वेनोपादाने न कश्चिदलङ्कारः । यथा नागेन्द्रहस्ता इत्यादौ । कर्कशत्वात् ऊर्वोरुपमानबाह्या इति हेतुमद्भावस्य लौकिकत्वात् । यदा त्वतलाद्यसंस्पर्शेनोपात्तस्य पदार्थस्य हेतुत्वं तदा "मृगश्च दर्भाङ्कुरे"त्यादौ पदार्थनिमन्धनमेकं काव्यलिङ्गम् । यदा पुनर्वाक्यार्थो हेतुत्वप्रतिपादकयच्छ्रब्दादिप्रयोगमन्तरेण हेतुत्वेनोपादीयते, तदा वाक्यार्थनिबन्धनमन्यत्काव्यलिङ्गम् । यदा ताटस्थ्येनोपात्तस्य वाक्यस्य अर्थपर्यालोचनया हेतुत्वं तदार्तान्तरन्यासः । इत्थं च सति वाक्यार्थनिबन्धनं काव्यलिङ्गं कार्यकारण एव भवति । समर्थ्य वाक्यार्थस्यानया क्रियया सापेक्षत्वेन ताटस्थ्याभावात् । अर्थान्तरन्यासस्तु सामान्यविशेषभाव एव भवति । तथात्व एव ताटस्थ्यसंभवात् । यत्पुनः कार्यकारणगतत्वेनार्थान्तरस्य समर्थकत्वं तदुक्त लक्षणं काव्यलिङ्गमप्यनपेक्ष्यैव । आचार्यैर्लक्षणान्तरकरणात् । इत्थं च सति उक्तलक्षणाश्रयणे, "यत्त्वन्नेत्रे"त्यादौ अर्थान्तरन्यासविविक्तं काव्यलिङ्गमेव । कार्यकारणयोस्तु समर्थकत्वं अर्थानतरन्यासे दर्शितचरमिति गतिरियती विषयविभागा याश्रयितव्या । अनुमानं तु साध्याय साधनस्योपवर्णना । तत्संकीर्णत्वशुद्धत्वविच्छित्त्यान्यविलक्षणात् ॥ अप्रतीतप्रतीतौ स्यादनुमानव्यवस्थितिः । पदार्थाद्वाथ वाक्यार्थात् निर्देशे सति हेतुतः ॥ समर्थनं प्रतीतस्य काव्यलिङ्गद्वयं मतम् । भवेदर्थान्तरन्यासः ताटस्थ्ये हेतुभावतः ॥ कार्यकारणभावे तु तस्योक्तं लक्षणान्तरम् । सङ्गत्यन्तरायाह-एवं तर्केति । तत्र यथासंख्यार्थं सूत्रम्- उद्दिष्टानामर्थानां क्रमेणनुनिर्देशो यथासंख्यम्
yathā randhramiti / jaladadhūmasya vyomasthaganaṃ khadyotānāṃ sphuliṅgāyamānatā, kakubhāṃ vidyujjvālāpiṅgatā ca / pathikataruṣaṇḍe smaradavānalalagnaṃ liṅgam / yojayati- atra dhūmetyādi / rūpakamūlatvamevālaṅkārāntaragarbhīkāraḥ / alaṅkārāntaraviviktatayāpi darśayitumāha-kvacittviti / yatraitā iti / laharīvañcalāścaladṛśo yāsāṃ tāḥ / tatra bhrūvyāpārastatraiva mārgaṇapatanam / smarasyāgragamane śuddhatayā liṅgam / tadetadāha-atreti / analaṅkṛtameva rūpakādyasaṃkīrṇameva / tarkānumānādvailakṣaṇyāyāha-prauḍhoktīti / mātragrahaṇādalaṅkārāntarāpohaḥ / cārutvaṃ na tu tarkānumānavanniścamatkāratā / athānumānakāvyaliṅkārthāntaranyāsānāṃ viṣayaṃ vivecayati-ayamatretyādi / piṇḍārthaḥ avāntaraviśeṣanirvyapekṣo niṣkṛṣṭārthaḥ / apratītaḥ pratyāyyate cet pratyāyyapratyayakabhāvaḥ tadānumānam, pratītaḥsamarthyate cet samarthyasamarthakabhāvaḥ tadā padārthasya tvatalādiśiraskatayā hetutvenopādāne na kaścidalaṅkāraḥ / yathā nāgendrahastā ityādau / karkaśatvāt ūrvorupamānabāhyā iti hetumadbhāvasya laukikatvāt / yadā tvatalādyasaṃsparśenopāttasya padārthasya hetutvaṃ tadā "mṛgaśca darbhāṅkure"tyādau padārthanimandhanamekaṃ kāvyaliṅgam / yadā punarvākyārtho hetutvapratipādakayacchrabdādiprayogamantareṇa hetutvenopādīyate, tadā vākyārthanibandhanamanyatkāvyaliṅgam / yadā tāṭasthyenopāttasya vākyasya arthaparyālocanayā hetutvaṃ tadārtāntaranyāsaḥ / itthaṃ ca sati vākyārthanibandhanaṃ kāvyaliṅgaṃ kāryakāraṇa eva bhavati / samarthya vākyārthasyānayā kriyayā sāpekṣatvena tāṭasthyābhāvāt / arthāntaranyāsastu sāmānyaviśeṣabhāva eva bhavati / tathātva eva tāṭasthyasaṃbhavāt / yatpunaḥ kāryakāraṇagatatvenārthāntarasya samarthakatvaṃ tadukta lakṣaṇaṃ kāvyaliṅgamapyanapekṣyaiva / ācāryairlakṣaṇāntarakaraṇāt / itthaṃ ca sati uktalakṣaṇāśrayaṇe, "yattvannetre"tyādau arthāntaranyāsaviviktaṃ kāvyaliṅgameva / kāryakāraṇayostu samarthakatvaṃ arthānataranyāse darśitacaramiti gatiriyatī viṣayavibhāgā yāśrayitavyā / anumānaṃ tu sādhyāya sādhanasyopavarṇanā / tatsaṃkīrṇatvaśuddhatvavicchittyānyavilakṣaṇāt // apratītapratītau syādanumānavyavasthitiḥ / padārthādvātha vākyārthāt nirdeśe sati hetutaḥ // samarthanaṃ pratītasya kāvyaliṅgadvayaṃ matam / bhavedarthāntaranyāsaḥ tāṭasthye hetubhāvataḥ // kāryakāraṇabhāve tu tasyoktaṃ lakṣaṇāntaram / saṅgatyantarāyāha-evaṃ tarketi / tatra yathāsaṃkhyārthaṃ sūtram- uddiṣṭānāmarthānāṃ krameṇanunirdeśo yathāsaṃkhyam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.