एकस्यानेकाधारत्वे एकः पर्यायः । अनेकस्यैकाधारत्वे द्वितीयः । ससङ्गतिकं व्याचष्टे-क्रमप्रस्तावादित्यादि । क्रमग्रहणस्य प्रयोजनायाह-नन्वेकमित्यादि । एकस्यानेकगोचरत्वलक्षणविशेषालङ्कारव्यावृत्त्यै अमग्रहणामित्यर्थः । एवं तर्हि विशेषालङ्कारे यौगपद्यग्रहणं किं न कृतमित्यत आह-इह चेति । इह अमप्रतिपादनात्तत्र यौगपद्यं लक्षणत्वेन अर्थात् सिद्ध्यति इत्यर्थः । अतो विविक्तविषयतया द्वितीयमाह-तथा एकस्मिन्निति । तत्र अपग्रहणात् समुच्चयालङ्कारव्यावृत्तिरित्याह-नन्वत्रेति । वक्ष्यमाणे समुच्चये यौगपद्यं लक्षणत्वेन गृहीष्यत इत्याह-अत एव गुणेति । लक्ष्यपदं निर्वक्ति-अत एव क्रमेति । पर्यायस्य अमात्मकत्वात् परिवृत्त्यलङ्कारतो वैधर्म्यायाह-विनिमयेति । अस्य चातुर्विध्यं दर्शयति-तत्रानेक इति । इह यो ऽयमनेकार्थः स पृथवृत्तिः सङ्घतात्मा च । द्विविधो ऽप्याधाराधेयश्चेति चत्वारो भेदाः । नन्वाश्रयेति । रे कालकूट! तवाश्रयेषुवृत्तिः उत्तरोत्तरविशिष्टपदन्यासा केनोपदिष्टा यतः प्राक् हृदये, अय तदपेक्षयोपरिकण्ठे वात्सीः । सम्प्रति तु कण्ठादप्युपरितन्यां वाचि वससि । अत्रार्णवादिराधारो अनेकः पृथग्वृत्तिः । विसृष्टरागादिति । अत्राधर[कन्दु]कौ कराधारौ निवृत्तिक्रियां प्रति अपादानत्वेन संहतौ । निवृत्तेरनेकत्वेनाविवक्षणात्-निशास्विति । संचरः संचाराधिष्ठानम् । अत्राभिसारिकाशिवारूपं अनेकमाधेयं पृथग्वृत्तिः । यत्रैवेति । अत्र मुग्धत्वादिकं पत्नीत्वादिकं च अनेकमाधेयम् । वर्गत्वावस्था इति सङ्घात वृत्तिचतुष्टये ऽपि योजयति-अत्र कालकूटमित्यादि । पर्याय एको ऽनेकस्मिन् एकत्रानेक इत्यापि । द्विधा अमवशादेतौ न विशेषसमुच्चयौ ॥ नेयं विनिमयाभावात् परिवृत्तिः भिदास्त्विह । चतस्रो ऽनेकरूपस्य पृथक् सङ्घातवर्तनात् ॥ पृथक्सङ्घातवृत्तित्वादनेकोर्ऽथो द्विधा स च । आधाराधेयभावस्थश्चतस्रो ऽस्य भिदास्ततः ॥ परिवृत्तर्थं सूत्रम्- समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैः विनिमयः परिवृत्तिः
ekasyānekādhāratve ekaḥ paryāyaḥ / anekasyaikādhāratve dvitīyaḥ / sasaṅgatikaṃ vyācaṣṭe-kramaprastāvādityādi / kramagrahaṇasya prayojanāyāha-nanvekamityādi / ekasyānekagocaratvalakṣaṇaviśeṣālaṅkāravyāvṛttyai amagrahaṇāmityarthaḥ / evaṃ tarhi viśeṣālaṅkāre yaugapadyagrahaṇaṃ kiṃ na kṛtamityata āha-iha ceti / iha amapratipādanāttatra yaugapadyaṃ lakṣaṇatvena arthāt siddhyati ityarthaḥ / ato viviktaviṣayatayā dvitīyamāha-tathā ekasminniti / tatra apagrahaṇāt samuccayālaṅkāravyāvṛttirityāha-nanvatreti / vakṣyamāṇe samuccaye yaugapadyaṃ lakṣaṇatvena gṛhīṣyata ityāha-ata eva guṇeti / lakṣyapadaṃ nirvakti-ata eva krameti / paryāyasya amātmakatvāt parivṛttyalaṅkārato vaidharmyāyāha-vinimayeti / asya cāturvidhyaṃ darśayati-tatrāneka iti / iha yo 'yamanekārthaḥ sa pṛthavṛttiḥ saṅghatātmā ca / dvividho 'pyādhārādheyaśceti catvāro bhedāḥ / nanvāśrayeti / re kālakūṭa! tavāśrayeṣuvṛttiḥ uttarottaraviśiṣṭapadanyāsā kenopadiṣṭā yataḥ prāk hṛdaye, aya tadapekṣayoparikaṇṭhe vātsīḥ / samprati tu kaṇṭhādapyuparitanyāṃ vāci vasasi / atrārṇavādirādhāro anekaḥ pṛthagvṛttiḥ / visṛṣṭarāgāditi / atrādhara[kandu]kau karādhārau nivṛttikriyāṃ prati apādānatvena saṃhatau / nivṛtteranekatvenāvivakṣaṇāt-niśāsviti / saṃcaraḥ saṃcārādhiṣṭhānam / atrābhisārikāśivārūpaṃ anekamādheyaṃ pṛthagvṛttiḥ / yatraiveti / atra mugdhatvādikaṃ patnītvādikaṃ ca anekamādheyam / vargatvāvasthā iti saṅghāta vṛtticatuṣṭaye 'pi yojayati-atra kālakūṭamityādi / paryāya eko 'nekasmin ekatrāneka ityāpi / dvidhā amavaśādetau na viśeṣasamuccayau // neyaṃ vinimayābhāvāt parivṛttiḥ bhidāstviha / catasro 'nekarūpasya pṛthak saṅghātavartanāt // pṛthaksaṅghātavṛttitvādanekor'tho dvidhā sa ca / ādhārādheyabhāvasthaścatasro 'sya bhidāstataḥ // parivṛttarthaṃ sūtram- samanyūnādhikānāṃ samādhikanyūnaiḥ vinimayaḥ parivṛttiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.